I OSK 745/12

Naczelny Sąd Administracyjny w składzie: Przewodniczący sędzia NSA Arkadiusz Despot-Mładanowicz (spr.), Sędzia NSA Jolanta Rajewska, Sędzia del. WSA Maria Werpachowska, Protokolant starszy asystent sędziego Andrzej Nędzarek, po rozpoznaniu w dniu 9 października 2012 r. na rozprawie w Izbie Ogólnoadministracyjnej skargi kasacyjnej M. P. od wyroku Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Poznaniu z dnia 6 grudnia 2011 r. sygn. akt IV SA/Po 1025/11 w sprawie ze skargi M. P. na decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego w P. z dnia [...] lipca 2011 r. nr [...] w przedmiocie zasiłku celowego oddala skargę kasacyjną Wojewódzki Sąd Administracyjny w Poznaniu wyrokiem z dnia 6 grudnia 2011 r., sygn. akt IV SA/Po 1025/11, oddalił skargę M. P. na decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego w P. z dnia [...] lipca 2011 r., nr [...] w przedmiocie zasiłku celowego. Wyrok został wydany w następujących okolicznościach sprawy: Decyzją z dnia [...] marca 2011 r., nr [...] (dalej decyzja z dnia [...] marca 2011 r.) Prezydent Miasta P. (dalej Prezydent albo organ I instancji) działając na podstawie art. 2 ust. 1, art. 3, art. 4, art. 7 pkt 2-15, art. 8 ust. 1 pkt 2, ust. 3 i ust. 4, art. 12, art. 14, art. 36 pkt 1 lit c, art. 39 ust. 1 i 2, art. 41, art. 106 ust. 4, art. 107 ust.4 ustawy z dnia 12 marca 2004 r. o pomocy społecznej (t. j. Dz. U. 2009 r., nr 175, poz. 1362 ze zm., dalej u.p.s.), § 1 pkt 1 ppkt b rozporządzenia Rady Ministrów z dnia 29 lipca 2009 r. w sprawie zweryfikowanych kryteriów dochodowych oraz kwot świadczeń pieniężnych z pomocy społecznej (Dz. U. 2009 r., nr 127, poz. 1055), § 6 rozporządzenia Rady Ministrów z dnia 7 lutego 2006 r. w sprawie realizacji programu wieloletniego "Pomoc państwa w zakresie dożywiania" (Dz. U. 2006 r., nr 25, poz. 186 ze zm.), art. 3 pkt 1 lit. c, art. 5 ust. 1, art. 7 ustawy z dnia 29 grudnia 2005r. o ustanowieniu programu wieloletniego "Pomoc państwa w zakresie dożywiania" (Dz. U. 2005 r., nr 267, poz. 2259 ze zm., dalej ustawa z 2005 r.) i art. 104 ustawy z dnia 14 czerwca 1960 r. Kodeks postępowania administracyjnego (Dz. U. 2000 r., nr 98, poz. 1071 ze zm., dalej k.p.a.) odmówił przyznania H. P. pomocy finansowej w formie zasiłku celowego, specjalnego zasiłku celowego, zasiłku celowego pod warunkiem zwrotu części lub całości kwoty zasiłku z przeznaczeniem na zakup żywności w wysokości 200 zł oraz zasiłku celowego, specjalnego zasiłku celowego, specjalnego zasiłku celowego pod warunkiem zwrotu części lub całości kwoty zasiłku na zakup odzieży i obuwia w łącznej wysokości 400 zł w marcu 2011 r. W uzasadnieniu organ I instancji opierając się na przeprowadzonym dnia 9 marca 2011 r. wywiadzie środowiskowym w miejscu zamieszkania H. P. ustalił, że strona prowadzi wspólne gospodarstwo domowe z 61-letnim mężem M. P., 25-letnim synem A. P. oraz 16-letnią wnuczką M. P. Strona pozostaje osobą bierną zawodowo, posiadającą uprawnienia do świadczenia emerytalnego z ZUS w wysokości 616,72 zł. Dochód umniejszony jest o kwotę 176,57 zł z powodu prowadzonej egzekucji sądowej. W trakcie wywiadu środowiskowego strona poinformowała, że choruje przewlekle na schorzenia serca oraz schorzenia krążenia. Na powyższą okoliczność nie przedłożyła żadnych dokumentów. M. P. sprawuje bezpośrednią opiekę nad zamieszkującą oddzielnie matką J. J. i z tego tytułu od dnia 1 grudnia 2010 r. pobiera świadczenie pielęgnacyjne w wysokości po 520 zł miesięcznie. Świadczenie przyznane jest bezterminowo. Decyzję o przyznaniu powyższych uprawnień wydano w dniu [...] lutego 2011 r. M. P. oświadczył, że choruje przewlekle na schorzenia serca, jednak na powyższą okoliczność nie przedłożył stosownych zaświadczeń lekarskich. Syn H. P., A. P. nie pracuje, jest zarejestrowany w Powiatowym Urzędzie Pracy od dnia 17 sierpnia 2009 r. i nie posiada prawa do zasiłku dla bezrobotnych. W roku akademickim 2010/2011 pozostaje studentem 2 roku Wyższej Szkoły [...] w P. w trybie niestacjonarnym. A. P. do lutego 2011 r. posiadał uprawnienia do stypendium socjalnego, stypendium na wyżywienie oraz stypendium specjalnego. Złożył on kolejny wniosek o przyznanie stypendium za miesiąc marzec 2011r. Zgodnie z zaświadczeniem Wyższej Szkoły [...] w P. będzie ono wypłacone po posiedzeniu Komisji Stypendialnej, która odbędzie się na przełomie kwietnia i maja 2011 r. Syn strony reguluje czesne w wysokości 485 zł w 10 ratach. Choruje on na epilepsję i jest osobą niepełnosprawną w stopniu lekkim. Na tę okoliczność przedłożył aktualne orzeczenie o stopniu niepełnosprawności wydane przez Miejski Zespół ds. Orzekania o Niepełnosprawności, ważne do dnia 30 listopada 2013 r. Wnuczka, nad którą strona wraz z mężem sprawuje opiekę w ramach rodziny zastępczej, M. P., jest uczennicą szkoły ponadgimnazjalnej w P., w chwili obecnej nie choruje przewlekle. Na dochód rodziny strony w miesiącu poprzedzającym złożenie wniosku, tj. styczniu 2011 r. składały się: świadczenie emerytalne w wysokości 616,72 zł, dodatek mieszkaniowy w wysokości 634,91 zł, pomoc na częściowe pokrycie kosztów utrzymania dziecka przebywającego w rodzinie zastępczej w wysokości 658,80 zł, świadczenie pielęgnacyjne w wysokości 520 zł, stypendium socjalne z Wyższej Szkoły [...] w P. w kwocie 698 zł. Zgodnie z przedłożoną dokumentacją rodzina strony jest zobowiązana do opłaty bieżącego czynszu w wysokości 950,80 zł, należności za energię elektryczną w wysokości 246,02 zł miesięcznie (przedłożona została faktura za zużycie energii elektrycznej na kwotę 492,04 zł za okres 2 miesięcy), rachunku za gaz w kwocie 85,47 zł miesięcznie (przedłożona została faktura za zużycie gazu na kwotę 170,93 zł za okres 2 miesięcy). Z dokumentacji dostępnej w MOPR wynika, że zamieszkujący wspólnie z rodziną strony i pozostający w odrębnym gospodarstwie domowym wnuk D. P. miesięcznie na poczet opłat mieszkaniowych przekazuje kwotę 200 zł. W trakcie wywiadu środowiskowego strona poinformowała, że do stałych miesięcznych wydatków rodziny należy opłata za internet w wysokości około 140 zł, czesne regulowane w Wyższej Szkole [...] w P. w wysokości 485 zł, płatne w dziesięciu ratach. Strona wskazała nadto na konieczność regularnego zażywania leków przez siebie, męża i syna, oświadczając jednocześnie, że koszt ich zakupu wynosi średnio miesięcznie 150 zł. Natomiast miesięczny koszt zakupu bilety MPK dla członków rodziny wynosi 240 zł. Strona nie przedłożyła dokumentów potwierdzających wysokość wydatków związanych z zakupem leków i biletów MPK. W dalszej części uzasadnienia organ I instancji stwierdził, że rodzina strony spełnia niezbędny do otrzymania świadczeń z zakresu pomocy społecznej warunek pozostawania bez pracy oraz niepełnosprawności. W oparciu natomiast o art. 8 u.p.s. stanowiącym o kryterium dochodowym, którego przekroczenie stanowi negatywną przesłankę do przyznania świadczeń z zakresu pomocy społecznej organ I instancji zauważył, że rodzina strony osiągając miesięczny dochód w kwocie 3.128,43 zł (tj. 782,11 zł w przeliczeniu na 1 osobę) przekroczyła obowiązującą sumę 1.404 zł (351 zł x 4 = 1404 zł) i dlatego nie kwalifikuje się do objęcia pomocą społeczną w formie przyznania zasiłku celowego, zgodnie z art. 39 u.p.s. Organ I instancji miał przy tym na względzie, że zgodnie z art. 8 ust. 3 i 4 u.p.s., odliczeniu od dochodu nie podlegają potrącenia inne niż alimentacyjne, natomiast wliczeniu do dochodu podlegają stypendia studentów przyznawane na podstawie ustawy o szkolnictwie wyższym. Do dochodu rodziny wliczone zostało natomiast świadczenie pielęgnacyjne przyznane mężowi strony, ponieważ nie zostało ono wyłączone w art. 8 ust. 4 u.p.s. Zgodnie z art. 17 ust. 1 pkt 2 ustawy o świadczeniach rodzinnych (t.j. Dz. U. 2006 r., nr 139, poz. 992 ze zm.) świadczenie to przysługuje osobom, na których ciąży obowiązek alimentacyjny z tytułu rezygnacji z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej, jeżeli osoby te nie podejmują lub rezygnują z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej w celu sprawowania opieki nad osobą niepełnosprawną. Świadczenie pielęgnacyjne jest zatem niejako surogatem wynagrodzenia dla osoby sprawującej opiekę nad bliską osobą niepełnosprawną. Organ I instancji rozważył nadto możliwość przyznania stronie pomocy na podstawie ustawy z 2005 r. Zgodnie art. 5 ustawy z 2005 r., pomoc w zakresie dożywiania może być przyznana nieodpłatnie osobom i rodzinom, o których mowa w art. 3 pkt 1, jeżeli dochód na osobę lub w rodzinie nie przekracza 150% kryterium dochodowego, o którym mowa odpowiednio w art. 8 ust. 1 pkt. 1 i 2 u.p.s. Biorąc to kryterium pod uwagę, wysokość dochodu uprawniającego stronę do powyższej pomocy nie powinna przekraczać kwoty 2.106,00 zł. Dochód rodziny strony wynosi 3.128,43 zł (co na jedną osobę daje 782,11 zł), czyli również przekracza wskazane kryterium dochodowe. W dalszej części uzasadnienia organ I instancji wskazał, że w sprawie nie zaistniały przesłanki do przyznania stronie specjalnego zasiłku celowego o którym stanowi art. 41 u.p.s. Powołując się na zebrane w aktach sprawy dokumenty organ I instancji zauważył, że dochód rodziny skarżącej wzrósł o kwotę 520 zł miesięcznie, tj. o kwotę otrzymywanego przez męża strony świadczenia pielęgnacyjnego, przyznanego przez [...] Centrum Świadczeń decyzją z dnia [...] lutego 2011 r. Rodzina strony posiada zatem aktualnie własne zasoby i możliwości, m.in. osiągane miesięczne dochody dają możliwość zaspokojenia podstawowych potrzeb życiowych we własnym zakresie, bowiem po uiszczeniu wszelkich, wskazanych oraz udokumentowanych miesięcznych opłat, tj. należności za czynsz w kwocie 950,80 zł, należności za energię elektryczną w kwocie 246,02 zł, należności za gaz w kwocie 85,47 zł, należności za internet w wysokości około 140 zł, należności za czesne w Wyższej Szkole [...] w wysokości 485 zł, uwzględnieniu zajęć komorniczych w wysokości 176,57 zł, miesięcznie, do bezpośredniej dyspozycji rodziny strony pozostaje kwota 1044,57 zł. Biorąc pod uwagę, że w 1/5 opłat mieszkaniowych partycypuje także wnuk strony realna kwota, którą rodzina może przeznaczyć m.in. na zakup żywności wynosi 1244,57 zł. Jednocześnie organ I instancji zauważył, że strona nie przedstawiła żadnych dokumentów na zakup leków oraz biletów MPK. Poza tym, zgodnie z dokumentacją dostępną w MOPR w lutym 2011 r. wypłacono mężowi strony świadczenie pielęgnacyjne za okres od 3 grudnia 2010 do 28 lutego 2011r., które łącznie wyniosło 1560 zł. Ponadto A. P. za okres od dnia 10 stycznia 2011 r. do dnia 28 stycznia 2011 r. pobrał stypendium szkoleniowe w kwocie 436 zł. Rodzina strony dysponowała zatem dodatkowymi środkami finansowymi w kwocie ponad 2000 zł, które mogła przeznaczyć na zakup odzieży i obuwia. Prawo do świadczeń z pomocy społecznej warunkowane jest wykazaniem się własną aktywnością w zakresie zaspokajania swych potrzeb życiowych. W dniu 14 marca 2011 r. M. P. oświadczył, że syn A. P. z otrzymanego stypendium szkoleniowego przyznanego przez Powiatowy Urząd Pracy w kwocie 436 zł zakupił monitor LCD. W tym miejscu organ I instancji podkreślił, że uzyskiwane dochody w pierwszej kolejności powinny być przeznaczane na potrzeby pierwszoplanowe, a następnie ewentualna nadwyżka na inne cele. Należy również wskazać, że do dnia 9 marca 2011 r. rodzina strony nie poinformowała organu I instancji o tym, że pozostający we wspólnym gospodarstwie domowym A. P. jest właścicielem działki o powierzchni 850 m2 oraz budynku mieszkalno-gospodarczego o powierzchni 85 m2 mieszczących się w miejscowości P. koło P. Zgodnie z pisemnym oświadczeniem męża strony, syn A. P. jest również współwłaścicielem samochodu marki Fiat [...] rocznik 2009. Samochód zakupiony został przez matkę wnioskodawcy w systemie ratalnym. Odwołanie od powyższej decyzji pismem z dnia 4 kwietnia 2011 r. złożył M. P. W uzasadnieniu odwołujący podkreślił zły stan zdrowia strony oraz jego samego, jak również mieszkających z odwołującym syna, wnuka oraz wnuczki. Odwołujący zwrócił uwagę na bezprawne zawieszenie wypłaty kwoty 658,80 zł z tytułu częściowego pokrycia kosztów utrzymania pełnoletniego wychowanka D. P., z uwagi na przerwanie nauki, skoro jest ona kontynuowana w innej szkole. Zdaniem odwołującego organ I instancji nieprawidłowo wliczył do dochodu rodziny otrzymywane przez A. P. stypendia wskazując, że obliczenie dochodu przypadającego na 1 osobę w rodzinie w kwocie 782 zł jest nadużyciem. Z kolei samochód marki Fiat [...] z roku 2010r., a nie 2009 r. stanowi własność matki odwołującego, a nie jego syna. Odnosząc się natomiast do posiadanej przez syna odwołującego działki w P. odwołujący stwierdził, że czyni starania celem przystosowania znajdującego się na niej budynku do zamieszkania. Powyższe odwołanie zostało potwierdzone pisemnie przez stronę postępowania – H. P. Decyzją z dnia [...] lipca 2011 r., nr [...] (dalej decyzja z dnia [...] lipca 2011 r.), Samorządowe Kolegium Odwoławcze w P. (dalej SKO) utrzymało w mocy decyzję z dnia [...] marca 2011 r. W uzasadnieniu Kolegium podzielając ustalenia faktyczne i prawne poczynione przez organ I instancji wskazało, że miesięczny dochód 4-osobowej rodziny odwołującej w kwocie 3.128,43 zł przekroczył kryterium dochodowe, warunkujące przyznanie zasiłku celowego na podstawie powołanych przepisów, o kwotę 1.724,43 zł. Dochód rodziny przekraczał ponadto kryterium uprawniające do otrzymania pomocy w zakresie dożywiania na podstawie ustawy z 2005 r., które zgodnie z art. 5 tej ustawy wynosi 150% kryterium dochodowego na osobę w rodzinie, określonego w art. 8 ust. 1 pkt 2 u.p.s. Organ I instancji rozważył także możliwość udzielenia pomocy rodzinie odwołującego w oparciu o art. 41 pkt 1 u.p.s. Jak jednak słusznie wskazał organ I instancji, rodzina odwołującego jest w stanie przezwyciężyć trudną sytuację życiową wykorzystując własne zasoby majątkowe. W skardze do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Poznaniu (dalej WSA) M. P. (dalej skarżący) wskazał, że miesięczny dochód jego rodziny wynosi 2.929 zł. Biorąc pod uwagę ponoszone wydatki, na życie dla 4 osób pozostaje 700,00 zł. Skarżący podkreślił przy tym skromny tryb życia całej rodziny oraz niezasadne uwzględnienie stanowiącej własność A. P. nieruchomości oraz samochodu należącego do matki skarżącego, który w przyszłości ma służyć synowi skarżącego w prowadzeniu działalności gospodarczej. W odpowiedzi na skargę, Kolegium wniosło o oddalenie skargi podtrzymując stanowisko zaprezentowane w uzasadnieniu decyzji z dnia [...] lipca 2011 r. Wojewódzki Sąd Administracyjny stwierdził, że skarga nie zasługiwała na uwzględnienie. Badając zgodność z prawem zaskarżonej decyzji z dnia [...] lipca 2011 r. oraz poprzedzającego jej wydanie postępowania dotyczącego przyznania świadczeń z zakresu pomocy społecznej, Sąd podzielił ustalenia faktyczne poczynione przez organy obu instancji przyjmując je za własne oraz czyniąc podstawą poniższych rozważań. Wnioskiem z dnia 28 lutego 2011 r. skarżący zwrócił się do organu pomocy społecznej o przeprowadzenie wywiadu środowiskowego celem weryfikacji ponoszonych kosztów utrzymania rodziny zastępczej. Z protokołu przeprowadzonego dnia 9 marca 2011r. wywiadu środowiskowego przez pracownika organu I instancji ze stroną wynika, że wniosła ona o przyznanie pomocy finansowej na zakup żywności w wysokości 200 zł, zasiłku celowego na zakup odzieży w kwocie 200 zł oraz na zakup obuwia w kwocie 200 zł, w marcu 2011 r. Stosownie do art. 2 ust. 1 u.p.s., pomoc społeczna jest instytucją polityki społecznej państwa, mającą na celu umożliwienie osobom i rodzinom przezwyciężanie trudnych sytuacji życiowych, których nie są one w stanie pokonać, wykorzystując własne uprawnienia, zasoby i możliwości. Uprawnienia wynikające z przepisów u.p.s. mają charakter subsydiarny, co oznacza, że uzupełniają środki, możliwości i uprawnienia własne osoby objętej systemem świadczeń z pomocy społecznej (wyrok NSA z dnia 04.11.2008 r., sygn. akt I OSK 1910/07, lex nr 569575). Podstawową przesłanką przyznania świadczenia z pomocy społecznej jest osiąganie dochodu nie przekraczającego kryterium dochodowego na osobę w rodzinie. Za dochód uważa się sumę miesięcznych przychodów z miesiąca poprzedzającego złożenie wniosku lub w przypadku utraty dochodu z miesiąca, w którym wniosek został złożony, bez względu na tytuł i źródło ich uzyskania, pomniejszoną o kwoty pieniężne wskazane w art. 8 ust. 3 u.p.s. Zarówno w dniu rozpoznawania podania skarżącego przez organy obu instancji, jak i obecnie kryterium dochodowe stosownie do § 1 ust. 1 lit. b rozporządzenia Rady Ministrów z dnia 29 lipca 2009 r. w sprawie zweryfikowanych kryteriów dochodowych oraz kwot świadczeń pieniężnych z pomocy społecznej (Dz. U. 2009 r., Nr 127, poz. 1055 ze zm.) wynosi 351,00 zł dla osoby w rodzinie. Organy obu instancji trafnie uznały, że rodzina skarżącego nie spełnia powyższego kryterium, dokonując w tym zakresie wykładni poszczególnych ustępów art. 8 u.p.s. oraz obliczenia dochodów osiąganych miesięcznie przez skarżącego oraz pozostałe osoby pozostające z nim w jednym gospodarstwie rodzinnym. Dochód rodziny skarżącego w miesiącu poprzedzającym złożenie wniosku, tj. w styczniu 2011 r. był wyższy od kwoty 1.404,00 zł (powstałej z pomnożenia liczby członków rodziny przez kwotę 351,00 zł) i wyniósł 3.128,43 zł, co w przeliczeniu na jedną osobę w rodzinie dało 782,11 zł. Z tego powodu przyznanie zasiłków celowych na zakup odzieży i obuwia było nieuzasadnione. Sąd zwrócił uwagę, że organy obu instancji ustalając sytuację dochodową rodziny skarżącego zasadnie uwzględniły również stypendium socjalne, na wyżywienie oraz stypendium specjalne otrzymane przez A. P. ze szkoły wyższej, której jest studentem, w kwocie 698,00 zł. Tego rodzaju świadczenia nie zostały wyłączone przez ustawodawcę w art. 8 ust. 4 u.p.s. z dochodu stanowiącego podstawę obliczenia kryterium dochodowego na osobę w rodzinie. Katalog ten ma natomiast charakter zamknięty. Wobec tego nie można w sposób uznaniowy poszerzać jego zakresu o innego rodzaju otrzymywane świadczenia, które nie zostały w nim wyraźnie wymienione (wyroki WSA w Kielcach z dnia 21.10.2010 r., sygn. akt II SA/Ke 595/10 i II SA/Ke 596/10, baza orzeczeń NSA). Poza tym, z zestawienia osiąganych dochodów przedstawionego przez skarżącego w piśmie stanowiącym skargę do WSA również wynika, że jego rodzina przekroczyła powyższe kryterium dochodowe osiągając 2.926,00 zł, co w przeliczeniu na jedną osobę dałoby kwotę 731,50 zł. Organy obu instancji nie znajdując podstaw do przyznania skarżącemu zasiłku celowego w sposób prawidłowy rozważyły możliwość przyznania pomocy na podstawie ustawy z 2005 r. oraz specjalnego zasiłku celowego, o którym stanowi art. 41 pkt 1 u.p.s. Stosownie do art. 5 ust. 1 ustawy z 2005 r. pomoc w zakresie dożywiania może być przyznana nieodpłatnie osobom i rodzinom, o których mowa w art. 3 pkt 1, jeżeli dochód osoby samotnie gospodarującej lub dochód na osobę w rodzinie nie przekracza 150 % kryterium dochodowego, o którym mowa odpowiednio w art. 8 ust. 1 pkt 1 i 2 u.p.s. Tymczasem dochód rodziny skarżącego przekracza wskazane kryterium dochodowe, co skutkowało niemożliwością przyznania świadczeń pomocowych na podstawie ustawy z 2005 r. Niezależnym od kryterium dochodowego rodziny świadczeniem z zakresu pomocy społecznej jest specjalny zasiłek celowy, o którym stanowi art. 41 pkt 1 u.p.s. Może on zostać przyznany w szczególnie uzasadnionych przypadkach. Jego uznaniowy charakter powoduje, że nawet w przypadku spełnienia wszystkich ustawowych przesłanek organ pomocy społecznej może orzec o odmowie jego przyznania, bądź przyznać go w wysokości, jaką uzna za zasadną (wyrok NSA z dnia 11.02.2011 r., sygn. akt I OSK 1789/10, lex nr 950874). Szczególne przypadki muszą być wyraziste i odbiegające od sytuacji osób kwalifikujących się do otrzymania pomocy przy spełnianiu kryterium dochodowego z art. 8 ust. 1 u.p.s. W każdym przypadku organ zobligowany jest do wnikliwej oceny stanu faktycznego z perspektywy określonej w przepisie przesłanki szczególnie uzasadnionego przypadku. Ocena taka, przeprowadzona z uwzględnieniem wszystkich istotnych dla rozstrzygnięcia sprawy okoliczności faktycznych, powinna znaleźć odzwierciedlenie w uzasadnieniu wydanej decyzji (wyrok WSA w Poznaniu z dnia 4.11.2009 r., sygn. akt IV SA/Po 470/09, lex nr 589416). Organy obu instancji trafnie uznały, że w odniesieniu do skarżącego nie zachodzi tego rodzaju sytuacja przemawiająca za przyznaniem zasiłku o charakterze specjalnym. Charakteru takiego nie miał wniosek o pokrycie kosztów zakupu żywności, odzieży i obuwia. Zarówno Prezydent, jak i SKO ustaliły ponadto, że syn skarżącego jest właścicielem działki o powierzchni 850 m2 wraz z posadowionym na niej budynkiem mieszkalno-gospodarczym o powierzchni 85 m2, znajdującej się w P. koło P. Faktem powszechnie znanym są ceny nieruchomości w P., oscylujące w granicach 380-480 zł za m2 (http: [...]). Prawo własności powyższej nieruchomości przedstawia znaczną wartość majątkową. Rodzina skarżącego może zatem poprawić sytuację życiową, w jakiej się znalazła, wykorzystując własne zasoby majątkowe. Sąd miał również na względzie, co przyznał nawet sam skarżący, że jego syn jest użytkownikiem samochodu marki Fiat [...], zakupionego przez matkę skarżącego. Oprócz kosztu nabycia samochodu należy mieć również na względzie, że rodzina skarżącego musi ponosić koszty jego eksploatacji. Dowodzi to pośrednio temu, że prawidłowo ustalona przez organy obu instancji sytuacja majątkowa rodziny skarżącego nie jest na tyle skomplikowana, aby nie stać go było na ponoszenie kosztów utrzymania pojazdu mechanicznego, które to koszty nie należą do podstawowych wydatków związanych z zapewnieniem egzystencji całej rodziny. Reasumując, zdaniem Sądu organy obu instancji w sposób prawidłowy ustaliły stan faktyczny oraz prawny sprawy odmawiając przyznania skarżącemu wnioskowanych świadczeń. Sąd zwrócił jednak uwagę, że wniosek o przyznanie świadczeń z zakresu pomocy społecznej został złożony w dniu 28 lutego 2011 r. przez skarżącego. Prezydent po przeprowadzeniu dnia 9 marca 2011 r. wywiadu środowiskowego z małżonką skarżącego, tylko ją oznaczył jako stronę i zarazem adresata decyzji z dnia [...] marca 2011 r. Odwołanie od przedmiotowej decyzji złożył skarżący. Zostało ono następnie potwierdzone pisemnie przez jego małżonkę. Decyzja z dnia [...] lipca 2011 r. została skierowana jedynie do małżonki skarżącego oraz organu I instancji. Skargę do WSA złożył z kolei jedynie skarżący. Wnioskodawcą w niniejszym postępowaniu był natomiast skarżący, który został pominięty w decyzjach zarówno organu I, jak i II instancji. Sąd w składzie rozpoznającym niniejszą sprawę podziela pogląd, że w postępowaniu administracyjnym o udzielenie pomocy społecznej rodzinie prawa strony ma każdy jej członek. Źródłem interesu prawnego w rozumieniu art. 28 k.p.a. jest norma prawna na podstawie której członkom rodziny może zostać przyznana pomoc w postaci określonego świadczenia z zakresu pomocy społecznej (wyrok NSA z dnia 05.03.2003 r., sygn. akt II SA/Ka 878/99, baza orzeczeń NSA). Stronami postępowania przed organami obu instancji był zatem zarówno skarżący, jak i jego małżonka. Uchybienie to jednak nie miało wpływu na wynik sprawy w rozumieniu art. 145 § 1 pkt 1 lit. c ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. Nr 153, poz. 1270. ze zm.), dalej p.p.s.a., ponieważ skarżący wraz z małżonką mieli zapewniony czynny udział na wszystkich etapach toczącego się postępowania, przedstawiając organom swoje twierdzenia oraz zapoznając się z wydanymi decyzjami. Mając powyższe na uwadze Sąd działając na podstawie art. 151 p.p.s.a. orzekł jak w sentencji. Skargę kasacyjną od powyższego wyroku złożył M. P., zaskarżając wyrok w całości, zarzucając: 1. naruszenie prawa materialnego, tj.: • art. 8 ust. 3 i 4 u.p.s. przez jego błędną wykładnię i w rezultacie błędne obliczenie dochodu rodziny poprzez doliczenie stypendium socjalnego A. P., dodatku mieszkaniowego oraz świadczenia pielęgnacyjnego. 2. naruszenie przepisów postępowania, które mogło mieć istotny wpływ na wynik sprawy, tj.: • art. 3 § 1 i art. 145 § 1 pkt 2 p.p.s.a. w zw. z art. 156 § 1 pkt 4 k.p.a., polegające na tym, że Sąd I instancji w wyniku niewłaściwej kontroli legalności działalności administracji publicznej nie zastosował środka określonego w ustawie - art. 145 § 1 pkt 2 p.p.s.a., mimo iż decyzja została skierowana do osoby nie będącej stroną w sprawie. Wskazując na powyższe zarzuty, skarżący kasacyjnie wniósł o uchylenie zaskarżonego wyroku i przekazanie sprawy do ponownego rozpoznania Wojewódzkiemu Sądowi Administracyjnemu w Poznaniu oraz zasądzenie na rzecz pełnomocnika z urzędu adw. E. B. kosztów udzielonej z urzędu pomocy prawnej, nieopłaconych w całości ani w części, wg norm przepisanych. W uzasadnieniu skargi kasacyjnej podniesiono, że Wojewódzki Sąd Administracyjny w Poznaniu naruszył prawo materialne, tj.: przepis art. 8 ust. 3 i 4 u.p.s. Wskutek błędnej wykładni tej normy prawnej doszło do niewłaściwego obliczenia dochodu rodziny skarżącego. Do dochodu tego wliczono bowiem, wbrew dyspozycji art. 8 ust. 4 w/w ustawy, stypendium socjalne A. P., a także świadczenie pielęgnacyjne i dodatek mieszkaniowy. Wskutek tych błędnych obliczeń dochód na osobę w rodzinie skarżącego przekroczył kryterium dochodowe o którym mowa w art. 8 ust. 1 pkt 2 u.p.s., w wysokości 351 zł i w rezultacie pobawił skarżącego i jego rodzinę niezbędnej pomocy finansowej. Ponadto bezzasadnie nie zostały zaliczone do miesięcznych wydatków rodziny skarżącego opłaty za lekarstwa dla skarżącego, jego żony oraz syna A. P. w wysokości 150 zł, a także koszt zakupu biletów MPK dla członków rodziny w wysokości 240 zł. Wydatki te nie były udokumentowane, ale ich wysokość i fakt ponoszenia tych opłat nie powinien budzić wątpliwości, a nadto jest zgodny z zasadami doświadczenia życiowego. Skarżący kasacyjnie wskazał, że Wojewódzki Sąd Administracyjny w Poznaniu rażąco naruszył także przepisy postępowania, które mogło mieć istotny wpływ na wynik sprawy, tj.: art. 3 § 1 i art. 145 § 1 pkt 2 p.p.s.a. w zw. z art. 156 § 1 pkt 4 k.p.a. Wniosek o przyznanie świadczeń z zakresu pomocy społecznej został złożony w dniu 28.02.2011 r. wyłącznie przez skarżącego M. P. Prezydent Miasta P. jako stronę i adresata decyzji z dnia [...].03.2011 r. oznaczył natomiast tylko żonę skarżącego H. P. Odwołanie od tej decyzji złożył skarżący M. P., natomiast decyzja Samorządowego Kolegium Odwoławczego w P. z dnia [...].07.2011 r. ponownie skierowana została tylko i wyłącznie do żony skarżącego. W skardze kasacyjnej podniesiono, że mimo iż jedynym wnioskodawcą w niniejszym postępowaniu był M. P., to został on bezzasadnie pominięty w decyzjach zarówno organu I jak i II instancji. Skoro zdaniem Sądu w postępowaniu administracyjnym o udzielenie pomocy społecznej rodzinie, prawa strony ma każdy jej członek to decyzja powinna być również skierowana do wszystkich członków rodziny, co w niniejszej sprawie nie miało miejsca. Odpowiedź na skargę kasacyjną złożyło Samorządowe Kolegium Odwoławcze w P., wnosząc o oddalenie skargi. Naczelny Sąd Administracyjny zważył, co następuje: Skarga kasacyjna nie zawiera usprawiedliwionych podstaw. Stosownie do treści art. 183 § 1 p.p.s.a., Naczelny Sąd Administracyjny rozpoznaje sprawę w granicach skargi kasacyjnej z urzędu biorąc pod uwagę jedynie nieważność postępowania. Wobec tego, że w rozpoznawanej sprawie nie zachodzi żadna z okoliczności skutkujących nieważnością postępowania, o jakich mowa w art. 183 § 2 p.p.s.a., a nadto nie zachodzi również żadna z przesłanek, o których mowa w art. 189 p.p.s.a., które Naczelny Sąd Administracyjny rozważa z urzędu dokonując kontroli zaskarżonego wyroku Sądu I instancji, Naczelny Sąd Administracyjny dokonał kontroli zaskarżonego wyroku w zakresie wyznaczonym podstawami skargi kasacyjnej. W pierwszej kolejności skarżący kasacyjnie zarzucił Sądowi I instancji naruszenie prawa materialnego, tj. art. 8 ust. 3 i 4 u.p.s. przez jego błędną wykładnię i w rezultacie błędne obliczenie dochodu rodziny poprzez doliczenie stypendium socjalnego A. P., dodatku mieszkaniowego oraz świadczenia pielęgnacyjnego. Odnosząc się do powyższego zarzutu wskazać należy, że w art. 8 ust. 3 i 4 u.p.s. zostały określone zasady ustalania dochodu dla potrzeb przyznawania świadczeń z pomocy społecznej. Zgodnie z art. 8 ust. 3 u.p.s., za dochód uważa się sumę miesięcznych przychodów z miesiąca poprzedzającego złożenie wniosku lub w przypadku utraty dochodu z miesiąca, w którym wniosek został złożony, bez względu na tytuł i źródło ich uzyskania, jeżeli ustawa nie stanowi inaczej, pomniejszoną o: 1) miesięczne obciążenie podatkiem dochodowym od osób fizycznych, 2) składki na ubezpieczenie zdrowotne określone w przepisach o powszechnym ubezpieczeniu w Narodowym Funduszu Zdrowia oraz ubezpieczenia społeczne określone w odrębnych przepisach, 3) kwotę alimentów świadczonych na rzecz innych osób. W myśl zaś art. 8 ust. 4 u.p.s. do dochodu ustalonego zgodnie z ust. 3 nie wlicza się: 1) jednorazowego pieniężnego świadczenia socjalnego, 2) zasiłku celowego, 3) pomocy materialnej mającej charakter socjalny albo motywacyjny, przyznawanej na podstawie przepisów o systemie oświaty, 4) wartości świadczenia w naturze, 5) świadczenia przysługującego osobie bezrobotnej na podstawie przepisów o promocji zatrudnienia i instytucjach rynku pracy z tytułu wykonywania prac społecznie użytecznych. Wskazać należy, że sformułowanie powyższych przepisów jest jednoznaczne i musi prowadzić do wniosku, że na gruncie ustawy o pomocy społecznej pod pojęciem dochodu należy rozumieć wszystkie przychody bez względu na tytuł i źródło ich uzyskania, z wyłączeniem odliczeń i pomniejszeń enumeratywnie w nich wymienionych. Katalog wyłączeń zawarty w art. 8 ust. 4 ma charakter zamknięty, a zatem niewymienione w nim przychody podlegają wliczeniu do dochodu branego pod uwagę przy ustalaniu wysokości świadczeń pieniężnych z pomocy społecznej. W konsekwencji stwierdzić należy, że dodatek mieszkaniowy, jak i świadczenie pielęgnacyjne, jako niewymienione w art. 8 ust. 4 u.p.s., podlegają wliczeniu do dochodu stanowiącego podstawę obliczenia kryterium dochodowego na osobę w rodzinie. Odnosząc się zaś do kwestii stypendium socjalnego pobieranego przez A. P. z Wyższej Szkoły [...], należy zwrócić uwagę, że nie jest to stypendium przyznawane na podstawie przepisów o systemie oświaty – jak tego wymaga art. 8 ust. 4 pkt 3 u.p.s. - a na podstawie przepisów o szkolnictwie wyższym, nie można go zatem ująć w katalogu wyłączeń z art. 8 ust. 4 u.p.s. Wobec powyższego stwierdzić należy, że Sąd I instancji dokonał prawidłowej wykładni art. 8 ust. 3 i 4 u.p.s., co czyni omawiany zarzut niezasadnym. Za nieusprawiedliwiony należało także uznać zarzut naruszenia przepisów postępowania, które mogło mieć istotny wpływ na wynik sprawy, tj.: art. 3 § 1 i art. 145 § 1 pkt 2 p.p.s.a. w zw. z art. 156 § 1 pkt 4 k.p.a. Wskazać bowiem należy, że – jak słusznie podniesiono w odpowiedzi na skargę kasacyjną – M. P. zwrócił się do Miejskiego Ośrodka Pomocy Rodzinie o pomoc finansową, jednakże zakres żądania został sformułowany dopiero na etapie przeprowadzonego w dniu 9 marca 2011 r. wywiadu środowiskowego z H. P. Organ I instancji uznał zatem H. P. za stronę postępowania i zarazem adresata decyzji z dnia [...] marca 2011 r. Odwołanie od przedmiotowej decyzji złożył M. P., jednakże zostało ono następnie potwierdzone pisemnie przez H. P. Decyzja z dnia [...] lipca 2011r. została skierowana również do H. P. jako strony postępowania. H. P. była zatem przez cały czas stroną postępowania administracyjnego, zatem nie można uznać, aby decyzja została skierowana do osoby niebędącej stroną w sprawie. Mając na względzie powyższe, Naczelny Sąd Administracyjny na podstawie art. 184 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. - Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. z 2012 r., poz. 270) oddalił skargę kasacyjną. NSA nie orzekł o przyznaniu pełnomocnikowi skarżącego wynagrodzenia za pomoc prawną udzieloną w ramach prawa pomocy, gdyż wynagrodzenie to przyznawane jest przez wojewódzki sąd administracyjny w postępowaniu określonym w przepisach art. 258-261 p.p.s.a.