I FZ 380/13

Naczelny Sąd Administracyjny w składzie: Sędzia NSA Grażyna Jarmasz, , , po rozpoznaniu w dniu 2 października 2013 r. na posiedzeniu niejawnym w Izbie Finansowej zażalenia R. L. na postanowienie Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Gliwicach z dnia 2 sierpnia 2013 r. sygn. akt III SA/Gl 286/12 w zakresie odmowy przyznania prawa pomocy obejmującego zwolnienie od kosztów sądowych w sprawie ze skargi R. L. na decyzję Dyrektora Izby Skarbowej w K.. z dnia 30 listopada 2011 r., nr [...] w przedmiocie podatku od towarów i usług postanawia uchylić zaskarżone postanowienie w całości i przekazać sprawę do ponownego rozpoznania Wojewódzkiemu Sądowi Administracyjnemu w Gliwicach. Zaskarżonym postanowieniem z dnia 2 sierpnia 2013 r., sygn. akt III SA/Gl 286/12, Wojewódzki Sąd Administracyjny w Gliwicach odmówił przyznania R. L. prawa pomocy w zakresie częściowym przez zwolnienie od kosztów sądowych w sprawie z jego skargi na decyzję Dyrektora Izby Skarbowej w K. z dnia 30 listopada 2011 r. w przedmiocie podatku od towarów i usług. W uzasadnieniu postanowienia Sąd pierwszej instancji wskazał, że skarżący w uzasadnieniu swego wniosku powołał się na następujące okoliczności: nieosiąganie dochodów, pozostawanie na utrzymaniu żony, posiadanie małoletniego dziecka, obowiązujący w jego małżeństwie ustrój rozdzielności majątkowej. Jako składniki swego majątku skarżący wymienił mieszkanie o powierzchni 53 m² (w C., przy ul. D. [...], przy czym nie jest to mieszkanie wskazane w formularzu PPF jako miejsce zamieszkania), obciążone hipoteką, i dwa samochody, przewłaszczone na rzecz organów podatkowych. Referendarz sądowy odmówił przyznania prawa pomocy z uwagi na fakt nienadesłania wymaganych dokumentów. Po wniesieniu sprzeciwu wnioskodawca został wezwany do uzupełnienia danych zawartych we wniosku. W odpowiedzi na to wezwanie skarżący nadesłał szereg dokumentów (zaświadczenia o zameldowaniu swoim i żony, zaświadczenia Naczelnika Urzędu Skarbowego o zastawie skarbowym na należących do skarżącego samochodach, odpisy z księgi wieczystej należącego do skarżącego lokalu oraz zajmowanego przez niego lokalu przy ul. R. w C., akt notarialny umowy przedmałżeńskiej, oświadczenie o nieuzyskaniu dochodów i braku rachunków bankowych, informację z Urzędu Skarbowego o niezłożeniu przez skarżącego zeznań lub deklaracji podatkowych za 2012 r.). Powołując art. 243 § 1, art. 245 § 1 oraz art. 246 § 1 pkt 1 i 2 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz.U. z 2012 r., poz. 270 ze zm., dalej jako "P.p.s.a.") Wojewódzki Sąd Administracyjny stwierdził, że to do skarżącego należało wykazanie, że nie jest on w stanie ponieść pełnych kosztów postępowania, bez uszczerbku utrzymania koniecznego dla siebie i rodziny, a przyznanie prawa pomocy jest możliwe tylko i wyłącznie w sytuacji wyczerpującego przedstawienia informacji dotyczącej sytuacji materialnej strony, zawierającej przede wszystkim dokładne dane dotyczące wysokości otrzymywanych dochodów i to niezależnie od ich źródła, które w zestawieniu z ponoszonymi wydatkami na konieczne utrzymanie umożliwiają dokonanie oceny, czy stać wnioskodawcę na poniesienie kosztów postępowania bez uszczerbku dla utrzymania siebie i rodziny. Sąd podkreślił, że obowiązkiem strony jest wykazanie zasadności złożonego wniosku w świetle ustawowych przesłanek przyznania prawa pomocy i brak jest prawnych podstaw do prowadzenia z urzędu postępowania w sprawie sytuacji majątkowej wnioskodawcy, jeżeli on sam nie wykaże istnienia przesłanek uzasadniających uwzględnienie żądania prawa pomocy. Sąd uznał, że nie jest zobowiązany do prowadzenia jakichkolwiek dochodzeń w sytuacji, gdy przedstawione przez stronę dane uniemożliwiają pełną ocenę jej stanu majątkowego, albo gdy nie są one do końca jasne. Odnosząc się do okoliczności przedmiotowej sprawy Sąd pierwszej instancji stwierdził, że skarżący nie wykazał, iż spełnia przesłanki upoważniające do przyznania prawa pomocy w zakresie częściowym. Uzasadniając swoje stanowisko Sąd zaznaczył, że skarżący wskazał jako element swojego majątku mieszkanie położone w C. przy ulicy D. [...], podając jednocześnie adres zamieszkania jako C., ul. R. [...] (z odpisu księgi wieczystej wynika, że lokal ten należy do jego matki). Skarżący przedłożył zaświadczenie o zameldowaniu w C., na ulicy R., ale - pomimo wezwania - nie okazał wykazu osób tam zameldowanych, a z przedłożonego zaświadczenia nie wynika, by był jedyną osoba zameldowaną pod tym adresem, co oznacza, że może tam przebywać więcej osób, które można uznać za prowadzące wspólne gospodarstwo domowe ze skarżącym. Ponadto, skoro skarżący korzysta z pomocy matki w zakresie mieszkania, zasadny jest zdaniem Sądu wniosek, że również w pozostałym zakresie spotyka się on ze wsparciem członków rodziny. Ustalenie kręgu osób pozostających wspólnie ze skarżącym w gospodarstwie domowym lub braku takich jest w ocenie Sądu niezbędne dla ustalenia jego możliwości płatniczych, a brak informacji na ten temat uniemożliwia ocenę zdolności skarżącego do pokrycia kosztów sądowych. W konsekwencji Sąd nie jest w stanie zwolnić wnioskodawcy z obowiązku pokrycia tychże kosztów. Drugą z okoliczności powołanych przez Sąd było niewykazanie pozostawania przez skarżącego w stanie separacji z żoną. Za nieistotne dla rozstrzygnięcia Sąd uznał zarówno to, że małżonkowie zameldowani są pod innymi adresami, jak i przedłożoną do akt umowę majątkową przedmałżeńską, z której wynika jedynie fakt rozdzielności majątkowej. Powołując się na art. 23 Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego Sąd podkreślił, że mimo oddzielnego zamieszkiwania małżonkowie mają obowiązek wzajemnej pomocy, który ma pierwszeństwo przed dofinansowaniem z budżetu państwa, wiążącym się ze zwolnieniem z kosztów sądowych. Sąd zwrócił też uwagę na niekonsekwencję wnioskodawcy, który w złożonym na formularzu PPF wniosku oświadczył, że pozostaje na utrzymaniu żony, co kłóci się z informacją o faktycznej separacji małżonków. W zażaleniu na powyższe postanowienie skarżący wniósł o jego uchylenie w całości i przyznanie mu prawa pomocy w żądanym zakresie. W uzasadnieniu zażalenia jego autor stwierdził m.in., że sprawy nie można rozpatrywać z pominięciem dowodów znajdujących się w aktach sprawy. Zdaniem skarżącego jego sytuacja majątkowa jest Sądowi znakomicie znana z urzędu, a dokumenty znajdujące się w aktach sprawy potwierdzają prawdziwość jego oświadczeń. Skarżący zwrócił przede wszystkim uwagę, że w aktach sprawy zawarta jest informacja Urzędu Kontroli Skarbowej, że skarżący nie osiąga dochodów, że nie wiąże skarżącego z żoną wspólność majątkowa małżeńska, ani nie prowadzi on z nią wspólnego gospodarstwa domowego. Z tych względów zdaniem strony brak jest podstaw do odmowy przyznania prawa pomocy. Odnosząc się do argumentów Sądu skarżący wskazał, że pozostaje w faktycznej separacji z żoną i mieszkają oni oddzielnie, jednak w związku z tym, że skarżący znajduje się w niedostatku, żona udziela mu "dorywczo" pomocy obejmującej wyżywienie. Zdaniem strony nie oznacza to, że między małżonkami w dalszym ciągu istnieje obowiązek wzajemnej pomocy, o którym mowa w art. 23 K.r.o., zwłaszcza że obowiązuje umowa o rozdzielności majątkowej, której skutki są takie, że choć małżonkowie będą mogli sobie pomagać, nie ciąży na nich taki obowiązek (por. postanowienie NSA z 18 maja 2010 r., II GZ 93/10). Skarżący wskazał, że nie może domagać się od żony pomocy finansowej, gdyż obowiązek z art. 23 K.r.o. jest wyłączony, a rozdzielność majątkowa uprawnia żonę skarżącego do zachowania dochodów do własnej dyspozycji. Wskazując, że co prawda mieszka w mieszkaniu matki, skarżący podkreślił, że nie korzysta w pozostałym zakresie z jej pomocy i nie prowadzi z nią wspólnego gospodarstwa domowego, a przebywanie pod wspólnym adresem nie oznacza możliwości obciążenia matki skarżącego, gdyż nie ma ona wpływu na toczące się postępowanie i nie powinna ponosić jego kosztów. Naczelny Sąd Administracyjny zważył, co następuje: Zaskarżone postanowienie należy uchylić. Należy przede wszystkim zaznaczyć, że z art. 246 § 1 pkt 2 P.p.s.a., w którym mowa o przyznaniu prawa pomocy osobie fizycznej w zakresie częściowym, wynika w sposób jednoznaczny, że ciężar dowodu spoczywa na stronie, która ubiega się o przyznanie jej prawa pomocy. Z zawartego w tym przepisie określenia "gdy wykaże" wynika, że to strona ma przekonać Sąd, że znajduje się w sytuacji, która została uznana przez ustawodawcę za usprawiedliwiającą przyznanie prawa pomocy. Podzielając stanowisko Sądu pierwszej instancji w tym względzie Naczelny Sąd Administracyjny za zasadne uznał jednak podkreślenie, że nie można zapomnieć o art. 255 P.p.s.a., w świetle którego przy rozpatrywaniu wniosku o przyznanie prawa pomocy Sąd nie jest ograniczony do analizy złożonego na formularzu PPF wniosku i zawartych w nim oświadczeń, lecz jest uprawniony – w przypadku uznania tychże oświadczeń za niewystarczające do oceny rzeczywistego stanu majątkowego i możliwości oraz stanu rodzinnego strony, a także w przypadku, gdy oświadczenia te budzą wątpliwości – do zobowiązania skarżącego do złożenia na wezwanie, w zakreślonym terminie, dodatkowego oświadczenia lub przedłożenia dokumentów źródłowych dotyczących stanu majątkowego, dochodów lub stanu rodzinnego strony. Niewątpliwie uchylenie się strony od obowiązków nałożonych w toku takiego postępowania uniemożliwia przeprowadzenie oceny jej stanu majątkowego w taki sposób, by można było jednoznacznie stwierdzić, że sytuacja, w której strona się znalazła, wypełnia przesłanki z art. 246 § 1 pkt 2 P.p.s.a., co z kolei należy interpretować na niekorzyść wnioskodawcy, jednak dla przyjęcia tak istotnych dla wnioskodawcy negatywnych skutków jego zaniechania należy najpierw stwierdzić, że, po pierwsze, wezwanie wystosowane do wnioskodawcy w trybie art. 255 P.p.s.a. było wystarczająco precyzyjne, a po drugie, nie zostało wypełnione w zakresie, który rzeczywiście uniemożliwia dokonanie miarodajnej oceny stanu majątkowego, dochodów lub stanu rodzinnego wnioskodawcy. W okolicznościach sprawy nie mamy z taką sytuacją do czynienia. Należy przede wszystkim zwrócić uwagę na to, że przyczyną oddalenia wniosku strony były zasadniczo niewypełnienie wezwania Sądu w zakresie dwóch dokumentów: wykazu osób zameldowanych w mieszkaniu przy ul. R. (zaznaczono, że z przedłożonego zaświadczenia nie wynika, by skarżący był jedyną osobą pod tym adresem zameldowaną) i niewykazania pozostawania przez skarżącego w stanie separacji z żoną. Zdaniem Naczelnego Sądu Administracyjnego tymczasem wykaz osób zameldowanych w lokalu, który skarżący wskazał jako miejsce zamieszkania, nie miał istotnego znaczenia dla oceny spełnienia przesłanek z art. 246 § 1 pkt 2 P.p.s.a., natomiast w zakresie wykazania istnienia separacji między skarżącym i jego żoną wezwanie było na tyle nieprecyzyjne, że nie można skarżącemu zarzucić jego niewypełnienia w sposób żądany przez sąd. Odnosząc się do pierwszej ze wskazanych kwestii należy zaznaczyć, że w zarządzeniu z 1 lipca 2013 r. wnioskodawca został wezwany do przedłożenia "wykazu osób zameldowanych w mieszkaniu skarżącego w C. na ulicy R. [...] a w razie braku takowych – zaświadczenia z urzędu miasta potwierdzające fakt wyłącznego meldunku osoby skarżącej". Niewątpliwie formułując wezwanie w tym względzie Sąd zmierzał do ustalenia kręgu osób ewentualnie pozostających w jednym gospodarstwie domowym ze skarżącym, których dochody i wydatki powinny być brane pod uwagę przy rozpatrywaniu wniosku o przyznanie prawa pomocy. Niewątpliwie też wykaz osób zameldowanych pod wskazanym przez sąd adresem nie został przez stronę przedłożony. Jednak nie sposób nie zauważyć, że Sąd pierwszej instancji przywiązuje zbytnią wagę do faktu zameldowania danej osoby pod konkretnym adresem, nie dostrzegając tego, że niejednokrotnie adres zameldowania nie jest tożsamy z adresem zamieszkania i informacje uzyskane w tym względzie niekoniecznie będą miarodajne dla ustalenia osób rzeczywiście zamieszkujących pod danym adresem. Potwierdzeniem tego są choćby dokumenty przedłożone przez stronę, tj. zaświadczenia o zameldowaniu na pobyt stały skarżącego i jego żony. Skarżący w całym postępowaniu sądowoadministracyjnym wskazuje jako swój adres (i zamieszkania i korespondencji) mieszkanie przy ul. R., lecz z zaświadczenia o zameldowaniu wynika, że zameldowany (na pobyt stały) jest pod adresem przy ul. D. (od 23 września 1994 r.; stwierdzenie w zaskarżonym postanowieniu, że skarżący przedłożył zaświadczenie o zameldowaniu na ul. R. nie znajduje potwierdzenia w aktach sprawy). Podobnie trudno z jakąkolwiek pewnością stwierdzić, jakie jest miejsce zamieszkania żony skarżącego, jedynie na podstawie przedłożonego poświadczenia zameldowania na pobyt stały. Zgodnie z danymi w tym poświadczeniu zawartymi żona skarżącego zameldowana jest w B., przy ul. G. nr [...], lok. [...], od dnia urodzenia. Gdyby przypisać decydujące znaczenie faktowi formalnego zameldowania (zamiast faktycznego zamieszkania), jak czyni to Sąd pierwszej instancji, należałoby skonkludować, że skarżący i jego żona nigdy nie mieszkali razem, co nie jest wnioskiem zgodnym z doświadczeniem życiowym. W związku z tym należy stwierdzić, że to, kto jest zameldowany w lokalu przy ul. R., nie ma istotnego wpływu na ustalenie kręgu osób pozostających w jednym gospodarstwie domowym ze skarżącym. Z kolei w zakresie wzajemnych relacji małżonków wezwanie wystosowane w trybie z art. 255 P.p.s.a. zobowiązywało wnioskodawcę do przedłożenia "dokumentu potwierdzającego fakt separacji skarżącego z małżonką (np. odpisu wyroku sądu) a w razie braku takowej separacji – odpisu deklaracji podatkowej PIT małżonki skarżącego lub zaświadczenia o braku dochodu". Abstrahując już nawet od braku precyzji wezwania w zakresie udokumentowania dochodów (ich braku) żony skarżącego (nie wskazano, jakiego okresu ma dotyczyć żądany w tym względzie dowód), należy stwierdzić, że wybór dokumentu, który mógłby potwierdzić separację małżonków, został pozostawiony skarżącemu (odpis wyroku sądu został wskazany jedynie przykładowo). Zważywszy dodatkowo na to, że Sąd nie sprecyzował, iż ma na myśli wyłącznie separację w sensie formalnym (tj. orzekaną przez sąd rodzinny i uregulowaną w art. 61¹ i n. K.r.o.), a nie separację faktyczną, która może się przejawiać np. w oddzielnym zamieszkiwaniu, jak i na to, że z innych fragmentów wezwania wynikało przywiązywanie przez Sąd znacznej wagi do faktu zameldowania, należy uznać, że skarżący był uprawniony do uznania, iż udokumentowanie zameldowania pod innymi adresami i rozdzielności majątkowej czyni zadość wezwaniu Sądu w tym zakresie. Odmienne intencje Sądu, niewyartykułowane w sposób wystarczająco jasny w wezwaniu, nie mogą być interpretowane na niekorzyść wnioskodawcy. Mimo wskazanych wyżej uchybień nie jest zasadne pełne uwzględnienie zawartego w zażaleniu wniosku, poprzez uchylenie zaskarżonego postanowienia i przyznanie skarżącemu prawa pomocy w żądanym zakresie. Niemożność wydania takiego rozstrzygnięcia wynika z tego, że w dalszym ciągu nie jest znana sytuacja majątkowa i rodzinna skarżącego w stopniu umożliwiającym stwierdzenie, czy istotnie zostały spełnione przesłanki z art. 246 § 1 pkt 2 P.p.s.a. Jedyna kwestia, co do której nie ma wątpliwości, to fakt prowadzenia wobec skarżącego egzekucji, obciążenie lokalu skarżącego hipoteką przymusową, a samochodów zastawem skarbowym oraz zajęcie i odbiór co najmniej jednego z tych samochodów. Nic natomiast nie wiadomo na temat ewentualnie osiąganych przez skarżącego w bieżącym roku dochodów, czy jego wydatków, przy czym – co warto podkreślić – skarżący nie był wzywany o przedstawienie żadnych informacji w tym względzie. Należy zatem zwrócić uwagę, że: - to, że w 2012 r. skarżący nie osiągał żadnych dochodów (co wynika z oświadczenia przedłożonego na wezwanie sądu, brak składania deklaracji podatkowych w podatku dochodowym potwierdza też zaświadczenie Naczelnika Urzędu Skarbowego) nie oznacza samo w sobie, iż stan ten się utrzymuje w 2013 r. – zdaniem Naczelnego Sądu Administracyjnego ogólnikowe wskazanie skarżącego na to, że znajduje się w niedostatku, mieszka u matki, a żona pomaga mu "dorywczo" w zakresie wyżywienia, nie może zostać uznane za wystarczające do przyjęcia nieosiągania obecnie jakichkolwiek dochodów; nie wiadomo też, czy skarżący nie pobiera np. zasiłku dla bezrobotnych lub nie uzyskuje środków z pomocy społecznej; - WSA nie podjął starań w celu wyjaśnienia, czy skarżący uzyskuje jakieś dochody z tytułu posiadania mieszkania, w którym nie zamieszkuje (przy ul. D.), np. z tytułu najmu, a jeśli nie, to jakie są tego przyczyny (skoro z mieszkania tego skarżący sam nie korzysta); - nie wiadomo, jakie są koszty utrzymania skarżącego (Sąd nie wezwał go ani o oświadczenie w tym zakresie, ani o przedstawienie jakiejkolwiek dokumentacji); - nie wiadomo, czy skarżący jest zobowiązany do łożenia na utrzymanie małoletniego dziecka, a jeśli tak, to w jakim stopniu; - nie wiadomo, czy skarżący prowadzi w dalszym ciągu działalność gospodarczą – Sąd nie wezwał w tym względzie o żadne oświadczenia czy dokumenty, mimo że jeszcze w piśmie procesowym z maja 2012 r. fakt prowadzenia działalności był powoływany (k. 34 akt sprawy); - wezwanie sądu w zakresie przedłożenia wyciągów i odpisów z rachunków bankowych skarżącego (lub zaświadczenia o ich likwidacji bądź zajęciu) nie precyzowało ani okresu, którego wyciągi/zaświadczenia mają dotyczyć, ani tego, że np. wezwanie dotyczy zarówno rachunków osobistych, jak i tych ewentualnie związanych z prowadzoną działalnością gospodarczą; brak precyzji wezwania spowodował, że datowane na 17 lipca 2013 r. oświadczenie skarżącego o nieposiadaniu osobistego rachunku bankowego byłoby prawidłowym wypełnieniem wezwania nawet w sytuacji, gdyby np. skarżący zamknął osobisty rachunek bankowy 16 lipca 2013 r., bądź miał rachunki bankowe związane z prowadzoną działalnością gospodarczą; należy zwrócić też uwagę, że, mimo iż na "brak konta bankowego" zobowiązanego wskazują także przedłożone przez skarżącego tytuły wykonawcze (z lipca-sierpnia 2012 r.), opłaty sądowe w dotychczasowym postępowaniu (np. opłata kancelaryjna za odpis orzeczenia z uzasadnieniem z listopada 2012 r. – k. 75 akt sprawy) uiszczane są z rachunku R. L. Ponieważ na podstawie akt sprawy nie da się w żaden miarodajny sposób określić wysokości osiąganych przez skarżącego dochodów czy ponoszonych przez niego wydatków, niejasna też pozostaje jego sytuacja rodzinna, w tym zwłaszcza to, czy skarżący pozostaje z kimś we wspólnym gospodarstwie domowym, nie jest na obecnym etapie postępowania możliwe stwierdzenie, czy zostały spełnione przesłanki z art. 246 § 1 pkt 2 P.p.s.a., tj. czy skarżący istotnie nie jest w stanie ponieść pełnych kosztów postępowania, bez uszczerbku utrzymania koniecznego dla siebie i rodziny. W ocenie Naczelnego Sądu Administracyjnego dla prawidłowego zbadania wniosku skarżącego konieczne jest ponowne skorzystanie z trybu przewidzianego w art. 255 P.p.s.a., przy czym ponownego podkreślenia wymaga, że wezwanie kierowane do wnioskodawcy na tej podstawie musi być precyzyjne (przede wszystkim wskazywać okresy, których dotyczyć mają składane oświadczenia i dokumenty) i służyć podstawowemu celowi, tj. przeprowadzeniu oceny rzeczywistego stanu majątkowego i możliwości płatniczych oraz stanu rodzinnego wnioskodawcy. Wezwanie o przedłożenie stosownych dokumentów, jak i ponowna ocena zasadności wniosku, będą należały do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego. Warto jedynie jeszcze zaznaczyć, że w razie wątpliwości istotną wskazówkę dotyczącą tego, jakie dokumenty mogą być szczególnie przydatne w dla wyjaśnienia rzeczywistej sytuacji majątkowej i rodzinnej wnioskodawcy, zawiera § 4 rozporządzenia Rady Ministrów z dnia 16 grudnia 2003 r. w sprawie określenia wzoru i sposobu udostępnienia urzędowego formularza wniosku o przyznanie prawa pomocy w postępowaniu przed sądami administracyjnymi oraz sposobu dokumentowania stanu majątkowego, dochodów lub stanu rodzinnego wnioskodawcy (Dz.U. nr 227, poz. 2245). Mając powyższe na względzie Naczelny Sąd Administracyjny na podstawie art. 185 § 1 w zw. z art. 197 § 1 i 2 P.p.s.a. postanowił jak w sentencji.