I OZ 813/13

Naczelny Sąd Administracyjny w składzie: Przewodniczący Sędzia NSA Małgorzata Borowiec po rozpoznaniu w dniu 27 września 2013 r. na posiedzeniu niejawnym w Izbie Ogólnoadministracyjnej zażalenia D.W. i M.W. na postanowienie Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie z dnia 29 lipca 2013 r. sygn. akt IV SA/Wa 201/12 o odmowie przyznania prawa pomocy w zakresie częściowym obejmującym zwolnienie od kosztów sądowych w sprawie ze skargi D.W., M.W., J.W. i M.W. na postanowienie Głównego Geodety Kraju z dnia [...] listopada 2011 r. nr [...] w przedmiocie stwierdzenia niedopuszczalności zażalenia postanawia uchylić zaskarżone postanowienie i przekazać sprawę Wojewódzkiemu Sądowi Administracyjnemu w Warszawie do ponownego rozpoznania. D.W., M.W., J.W. i M.W. przedmiotem skargi do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie uczynili postanowienie Głównego Geodety Kraju z dnia [...] listopada 2011 r. nr [...] w sprawie stwierdzenia niedopuszczalności zażalenia. Wojewódzki Sądu Administracyjny w Warszawie postanowieniem dnia 16 maja 2012 r. sygn. akt IV SA/Wa 201/12, po rozpoznaniu wniosku D.W. i M.W. o przyznanie prawa pomocy w zakresie całkowitym, ustanowił dla wnioskodawców pełnomocnika z urzędu – radcę prawnego i odmówił zwolnienia od kosztów sądowych. Uzasadniając swoje rozstrzygnięcie podał m.in., że miesięczny dochód wnioskodawców wynosi 2.523,40 zł netto, natomiast wykazana przez nich miesięczna wysokość wydatków na energię elektryczną, gaz wodę i leki wynosi 415-775 zł. W ocenie Sądu pierwszej instancji, powyższe dane pozwalają na stwierdzenie, że wnioskodawcy bez uszczerbku w koniecznym utrzymaniu są w stanie wygospodarować 100 zł niezbędne na pokrycie kosztów sądowych, tj. wpisu od skargi oraz ewentualnie opłaty kancelaryjnej, wpisu od skargi kasacyjnej, czy też wpisów od zażaleń. Poniesienie tych wydatków jest rozłożone w czasie, nie wiąże się ono zatem z koniecznością jednorazowego wygospodarowania niezbędnych do tego środków. Sąd uznał jednak, że wnioskodawcy spełniają przesłankę do przyznania im prawa pomocy w zakresie częściowym, tj. ustanowienia pełnomocnika z urzędu. Naczelny Sąd Administracyjny postanowieniem z dnia 4 lipca 2012 r. sygn. akt I OZ 470/12 oddalił zażalenie D.W. i M.W. na ww. postanowienie, podzielając ocenę możliwości finansowych wnioskodawców dokonaną przez Sąd pierwszej instancji. W dniu 11 grudnia 2012 r. D.W. i M.W. ponownie zwrócili się do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie z wnioskiem o przyznanie prawa pomocy w zakresie całkowitym, poprzez zwolnienie od kosztów sądowych oraz ustanowienie adwokata. W oświadczeniu o stanie rodzinnym, majątku i dochodach wskazali, że mieszkają razem oraz są współwłaścicielami działki o pow. [...] m². Podali, że w domu, w którym mieszkają, nie mają ogrzewania i zimnej wody. D.W. otrzymuje świadczenie emerytalne w wysokości 840 zł, zaś M.W. w wysokości 1008,11 zł. W związku ze złożeniem kolejnego wniosku, wnioskodawcy zostali wezwani do przedstawienia nowych okoliczności, które powstały po wydaniu przez Naczelny Sąd Administracyjny postanowienia z dnia 4 lipca 2012 r. sygn. akt I OZ 470/12. Ponadto, w związku z rozbieżnościami dotyczącymi wysokości ich emerytur, zostali wezwani do nadesłania dokumentów wskazujących aktualną wysokość otrzymywanych przez nich świadczeń emerytalnych i ewentualnego wyjaśnienia i udokumentowania przyczyn obniżenia tych świadczeń. Z kserokopii przekazów pocztowych wynikało bowiem, że w lutym 2012 r. M.W. otrzymał świadczenie w wysokości 1382,98 zł netto, a D.W. w wysokości1140,42 zł netto, natomiast z danych przedstawionych we wniosku PPF z dnia 11 grudnia 2012 r. wynikało, że M.W. otrzymuje emeryturę w wysokości 1008,11 zł brutto, natomiast D.W. w wysokości 840 zł brutto. Wnioskodawcy w odpowiedzi na wezwanie Sądu oświadczyli, że nową okolicznością, powstałą po wydaniu postanowienia NSA z dnia 4 lipca 2012 r., jest wszczęcie postępowania egzekucyjnego w czterech sprawach z wniosku wierzyciela – Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego we Wrocławiu, z tytułu nałożonych grzywien. Do akt sprawy dołączono kserokopię czterech wezwań Komornika Sądowego przy Sądzie Rejonowym D.W. i M.W. (z dnia [...] lipca 2012 r. i [...] sierpnia 2012 r.) do dokonywania potrąceń z emerytury w stosunku do D.W. na łączną kwotę 3937,60 zł oraz kserokopię przekazu pocztowego świadczenia emerytalnego D.W., z którego wynikało, że otrzymuje ona kwotę 840,71 zł netto. Ponadto podnieśli, że od lipca 2012 r. ich stan majątkowy uległ pogorszeniu w związku z pogarszającym się stanem ich zdrowia, co skutkuje koniecznością zakupu leków. D.W. na formularzu PPF z dnia 8 marca 2012 r. zmodyfikowała zakres wniosku, domagając się wyłącznie zwolnienia od kosztów sądowych. Referendarz sądowy Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie postanowieniem z dnia 19 kwietnia 2013 r. sygn. akt IV SA/Wa 201/12 odmówił D.W. i M.W. zwolnienia od kosztów sądowych. W uzasadnieniu postanowienia wskazał, że z nadesłanych dokumentów (kserokopie zawiadomień o zajęciu świadczenia, kserokopia przekazu pocztowego emerytury) wynika jedynie, że to w stosunku do D.W. dokonano zajęcia komorniczego świadczenia emerytalnego, w związku z czym otrzymuje ona świadczenie w wysokości 840,71 zł miesięcznie. Natomiast, mimo wezwania, nie wyjaśnili i nie udokumentowali, czy rzeczywiście M.W. również otrzymuje niższe świadczenie emerytalne i z jakiej przyczyny. Wnioskodawcy nie nadesłali dokumentu potwierdzającego wysokość otrzymywanego przez niego świadczenia. Ponadto, mimo powołania przez nich faktu zwiększenia wydatków na leczenie, okoliczność ta nie została w żaden sposób przez nich wykazana. Na skutek wniesionego przez wnioskodawców w ustawowym terminie sprzeciwu, ww. postanowienie referendarza sądowego utraciło moc. W dniu 12 czerwca 2013 r. wnioskodawcy nadesłali do Sądu kopie odcinków przekazów pieniężnych otrzymywanych przez nich świadczeń emerytalnych. Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie postanowieniem z dnia 29 lipca 2013 r. sygn. akt IV SA/Wa 201/12 odmówił D.W. i M.W. przyznania prawa pomocy w zakresie częściowym, obejmującym zwolnienie od kosztów sądowych. W uzasadnieniu rozstrzygnięcia podał, że stosownie do treści art. 165 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. – Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (t. j.: Dz. U. z 2012 r., poz. 270 ze zm., zwanej dalej P.p.s.a.), postanowienia niekończące postępowania w sprawie mogą być uchylane i zmieniane wskutek zmiany okoliczności sprawy, chociażby były zaskarżone, a nawet prawomocne. Z powołanej regulacji wynika, że postanowienia niekończące postępowania w sprawie, zatem także postanowienia w przedmiocie prawa pomocy, mogą być uchylane lub zmieniane jedynie w razie zmiany okoliczności sprawy, przez co należy rozumieć zmianę okoliczności faktycznych jakie sąd przyjął za przesłankę rozstrzygnięcia, jak i zmianę okoliczności prawnych, które uzasadniałyby wydanie postanowienia odmiennej treści niż to, które zostało wcześniej wydane. Sąd pierwszej instancji wskazał, że Naczelny Sąd Administracyjny w postanowieniu z dnia 31 maja 2005 r. sygn. akt II OZ 408/05, stwierdził, iż wniosek o przyznanie prawa pomocy może być złożony ponownie, jeśli nastąpiła zmiana okoliczności, która stanowiła podstawę orzeczenia o przyznaniu lub odmowie przyznania prawa pomocy. Jedynie w takiej sytuacji dopuszczalne byłoby wydanie orzeczenia o odmiennej niż wcześniejsza treści, poprzez zastosowanie powołanego art. 165 P.p.s.a. Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie uznał, że z kolejnego wniosku D.W. i M.W. nie wynika, aby istotne dla przyznania prawa pomocy okoliczności uległy zmianie. Wskazał, iż przedstawione przez nich aktualnie dane w zasadzie odpowiadają informacjom przedstawionym już w toku postępowania zakończonego postanowieniem Naczelnego Sądu Administracyjnego z dnia 4 lipca 2012 r. Z nadesłanych w dniu 12 czerwca 2013 r. dokumentów wynika, że w czerwcu 2013 r. D.W. otrzymała świadczenie emerytalne w wysokości 1495,41 zł netto, natomiast M.W. – w wysokości 1102,03 zł netto. Z porównania dochodów uzyskiwanych przez wnioskodawców w lutym 2012 r. oraz obecnie zatem nie wynika, aby uległy one obniżeniu. Powyższe postanowienie z dnia 29 lipca 2013 r. stało się przedmiotem zażalenia D.W. i M.W. do Naczelnego Sądu Administracyjnego, w którym wnieśli o jego uchylenie. Naczelny Sąd Administracyjny zważył, co następuje: Zażalenie zasługuje na uwzględnienie. Zgodnie z art. 246 § 1 pkt 2 P.p.s.a., przyznanie prawa pomocy osobie fizycznej następuje w zakresie częściowym – gdy wykaże, że nie jest w stanie ponieść pełnych kosztów postępowania, bez uszczerbku utrzymania koniecznego dla siebie i rodziny. Instytucja prawa pomocy ma zatem charakter wyjątkowy i jest stosowana wobec osób o bardzo trudnej sytuacji materialnej, czyli takich, które ze względu na okoliczności życiowe są pozbawione jakichkolwiek środków do życia lub środki te są tak bardzo ograniczone, że wystarczają jedynie na zaspokojenie podstawowych potrzeb życiowych. W pierwszej kolejności stwierdzić należy, że Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie prawidłowo wskazał, że ponowny wniosek D.W. i M.W. o przyznanie prawa pomocy może być rozpatrywany wyłącznie w kontekście normy prawnej ujętej w art. 165 P.p.s.a. Istotnie bowiem, poprzednio wydane w tym przedmiocie postanowienie z dnia 16 maja 2012 r. sygn. akt IV SA/Wa 201/12, utrzymane w mocy postanowieniem Naczelnego Sądu Administracyjnego z dnia 4 lipca 2012 r. sygn. akt I OZ 470/12, jako prawomocne wiąże Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie, jak również Naczelny Sąd Administracyjny. Możliwość odstąpienia od oceny prawnej, zawartej we wskazanym postanowieniu daje art. 165 P.p.s.a., ale wyłącznie przy spełnieniu warunku w nim ustanowionego, tj. zmiany okoliczności sprawy. Zgodnie bowiem z tym przepisem, postanowienia niekończące postępowania w sprawie mogą być uchylane i zmieniane wskutek zmiany okoliczności sprawy, chociażby były zaskarżone, a nawet prawomocne. W niniejszej sprawie Sąd pierwszej instancji dokonał jednak błędnych ustaleń faktycznych, co uniemożliwia Naczelnemu Sądowi Administracyjnemu ocenę, czy rzeczywiście okoliczności sprawy dotyczące sytuacji majątkowej D.W. i M.W. nie uległy zmianie. Z nadesłanych w dniu 12 czerwca 2013 r. dokumentów wynika bowiem, iż M.W. za miesiąc czerwiec 2013 r. otrzymał świadczenie emerytalne w wysokości 1495,41 zł netto, zaś D.W. za miesiąc kwiecień 2012 r. otrzymała świadczenie emerytalne w wysokości 1192,03 zł netto. W aktach sprawy brak jest potwierdzenia wysokości świadczenia emerytalnego pobranego przez D.W. za miesiąc czerwiec 2013 r. Tymczasem Sąd pierwszej instancji przyjął, iż w czerwcu 2013 r. to D.W. (a nie M.W.) otrzymała świadczenie emerytalne w wysokości 1495,41 zł netto, natomiast M.W. – również w czerwcu 2013 r. – otrzymał świadczenie emerytalne w wysokości 1102,03 zł netto, co w żaden sposób nie wynika ze zgromadzonego materiału dowodowego. Na podstawie tych błędnych ustaleń Sąd pierwszej instancji uznał, że dochody wnioskodawców nie uległy obniżeniu, a zatem okoliczności sprawy nie zmieniły się, co w konsekwencji spowodowało odmowę przyznania prawa pomocy. Ponadto, Sąd pierwszej instancji w uzasadnieniu zaskarżonego postanowienia w żaden sposób nie odniósł się do powoływanej przez wnioskodawców okoliczności trwających postępowań egzekucyjnych, w wyniku których dokonywano potrąceń ze świadczenia emerytalnego D.W. W ocenie Naczelnego Sądu Administracyjnego okoliczność ta jest w sprawie istotna, gdyż w wymierny sposób wpływała na sytuację majątkową wnioskodawców, prowadzących wspólne gospodarstwo domowe. Dodatkowo należy również zwrócić uwagę na fakt, iż pierwotny zakres wniosku D.W. i M.W. o przyznanie prawa pomocy został zmodyfikowany na formularzu PPF z dnia 8 marca 2012 r. (jako wniosek jedynie o zwolnienie od kosztów sądowych) wyłącznie przez D.W., nie zaś przez obydwoje wnioskodawców. Z powyższych względów Naczelny Sąd Administracyjny, na podstawie art. 185 § 1 w związku z art. 197 § 2 P.p.s.a., orzekł jak w postanowieniu.