II OSK 1028/12

Naczelny Sąd Administracyjny w składzie: Przewodniczący: sędzia NSA Zbigniew Ślusarczyk Sędziowie sędzia NSA Paweł Miładowski /spr./ sędzia del. WSA Wanda Zielińska-Baran Protokolant starszy asystent sędziego Dominika Człapińska po rozpoznaniu w dniu 2 października 2013 r. na rozprawie w Izbie Ogólnoadministracyjnej sprawy ze skargi kasacyjnej A. N. od wyroku Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Łodzi z dnia 17 stycznia 2012 r. sygn. akt II SA/Łd 1142/11 w sprawie ze skargi A. N. na decyzję Kierownika Urzędu Do Spraw Kombatantów i Osób Represjonowanych z dnia [...] sierpnia 2011 r. nr [...] w przedmiocie uprawnia do świadczenia pieniężnego oddala skargę kasacyjną. Wyrokiem z dnia 17 stycznia 2012 r., sygn. akt II SA/Łd 1142/11 Wojewódzki Sąd Administracyjny w Łodzi po rozpoznaniu sprawy ze skargi A. N. na decyzję Kierownika Urzędu do Spraw Kombatantów i Osób Represjonowanych z dnia [...] sierpnia 2011 r. w przedmiocie uprawnienia do świadczenia pieniężnego skargę oddalił. Jak wynika z uzasadnienia wyroku Kierownik Urzędu do Spraw Kombatantów i Osób Represjonowanych decyzją z dnia [...] sierpnia 2011 roku, po rozpoznaniu wniosku A. N. o ponowne rozpatrzenie sprawy utrzymał w mocy własną wcześniejszą decyzję z dnia [...] lipca 2011 roku. Jak wynika z dokumentów załączonych do akt administracyjnych, Kierownik Urzędu do Spraw Kombatantów i Osób Represjonowanych decyzją z dnia [...] kwietnia 2004 roku, przyznał A. N. uprawnienie do świadczenia pieniężnego z tytułu deportacji – do obozu pracy w III Rzeszy – za okres od lutego do kwietnia 1945 roku, łącznie 3 miesiące. Po rozpoznaniu wniosku strony o ponowne rozpatrzenie sprawy, organ ostateczną decyzją z dnia [...] września 2004 roku, utrzymał w mocy własne wcześniejsze rozstrzygnięcie. Powołując się na wyrok Trybunału Konstytucyjnego z dnia 16 grudnia 2010 roku, sygn. akt: K 49/07 (publ.: Dz. U. Nr 220, poz. 1734), A. Niesobski wniósł o wznowienie postępowania w sprawie. Kierownik Urzędu do Spraw Kombatantów i Osób Represjonowanych postanowieniem z dnia [...] stycznia 2010 roku, wznowił postępowanie w sprawie. Następnie decyzją z dnia [...] lutego 2010 roku, organ odmówił uchylenia własnej decyzji z dnia [...] września 2004 roku. Po rozpoznaniu wniosku o ponowne rozpatrzenie sprawy, organ decyzją z dnia [...] września 2010 roku, utrzymał w mocy własną decyzję z dnia [...] lutego 2010 roku. Wojewódzki Sąd Administracyjny w Łodzi wyrokiem z dnia 15 lutego 2011 roku, sygn. akt: II SA/Łd 1395/10 rozpoznając skargę strony uchylił decyzję Kierownika Urzędu do Spraw Kombatantów i Osób Represjonowanych z dnia [...] września 2010 roku oraz poprzedzającą ją decyzję z dnia [...] lutego 2010 roku. Po ponownym rozpoznaniu sprawy na skutek uchylenia decyzji przez Wojewódzki Sąd Administracyjny w Łodzi, Kierownik Urzędu do Spraw Kombatantów i Osób Represjonowanych decyzją z dnia [...] lipca 2011 roku uchylił własną decyzję z dnia [...] września 2004 roku, przyznał A. N. uprawnienie do świadczenia pieniężnego za deportację do pracy przymusowej na rzecz III Rzeszy w wymiarze 6 pełnych miesięcy (od lipca do września 1944 roku oraz od lutego do kwietnia 1945 roku) oraz odmówił przyznania uprawnienia do świadczenia pieniężnego za okres pracy przymusowej od lutego 1942 roku do czerwca 1944 roku i od października 1944 roku do stycznia 1945 roku. Po rozpoznaniu wniosku o ponowne rozpatrzenie sprawy, Kierownik Urzędu do Spraw Kombatantów i Osób Represjonowanych utrzymał w mocy własne wcześniejsze rozstrzygnięcie. W uzasadnieniu organ opisał dotychczasowy przebieg postępowania wskazując, iż przedmiot sprawy jest unormowany w ustawie z 31 maja 1996 roku o świadczeniu pieniężnym przysługującym osobom deportowanym do pracy przymusowej oraz osadzonym w obozach pracy przez III Rzeszę i Związek Socjalistycznych Republik Radzieckich (Dz. U. Nr 87, poz. 395 ze zm.). Przepis art. 1 tej ustawy przewiduje prawo do świadczenia pieniężnego dla obywateli polskich, którzy podlegali represjom określonym w ustawie. Represją w rozumieniu art. 2 ustawy jest osadzenie w obozach pracy przymusowej w okresie wojny w latach 1939 – 1945 z przyczyn politycznych, narodowościowych, rasowych i religijnych; bądź deportację (wywiezienie) do pracy przymusowej na okres co najmniej 6 miesięcy w granicach terytorium państwa polskiego sprzed dnia 1 września 1939 roku lub z tego terytorium na terytorium III Rzeszy i terenów przez nią okupowanych w okresie wojny w latach 1939-1945; lub Związku Socjalistycznych Republik Radzieckich i terenów przez niego okupowanych w okresie od dnia 17 września 1939 roku do dnia 5 lutego 1946 roku oraz po tym okresie do końca 1948 roku z terytorium państwa polskiego w jego obecnych granicach. Jak wskazał organ, treść cytowanego przepisu, w powiązaniu z art. 3 określającym podstawę wymiaru świadczenia za każdy pełny miesiąc trwania pracy wskazuje, że sam fakt wykonywania pracy w warunkach przymusowych, bez faktu deportacji, nie stanowi wystarczającej przesłanki przyznania świadczenia. Z treści zacytowanego art. 2 ust. 2 w/w ustawy wynika, iż konieczne jest łączne spełnienie dwóch przesłanek. W pierwszej kolejności należy ustalić, czy dana osoba została deportowana (wywieziona) do pracy przymusowej w granicach terytorium państwa polskiego sprzed dnia 1 września 1939 roku lub z tego terytorium na terytorium III Rzeszy i terenów przez nią okupowanych w okresie wojny w latach 1939-1945. Nadto, niezbędnym jest stwierdzenie, iż praca przez tę osobę była wykonywana w warunkach deportacji przez okres co najmniej 6 miesięcy. Stronie zostało przyznane uprawnienie do świadczenia pieniężnego w wymiarze 6 miesięcy za okres pracy przy budowie umocnień wojskowych od lipca do października 1944 roku oraz za okres pobytu w obozie pracy w okresie od lutego do kwietnia 1945 roku. We wniosku o ponowne rozpatrzenie sprawy A. N. wskazał, iż nieustannie był nękany wywiezieniem do obozu Auschwitz, do czego organ nie odniósł się, jak również nie zastosował się do zaleceń zawartych w wyroku Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego. Odnosząc się do tej kwestii organ wyjaśnił, że wnioskodawca występując z wnioskiem o przyznanie uprawnienia do świadczenia pieniężnego nie wspominał o okoliczności wykonywania pracy przymusowej przed 23 stycznia 1944 roku, czy podlegania jakimkolwiek represjom przed tą datą. Jako początek represji strona wskazała dzień 23 stycznia 1944 roku, kiedy został przymusowo zatrudniony w Kopalni [...] w N., co potwierdzają załączone przez stronę dokumenty. Następnie – w styczniu 1945 roku – wnioskodawca został wywieziony do obozu pracy znajdującego się na terenie III Rzeszy. Z tytułu pobytu w obozie pracy na terenie III Rzeszy zainteresowany uzyskał uprawnienie do świadczenia pieniężnego. Występując z wnioskiem o rozszerzenie okresu podlegania represjom A. N. złożył wniosek o zaliczenie okresu pracy w kopalni wskazując, że był zmuszony pracować w sąsiedniej wsi w Kopalni. W tej samej kopalni pracował również jego ojciec. Nie kwestionując okoliczności wykonywania przez stronę pracy przymusowej w kopalni węgla organ wyjaśnił, że brak jest podstaw wskazujących, iż była to praca wykonywana w warunkach deportacji. Materiał dowodowy zebrany w sprawie daje podstawy do twierdzenia, iż strona pracując w kopalni mieszkała w miejscowości Popielów, a do pracy A. N. przypuszczalnie chodził razem z ojcem. Do obozu pracy w III Rzeszy wnioskodawca został wywieziony z domu. W niezatytułowanym dokumencie niemieckim dotyczącym zatrudnienia strony w kopalni w okresie od [...] stycznia 1944 roku jako miejsce zamieszkania podano miejscowość P. W końcowym okresie wojny okupant często wywoził osoby z aktualnego miejsca pracy do pracy przy budowie umocnień wojskowych. W związku z powyższym organ uznał za udowodnioną okoliczność wykonywania przez stronę pracy przy budowie umocnień wojskowych w S. od [...] lipca do [...] października 1944 roku. W ocenie organu trudno uznać za represję w rozumieniu art. 2 pkt 2 ustawy o świadczeniu pieniężnym, okresu wykonywania pracy przez stronę w miejscu zamieszkania (Popielów), jak również w miejscowości Pszów (wnioskodawca mieszkał wówczas w domu rodzinnym), gdyż strona ubiegając się o przyznanie świadczenia pieniężnego w 2003 roku w rubryce dotyczącej doznanych represji nie wspomniała nawet o takim fakcie. Wnioskodawca nie wspomniał również o wykonywaniu pracy przymusowej przed zatrudnieniem w kopalni. Ponadto na tę okoliczność nie przedstawił żadnych dowodów. W świetle całokształtu materiału dowodowego zebranego w sprawie, organ nie dał wiary obecnym wyjaśnieniom strony dotyczącym wykonywania pracy przymusowej w warunkach deportacji w miejscowości Pszów i pobytu w obozie mieszkalnym w trakcie wykonywania pracy przymusowej w kopalni. W skardze do sądu administracyjnego A. N. wniósł o uchylenie decyzji z dnia 1 lipca 2011 roku i przyznanie uprawnienia do świadczenia pieniężnego za pełne 12 miesięcy przymusowej pracy w kopalni. W odpowiedzi na skargę organ wniósł o jej oddalenie podnosząc argumenty zaprezentowane w uzasadnieniu kwestionowanego w skardze rozstrzygnięcia. Wskazanym na wstępie wyrokiem Wojewódzki Sąd Administracyjny w Łodzi skargę oddalił. W uzasadnieniu wyroku Sąd pierwszej instancji wskazał, na wiążące organ wytyczne zawarte w wyroku Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Łodzi wyrokiem z dnia 15 lutego 2011 roku. W uzasadnieniu powyższego wyroku Sąd wskazał, iż postępowanie wyjaśniające w sprawie zostało przeprowadzone z naruszeniem przepisów Kodeksu postępowania administracyjnego. Organ miał bowiem obowiązek ustalić wszystkie istotne dla sprawy okoliczności, by móc stwierdzić, czy obowiązek przymusowej pracy skarżącego, przybrał szczególnie dotkliwą formę, gdyż był połączony z wysiedleniem rozumianym jako przymusowa zmiana miejsca pobytu. Zaniechanie wyjaśnienia tych okoliczności narusza wymienione przepisy Kodeksu postępowania administracyjnego. Zdaniem Sądu pierwszej instancji ponownie orzekającego w sprawie, w toku ponownie prowadzonego postępowania organ podjął wszelkie możliwe działania w celu ustalenia okoliczności pobytu skarżącego na deportacji. W tym celu organ w szczególności przesłuchał stronę w formie pisemnej. Organ także zapoznał się ze wszystkimi dokumentami złożonymi przez stronę. Oceniając wszystkie te działania Sąd uznał, że odpowiadają one prawu mimo, iż nie doprowadziły do przyznania stronie prawa do świadczenia pieniężnego za okresy pracy przymusowej" luty 1942 r. – czerwiec 1944 r., października 1944 r. – styczeń 1945 r. Okolicznością bezsporną, zdaniem Sądu pierwszej instancji jest to, iż skarżący nie wykazał, by podczas pracy w kopalni mieszkał poza domem rodzinnym. Dopiero na późniejszym etapie postępowania pojawił się argument dotyczący tego, iż skarżący podczas pracy zamieszkiwał w specjalnie zorganizowanym do tego baraku w pobliżu kopalni. Okoliczność ta nie została jednak przez skarżącego w żaden sposób uwiarygodniona. W tej sytuacji w realiach niniejszej sprawy, w świetle zgromadzonego w aktach administracyjnych materiału dowodowego nie było podstaw do przyznania skarżącemu wnioskowanego świadczenia. Uwzględniając fakt, iż skarżący nie wykazał okoliczności zamieszkiwania podczas pracy w kopalni w specjalnie zorganizowanym do tego baraku, przyjąć należało, iż w tym czasie zamieszkiwał w domu rodzinnym, który był oddalony o ok. 2 km od kopalni. Z uwagi na niekwestionowane ustalenie, iż skarżący wykonywał pracę przymusową przez okres ponad 6 miesięcy, kwestią kluczową stało się zbadanie, czy strona została do tejże pracy deportowana (wywieziona) w rozumieniu ustawy oraz czy obowiązek pracy przymusowej podczas II wojny światowej jak i tuż po jej zakończeniu przybierał szczególnie dotkliwą formę, czyli był związany z deportacją rozumianą jako wysiedlenie (przymusowa zmiana miejsca pobytu) w połączeniu z "wyrwaniem" z dotychczasowego środowiska. W ocenie Sądu, analiza zgromadzonych w sprawie dokumentów uzasadniają stanowisko organu, iż deportacja skarżącego nie przybrała szczególnie dotkliwego charakteru w rozumieniu, jakie nadały przesłankom art. 2 pkt 2 ustawy wskazania zawarte w uzasadnieniu wyroku Trybunału Konstytucyjnego z dnia 16 grudnia 2009 roku. Z zebranego materiału dowodowego jednoznacznie wynika, że skarżący nie został wywieziony do pracy przymusowej, wykonywał on pracę w kopani zamieszkując w domu rodzinnym. Przez cały okres pracy skarżący miał z bliskimi stały, bezpośredni kontakt. Dodatkowo z ojcem pracował w kopalni. Mając na uwadze delikatny charakter tego typu spraw, z uwagi na niekwestionowane trudne warunki życia okupacyjnego, w jakich strona musiała dorastać, nie może ujść uwadze, tak organu jak i Sądu, że fakt bardzo ciężkich warunków bytowych nie może stanowić wyłącznej przesłanki do stwierdzenia, że w sprawie deportacja przybrała szczególnie dotkliwą formę. Zgodzić należy się zatem ze stanowiskiem organu, że z woli ustawodawcy wyrażonej w art. 2 pkt 2 ustawy, nie każda praca przymusowa w okresie okupacji uprawnia do świadczenia pieniężnego przewidzianego tą ustawą. Sytuacja skarżącego w trakcie działań wojennych z pewnością wiązała się z określonymi uciążliwościami, których skutki odczuwa po dziś dzień. Jednakże sytuacja ta, mimo wszystko, była dużo lepsza w porównaniu do osób, które zostały wywiezione nawet na kilkaset czy kilka tysięcy kilometrów od domu i oderwane od znanego im otoczenia, które nie wiedziały gdzie znajduje się ich rodzina i czy kiedykolwiek w ogóle powrócą do kraju i bliskich. Zgodzić należy się więc z organem, że w rozumieniu ustawy, w świetle zgromadzonego w aktach materiału dowodowego skarżący nie został wyrwany z dotychczasowego miejsca zamieszkania, nie powstała bariera językowa i nie nastąpiła zmiana warunków społecznych uniemożliwiająca przeciętne, jak na ówczesne warunki, życie. Wiek skarżącego (w warunkach okupacji) również nie może uzasadniać twierdzenia, że nastąpiła deportacja, która przybrała szczególnie dotkliwą formę. Niemniej jednak, subiektywnie praca przymusowa była dla skarżącego przeżyciem traumatycznym. Wiadomym jest jednak, że okupanci często zmuszali do ciężkiej, fizycznej pracy nawet kilkuletnie dzieci, będące w jeszcze gorszej niż skarżący sytuacji. Sąd podkreślił, iż podzielając stanowisko wyrażone w uzasadnieniu zaskarżonej decyzji, nie kwestionuje trudnych warunków, w jakich musiał żyć skarżący, nie umniejsza skutków brutalnego traktowania i ciężkiej pracy jaką wykonywał, będąc jeszcze bardzo młodym człowiekiem. Niewątpliwie sytuacja skarżącego w czasie okupacji była bardzo ciężka, jednakże zgodzić się trzeba z organem, że z przepisów ustawy i wyroku Trybunału Konstytucyjnego należy wywieść wniosek, że nie każda praca przymusowa w okresie okupacji uprawnia do świadczenia pieniężnego, o którym mowa w ustawie (por. wyroki: NSA z dnia 12 lipca 2011 roku, sygn. akt II OSK 628/11; WSA w Warszawie z dnia 11 maja 2011 roku, sygn. akt V SA/Wa 2584/10; WSA w Łodzi z dnia 13 stycznia 2011 roku, sygn. akt II SA/Łd 1282/10 – wszystkie dostępnie w internetowej Centralnej Bazie Orzeczeń Sądów Administracyjnych). W konkluzji podkreślić należy, iż stanowisko zaprezentowane przez Sąd odnosi się do zgromadzonych w aktach administracyjnych dokumentów. Gdyby skarżącemu udałoby się przedstawić inne dokumenty, czy dowody, które potwierdzałyby fakt zamieszkiwania podczas pracy w kopalni w innym miejscu niż dom rodzinny, nie jest wykluczona możliwa zmiana rozstrzygnięć organów administracji zapadłych w niniejszej sprawie. Skargę kasacyjną od powyższego wyroku wniósł A. N. zaskarżając wyrok w części opisanej w pkt 1 wyroku i zarzucił naruszenie przepisów postępowania w stopniu mającym istotny wpływ na wynik sprawy, a mianowicie art.. 3 § 1, 141 § 4 i art. 151 w zw. z art. 145 § 1 pkt 1 lit. c p.p.s.a. w zaw. z art. 7, 75 § 1, 77 § 1, 80 k.p.a. polegające na tym, że Sąd w wyniku niewłaściwej kontroli legalności działalności Kierownika Urzędu do Spraw Kombatantów i Osób Represjonowanych, nie dostrzegł, że organ ten nie rozpatrzył w pełni całego materiału dowodowego, przerzucił na skarżącego cały ciężar wyjaśnienia sprawy oraz naruszył zasadę swobodnej oceny dowodów zebranych w sprawie, co skutkowało przedstawieniem przez Sąd stanu sprawy niezgodnie ze stanem rzeczywistym, a w konsekwencji oddaleniem skargi mimo naruszenia przez organ ww. przepisów k.p.a., podczas gdy właściwa kontrola decyzji organu winna skutkować jej uchyleniem. Wskazując na powyższe zarzuty skarżący kasacyjnie wniósł o uchylenie wyroku w zaskarżonej części i przekazanie sprawy Wojewódzkiemu Sądowi Administracyjnemu w Łodzi do ponownego rozpoznania, a także o zasądzenie na rzecz skarżącego kosztów postępowania według norm przepisanych oraz przyznanie kosztów nieopłaconej pomocy prawnej udzielonej skarżącemu z urzędu. Naczelny Sąd Administracyjny zważył, co następuje: Skarga kasacyjna nie zasługiwała na uwzględnienie. Stosownie do treści art. 183 § 1 ustawy Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi, Naczelny Sąd Administracyjny rozpoznaje sprawę w granicach skargi kasacyjnej z urzędu biorąc pod rozwagę jedynie nieważność postępowania. Wobec tego, że w rozpoznawanej sprawie nie zachodzi żadna z okoliczności skutkujących nieważnością postępowania, o jakich mowa w art. 183 § 2 p.p.s.a., a nadto nie zachodzi również żadna z przesłanek, o których mowa w art. 189 p.p.s.a., które Naczelny Sąd Administracyjny rozważa z urzędu dokonując kontroli zaskarżonego skargą kasacyjną wyroku Sądu pierwszej instancji, Naczelny Sąd Administracyjny dokonał kontroli zaskarżonego wyroku w zakresie wyznaczonym podstawami skargi kasacyjnej. Wniesiona w niniejszej sprawie skarga kasacyjna skutecznie nie podważyła oceny procedury administracyjnej dokonanej przez Sąd pierwszej instancji w szczególności dotyczącej błędów postępowania dowodowego prowadzonego przed organami administracji publicznej. Uzasadnienie zaskarżonego wyroku nie zawiera zarzucanej mu sprzeczności, czy też braku konsekwencji w motywowaniu rozstrzygnięcia Sądu. Sprzeczność, czy brak konsekwencji w rozstrzygnięciu skarżący kasacyjnie upatruje w różnej ocenie oświadczenia skarżącego dając mu wiarę w części, a w pozostałej odmawiając wiarygodności bez podania przyczyny. Wbrew stanowisku skarżącego kasacyjnie ta ocena "jakby sprzeczna" ma jednak swoje uzasadnienie. Zauważyć należy, że w aktach sprawy brak jest dokumentów wskazujących na to, aby skarżący pod koniec wojny mieszkał bez rodziców. Stanowisko skarżącego w tym zakresie może budzić wątpliwości, zwłaszcza, że okoliczność tą skarżący powołał dopiero w toku postępowania, a nie znajduje ona potwierdzenia w dokumentach dotychczas zgromadzonych. Nie można zatem zarzucać Sądowi błędu w zakresie kontroli decyzji w tym zakresie. Trafnie wskazał też Sąd pierwszej instancji, że skarżący nie wykazał okoliczności zamieszkiwania podczas pracy w kopalni w specjalnie zorganizowanym do tego baraku, a zatem przyjąć należało, iż w tym czasie zamieszkiwał w domu rodzinnym, który był oddalony o ok. 2 km od kopalni, a zatem brak jest podstaw do przyjęcia, że skarżący został deportowany do pracy w rozumieniu ustawy o świadczeniu pieniężnym przysługującym osobom deportowanym do pracy przymusowej oraz osadzonym w obozach pracy przez III Rzeszę i Związek Socjalistycznych Republik Radzieckich. Reasumując przyjąć należy, że skarżący nie wykazał, że przeprowadzona przez sąd ocena dowodów miała charakter swobodnej. Jak trafnie wskazał Sąd pierwszej instancji w toku ponownie prowadzonego postępowania organ podjął wszelkie możliwe działania w celu ustalenia okoliczności pobytu skarżącego na deportacji. Mając na uwadze powyższe Naczelny Sąd Administracyjny na podstawie art. 184 ustawy Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi skargę kasacyjną oddalił. Naczelny Sąd Administracyjny w wydanym wyroku nie orzekł natomiast, co do wniosku pełnomocnika skarżącego, ustanowionego z urzędu w ramach przyznanej skarżącemu pomocy prawnej, o zasądzenie kosztów sporządzenia i wniesienia skargi kasacyjnej, gdyż przepisy art. 209 i 210 P.p.s.a., jako odnoszące się do kosztów postępowania między stronami, nie mają zastosowania do przyznania pełnomocnikowi ustanowionemu z urzędu wynagrodzenia za wykonaną pomoc prawną należnego mu od Skarbu Państwa, zaś stosownie do przepisów art. 250, 258 § 2 pkt 8 i § 3 oraz art. 259 i 260 P.p.s.a. orzekanie o przyznaniu takiemu pełnomocnikowi wynagrodzenia za zastępstwo prawne wykonane na zasadzie prawa pomocy następuje w Wojewódzkim Sądzie Administracyjnym, jako także w tym przedmiocie Sądzie pierwszej instancji.