II SA/Bd 1387/11

Dnia 6 marca 2012 roku Wojewódzki Sąd Administracyjny w Bydgoszczy w składzie następującym: Przewodniczący sędzia WSA Jarosław Wichrowski (spr.) Sędziowie: sędzia WSA Renata Owczarzak sędzia WSA Anna Klotz Protokolant: Krzysztof Cisewski po rozpoznaniu w II Wydziale na rozprawie w dniu 6 marca 2012 roku sprawy ze skargi J. K. na decyzję Kierownika Urzędu do Spraw [...] w W. z dnia [...]r., nr [...] w przedmiocie świadczenia pieniężnego z tytułu pracy przymusowej 1. uchyla zaskarżoną decyzję oraz poprzedzającą ją decyzję Kierownika Urzędu do Spraw [...] w W. z dnia [...]r, nr[...], 2. stwierdza, że zaskarżona decyzja nie podlega wykonaniu, 3. zasądza od Kierownika Urzędu do Spraw [...] w W. na rzecz skarżącego kwotę 100 zł (sto) tytułem zwrotu kosztów postępowania sądowego. Decyzją z [...] września 2011 r. nr [...] Kierownik Urzędu do Spraw Kombatantów i Osób Represjonowanych w Warszawie na podstawie art. 1 ust.1, art. 2 pkt 2 lit. a i art. 4 ust. 1 ustawy z dnia 31 maja 1996 r. o świadczeniu pieniężnym przysługującym osobom deportowanym do pracy przymusowej oraz osadzonym w obozach pracy przez III Rzeszę i Związek Socjalistycznych Republik Radzieckich (Dz. U. Nr 87, poz. 395 ze zm., dalej zwana ustawą o świadczeniu pieniężnym), odmówił J K uprawnienia do świadczenia pieniężnego określonego w w/w ustawie. Jak wskazał w uzasadnieniu organ, powołując się na art. 2 pkt 2 lit. a) cyt. ustawy, niezbędnym warunkiem do uzyskania prawa do świadczenia pieniężnego określonego w ustawie jest udowodnienie deportacji (wywiezienia) do pracy przymusowej i wykonywania tej pracy przez okres co najmniej 6 miesięcy. Organ podkreślił przy tym, że świadczenie nie jest przyznawane automatycznie wszystkim poszkodowanym przez III Rzeszę z uwagi na istniejący w ówczesnym okresie powszechny obowiązek pracy. Krąg osób uprawnionych do otrzymania świadczenia został przez ustawodawcę zawężony do osób, względem których stosowano represję pracy niewolniczej w zaostrzonej formie. Organ wskazał, iż przy interpretacji pojęcia "deportacja" należy wziąć pod uwagę znaczną odległość pomiędzy dotychczasowym miejscem zamieszkania a miejscem wykonywania pracy przymusowej. Organ stwierdził, iż w niniejszej sprawie wnioskodawca wykonywał pracę w stosunkowo niewielkim oddaleniu od dotychczasowego miejsca zamieszkania, w znanej okolicy, niedaleko rodziny i znajomych. Zdaniem organu w ujęciu obiektywnym była to okolica dotychczasowego miejsca zamieszkania wnioskodawcy. Zgromadzony w sprawie materiał dowodowy nie potwierdził deportacji do pracy przymusowej, wobec czego organ orzekł o odmowie przyznania świadczenia. We wniosku o ponowne rozpatrzenie sprawy J K wskazał, iż powyższa decyzja jest dla niego krzywdząca i niezrozumiała, przytoczone przez niego fakty bowiem wyczerpują dyspozycję ustawy o świadczeniu pieniężnym. Odwołujący się podniósł, iż jako osoba nieletnia świadczył pod przymusem pracę poza swoim miejscem zamieszkania, w związku z czym jest osobą uprawnioną do uzyskania świadczenia, o którym mowa w ustawie. Decyzją z [...] października 2011 r. Nr [...], Kierownik Urzędu do Spraw Kombatantów i Osób Represjonowanych w Warszawie na podstawie art. 138 § 1 pkt 1 w związku z art. 127 § 3 k.p.a. oraz art. 2 pkt 2 lit. a, art. 3 ust. 1 i art. 4 ust. 1, 2 i 4 ustawy o świadczeniu pieniężnym utrzymał w mocy zaskarżoną decyzję. W uzasadnieniu decyzji organ wskazał, iż obecne brzmienie art. 2 pkt 2 cyt. ustawy wprowadzone zostało ustawą z dnia 25 lutego 2011 r. o zmianie ustawy o świadczeniu pieniężnym przysługującym osobom deportowanym do pracy przymusowej oraz osadzonym w obozach do pracy przymusowej przez III Rzeszę o Związek Socjalistycznych Republik Radzieckich (Dz. U. Nr 72, poz. 380), przepisy której weszły w życie 20 kwietnia 2011 r. Konieczność zmiany treści art. 2 pkt 2 ustawy wywołana została wyrokiem Trybunału Konstytucyjnego z 16 grudnia 2009 r., sygn. akt K 49/07, w którym stwierdzono, iż art. 2 pkt 2 ustawy w zakresie, w jakim pomija przesłankę deportacji (wywiezienia) do pracy przymusowej w granicach przedwojennego państwa polskiego, jest niezgodny z art. 32 ust. 1 Konstytucji RP. Organ zwrócił uwagę, iż w uzasadnieniu powyższego wyroku trafnie wskazano, że spośród osób świadczących pracę przymusową na rzecz III Rzeszy i ZSRR, szczególnie dotkliwie poszkodowane zostały osoby świadczące pracę w warunkach przesiedlenia poza dotychczasowe miejsce zamieszkania. Pierwotnym celem deportacji, rozumianej jako skierowanie osoby do odległej miejscowości na przymusowy pobyt, zesłanie, było pozbycie się z danego terytorium osób niepożądanych i ukaranie tych osób poprzez izolację od dotychczasowego środowiska. Organ zwrócił uwagę, iż w przywołanym wyroku Trybunał wyraził pogląd, że nie ma zastrzeżeń co do samej zasady ustawowej, aby świadczenia deportacyjne otrzymywały tylko te osoby, wobec których obowiązek pracy przymusowej podczas II wojny światowej i tuż po jej zakończeniu przybierał szczególnie dotkliwą formę, tzn. był połączony z wysiedleniem i "wyrwaniem" z dotychczasowego środowiska. O zaostrzonym charakterze represji świadczyć miały m.in. niedostatek więzi społecznych z nowym otoczeniem, ogólnie trudniejsze warunki egzystencji oraz co najmniej utrudniony kontakt z rodziną i najbliższymi. Deportację zatem, jak wskazał organ, rozumieć należy jako zmianę miejsca pobytu powiązaną z egzystencją w znacznym oddaleniu od dotychczasowego miejsca zamieszkania i w izolacji od dotychczasowego środowiska, w trudnych warunkach bytowych, klimatycznych. Organ stwierdził, iż w niniejszej sprawie odwołujący się został wprawdzie zmuszony do opuszczenia rodzinnej miejscowości, W, skierowano go jednak do pracy w miejscowości K, położonej o kilka kilometrów od miejsca stałego zamieszkania, nie można zatem uznać, iż nastąpiło odizolowanie od środowiska. Odwołujący się, zdaniem organu, nie przebywał w nieznanym, obcym i wrogim środowisku, co stwarzałoby realne i dotkliwe utrudnienia charakterystyczne dla deportacji, jak w szczególności odmienne warunki klimatyczne, kulturowe, językowe, połączone niejednokrotnie z wrogością miejscowej ludności. Kierownik Urzędu zwrócił uwagę ponadto, iż odwołujący się w miejscu pracy przymusowej przebywał w otoczeniu całej rodziny, przy czym nawet kilkugodzinny kontakt odwołującego się z rodziną mógł dawać mu poczucie bezpieczeństwa i stałej opieki. W skardze do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Bydgoszczy J K zarzucił powyższej decyzji, iż treść jej nie odnosi się do jego sytuacji, a z przytoczonych przepisów jednoznacznie wynika, że wnioskowane świadczenie winno zostać mu przyznane. Skarżący podniósł, że podczas wojny stał się półsierotą, gdyż ojciec jego zginął w obozie koncentracyjnym, podkreślił przy tym, że został deportowany z domu rodzinnego do nowego, nieprzyjaznego środowiska, co w znaczący sposób wpłynęło na jego psychikę i dalsze życie. W odpowiedzi na skargę Kierownik Urzędu do Spraw Kombatantów i Osób Represjonowanych wniósł o jej oddalenie, nie znajdując podstaw do zmiany wydanego rozstrzygnięcia. Wojewódzki Sąd Administracyjny w Bydgoszczy zważył, co następuje: Zgodnie z art. 134 § 1 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. Nr 153, poz. 1270 ze zm., dalej zwana p.p.s.a.), sąd administracyjny rozstrzyga w granicach danej sprawy nie będąc jednak związany zarzutami i wnioskami skargi oraz powołaną podstawą prawną. Art. 135 w/w ustawy z kolei stanowi, iż sąd stosuje przewidziane ustawą środki w celu usunięcia naruszenia prawa w stosunku do aktów lub czynności wydanych lub podjętych we wszystkich postępowaniach prowadzonych w granicach sprawy, której dotyczy skarga, jeżeli jest to konieczne dla końcowego jej załatwienia. Sąd uwzględniając skargę na decyzję, uchyla decyzję w całości albo w części, jeżeli stwierdzi naruszenie prawa materialnego, które miało wpływ na wynik sprawy, naruszenie prawa dające podstawę do wznowienia postępowania administracyjnego lub inne naruszenie przepisów postępowania, jeżeli mogło ono mieć istotny wpływ na wynik sprawy, o czym stanowi art. 145 § 1 pkt 1 p.p.s.a. Sąd badając w tak zakreślonych granicach legalność zaskarżonej decyzji doszedł do przekonania, że przy jej wydaniu doszło do naruszenia przepisów postępowania, które mogło mieć istotny wpływ na wynik sprawy, co uzasadniało uwzględnienie skargi. W niniejszej sprawie organ odmówił wnioskodawcy przyznania świadczenia z uwagi na niewielką odległość dzielącą miejscowość W. koło G., w której skarżący zamieszkiwał, od miejscowości K., do której został skierowany celem wykonywania pracy przymusowej. Jak wynika z mapy znajdującej się w aktach administracyjnych sprawy, obie miejscowości położone są względem siebie w odległości niecałych 10 km. W związku z powyższym z uwagi na tę niewielką odległość organ uznał, iż skarżący nie podlegał represjom w rozumieniu ustawy o świadczeniu pieniężnym, podnosząc jednocześnie, iż przebywał w miejscu wykonywana pracy przymusowej "w otoczeniu całej rodziny", a przynajmniej miał "bieżący, nawet kilkugodzinny kontakt z rodziną", który miał dawać mu poczucie bezpieczeństwa. Ustalenia te nie znajdują żadnego potwierdzenia w zebranym materiale dowodowym i przeczą informacjom zawartym we wniosku skarżącego i pismach przez niego wnoszonych. Jak wskazał sam skarżący, w okresie od maja 1942 r. do stycznia 1945 r. pracował w gospodarstwie rolnym R. B. Skarżący, urodzony w 1933 r., miał wówczas 9-12 lat. Wskazał on przy tym, iż w miejscu wykonywania pracy przymusowej przebywał sam, kontakty z rodziną bowiem były zabronione pod groźbą wywiezienia do obozu koncentracyjnego. Poczynione przez organ ustalenie, iż skarżący przebywał w miejscu wykonywania pracy przymusowej w otoczeniu całej rodziny, w żaden sposób nie koresponduje z zebranym materiałem dowodowym. Skarżący wskazał co prawda, iż w chwili wysiedlenia z miejscowości W mieszkał z matką, ojcem i trójką rodzeństwa, z akt sprawy nie wynika natomiast, jakie były dalsze losy członków rodziny, z wyjątkiem ojca skarżącego, który zginął w obozie koncentracyjnym w S. Oceniając, czy doszło do deportacji skarżącego, organ w ogóle nie wziął pod uwagę również kwestii związanej z jego uprzednim wywiezieniem do B. Okoliczność ta niewątpliwie winna mieć wpływ na ocenę tego, czy podlegał on represjom w rozumieniu ustawy o świadczeniu pieniężnym. Zgodnie z brzmieniem art. 2 pkt 2 cyt. ustawy nadanym mu przez ustawę z dnia 25 lutego 2011 r. o zmianie ustawy o świadczeniu pieniężnym przysługującym osobom deportowanym do pracy przymusowej oraz osadzonym w obozach pracy przez III Rzeszę i Związek Socjalistycznych Republik Radzieckich represją w rozumieniu ustawy jest m.in. deportacja (wywiezienie) do pracy przymusowej na okres co najmniej 6 miesięcy w granicach terytorium państwa polskiego sprzed dnia 1 września 1939 r. Nowelizacja ta weszła w życie dnia 20 kwietnia 2011 r., zatem nowe brzmienie przepisu miało zastosowanie do decyzji wydanych w niniejszej sprawie w obu instancjach. Zwrócić uwagę należy na to, iż art. 2 pkt 2 ustawy o świadczeniu pieniężnym w aktualnym brzmieniu nie wprowadza jako przesłanki przyznania świadczenia kryterium odległości miejsca wykonywania pracy przymusowej od miejsca, w którym osoba zamieszkiwała przed skierowaniem do tej pracy. Biorąc pod uwagę stanowisko Trybunału Konstytucyjnego zawarte w uzasadnieniu wyroku z dnia 16 grudnia 2009 r. w sprawie K 49/07 (który stanowił przyczynę nowelizacji cyt. przepisu) uznać należy, iż o deportacji można mówić wówczas, gdy osoba podlegając przymusowemu wywiezieniu, wskutek zmiany miejsca pobytu, zostaje wyrwana z dotychczasowego środowiska. Nie można uznać przy tym, że zawsze deportowanie osoby na odległość relatywnie niewielką od miejsca dotychczasowego zamieszkania automatycznie wyklucza przyznanie świadczenia. Obok bowiem odległości, uwzględnić należy inne okoliczności istotne dla sprawy, takie jak możliwość odwiedzania domu rodzinnego, otoczenie bliskich osób, czy też łączność z tymi osobami, ponadto wiek osoby, rodzaj pracy i warunki jej wykonywania, jak również warunki mieszkaniowe, a także kontakt z pracodawcą, w tym choćby kwestię języka, w jakim można było się z nim porozumieć. Kwestie powyższe obowiązany jest zbadać każdorazowo organ prowadzący postępowanie. Nie można przyjąć, iż jedynym kryterium, jakim kieruje się organ (jak to miało miejsce w przedmiotowej sprawie), będzie ocena odległości miejsca wykonywania pracy przymusowej w odniesieniu do miejsca poprzedniego zamieszkania osoby represjonowanej. Jak słusznie wskazał Wojewódzki Sąd Administracyjny (WSA) w Opolu w wyroku z 28 grudnia 2010 r. (II SA/Op 505/10, LEX nr 754220), nawet niewielka odległość wywiezienia do pracy niewolniczej nie jest przesądzająca dla uznania a priori braku podstaw do przyznania świadczenia pieniężnego z ustawy o świadczeniu pieniężnym przysługującym osobom deportowanym do pracy przymusowej, gdyż kwestia odległości, jako jeden z czynników wskazujących na zaostrzony charakter represji, podlega każdorazowej ocenie organu przy uwzględnieniu okoliczności rozpoznawanej sprawy. Nie można wykluczyć sytuacji, w której strona była deportowana, mimo iż znajdowała się w niedalekim oddaleniu od dotychczasowego miejsca zamieszkania (wyrok WSA w Łodzi z dnia 18 stycznia 2011 r., II SA/Łd 857/10, LEX nr 953615). Podobne stanowisko zajął także WSA w Gdańsku w wyroku z dnia 31 sierpnia 2011 r., II SA/Gd 581/11, LEX nr 896429. Zgodnie z zasadami postępowania administracyjnego organ administracji publicznej stoi na straży praworządności i podejmuje kroki niezbędne do dokładnego ustalenia stanu faktycznego oraz do załatwienia sprawy, mając na względzie interes społeczny i słuszny interes obywateli (art. 7 k.p.a.). Organ administracji publicznej jest obowiązany w sposób wyczerpujący zebrać i rozpatrzyć cały materiał dowodowy (art. 77 § 1 k.p.a.) i w oparciu o zasadę swobodnej oceny dowodów, o której mowa w art. 80 k.p.a., na podstawie całokształtu materiału dowodowego ocenia, czy dana okoliczność została udowodniona. Obowiązek rozpatrzenia całego materiału dowodowego jest związany ściśle z przyjętą zasadą swobodnej oceny dowodów. Swobodna ocena dowodów nie oznacza jednak oceny dowolnej, musi być zatem dokonana zgodnie z normami prawa procesowego oraz z zachowaniem reguł tej oceny. Ocena dowodów w związku z powyższym powinna opierać się na materiale dowodowym zebranym przez organ. Rozumowanie, w wyniku którego organ ustala istnienie okoliczności faktycznych, powinno być zgodne z zasadami logiki. W niniejszej sprawie stwierdzić należy, iż organ poczynił ustalenia nie wynikające z zebranego materiału dowodowego, a ponadto ograniczył je jedynie do stwierdzenia niewielkiej odległości pomiędzy miejscem zamieszkania wnioskodawcy a miejscem wykonywania przez niego pracy przymusowej, nie można wobec tego uznać, że organ zastosował się do powyżej wskazanych zasad postępowania administracyjnego. Ocena represji związanych z deportacją i wykonywaniem pracy przymusowej opierać się musi na bardziej wnikliwych ustaleniach, z uwzględnieniem okoliczności wskazanych we wcześniejszej części uzasadnienia. Rozpoznając sprawę ponownie organ administracji winien podjąć kroki mające na celu ustalenie okoliczności istotnych dla niniejszej sprawy. Po uzupełnieniu materiału dowodowego organ winien w prawidłowy sposób ustalić stan faktyczny i wydać stosowną decyzję dając wyraz swoim ustaleniom w należycie sporządzonym uzasadnieniu rozstrzygnięcia. Mając powyższe na uwadze Sąd na podstawie art. 145 § 1 ust. 1 pkt 1 lit. c) w zw. z art. 135 p.p.s.a. orzekł o uchyleniu decyzji wydanych w niniejszej sprawie w obu instancjach. W pkt 2 sentencji wyroku orzeczono w oparciu o art. 152 wyżej wskazanej ustawy. O kosztach orzeczono na podstawie art. 200 p.p.s.a.