II OZ 546/12

Naczelny Sąd Administracyjny w składzie: Sędzia NSA Małgorzata Dałkowska-Szary po rozpoznaniu w dniu 29 czerwca 2012 r. na posiedzeniu niejawnym w Izbie Ogólnoadministracyjnej zażalenia W. P. na postanowienie Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Poznaniu z dnia 15 maja 2012 r., sygn. akt IV SA/Po 106/12 w przedmiocie oddalenia wniosku o przyznanie prawa pomocy w sprawie ze skargi W. P. na postanowienie Wielkopolskiego Wojewódzkiego Inspektora Nadzoru Budowlanego w Poznaniu z dnia [...] grudnia 2011 r. nr [...] w przedmiocie opłaty legalizacyjnej postanawia: oddalić zażalenie. W skardze do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Poznaniu na postanowienie Wielkopolskiego Wojewódzkiego Inspektora Nadzoru Budowlanego z dnia [...] grudnia 2011 r. W. P. zawarł wniosek o udzielenie prawa pomocy w zakresie częściowym, poprzez zwolnienie od kosztów sądowych. Z urzędowego formularza wniosku o przyznanie prawa pomocy wynika, że wnioskodawca prowadzi samodzielne gospodarstwo domowe, a jego dochód stanowi renta z KRUS w kwocie 180 zł i dochód z gospodarstwa rolnego w wysokości 2000 zł. Skarżący wyjaśnił, iż z powyższej kwoty opłaca alimenty na córki wynoszące 700 zł oraz koszty związane z własnym utrzymaniem (w tym koszty utrzymania i eksploatacji budynków mieszkalnych gospodarczych – woda, ścieki, śmieci, energia elektryczna, ogrzewanie, ubezpieczenia, przeglądy kominiarskie itp.) oraz zakup leków i koszty leczenia. Wnioskodawca oświadczył, że posiada dom o pow. 200 m² i nieruchomość rolną o pow. 20 ha i 89 arów. Ponadto w 2011 r. skarżący uzyskał dopłatę unijną w kwocie 28.000 zł. Zarządzeniem referendarza sądowego wnioskodawcę wezwano do przedłożenia wyciągów z kont bankowych oraz lokat i kart kredytowych za okres ostatnich 6 miesięcy, oszacowania dochodu z prowadzonego gospodarstwa rolnego ze wskazaniem rodzaju produkcji rolnej, jego skali (ilości zwierząt, powierzchni upraw w tym na nieruchomościach dzierżawionych) i wskazania czy wnioskodawca korzysta z dopłat do produkcji rolnej. Wnioskodawcę zobowiązano także do przedstawienia dokumentacji finansowej prowadzonego gospodarstwa rolnego za 2011 r., określenia kwoty stałych wydatków miesięcznych (np. prąd, gaz, leki itp.), przedłożenia zestawienia pojazdów mechanicznych użytkowanych w gospodarstwie domowym z podaniem marki pojazdu, pojemności silnika i szacunkowej wartości oraz podania informacji dotyczących nieruchomości położonej w miejscowości J. (w przypadku zbycia należało wskazać sposób wykorzystania środków uzyskanych ze sprzedaży). W odpowiedzi na wezwanie skarżący przedłożył wyciąg z konta bankowego w Banku Spółdzielczym w D. za okres 01.02.2012r. – 09.03.2012r. i kartę analityczną z odrębnego rachunku bankowego za okres 01.09.2011r. – 31.12.2011r. Wyjaśnił, iż obecnie konto nie wykazuje oszczędności. Poprzednia wpłata nastąpiła z dopłat unijnych, która za 2011 r. wynosiła 28.000 zł. i była wykorzystana do upraw. Skarżący wyjaśnił, że na posiadanych gruntach uprawia żyto i nie prowadzi żadnej hodowli. Zgodnie z wyliczeniem wnioskodawcy jego stałe wydatki miesięczne to energia elektryczna (50 zł), gaz (60 zł), woda i ścieki (60 zł), wywóz śmieci (30 zł), ubezpieczenie ziemi, plonów, budynków i urządzeń rolniczych (150 zł.) opał (300 zł.), leki (250 zł), spłata kredytów (2500 zł) i alimenty (700 zł). Wnioskodawca wyjaśnił również, iż posiada samochód S. z 1998 r. i traktor z 1982 r. Postanowieniem z dnia 17 kwietnia 2012 r. referendarz sądowy Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Poznaniu odmówił W. P. przyznania prawa pomocy wskazując, iż nie wyjaśnił on w pełni sytuacji finansowej, gdyż nie przedłożył wszystkich żądanych dokumentów. Ponadto w postanowieniu tym zwrócono uwagę na fakt, iż deklarowana przez skarżącego kwota stałych miesięcznych wydatków (4100 zł) znacznie przekracza kwotę deklarowanych dochodów w kwocie 2180 zł. Od powyższego postanowienia skarżący wniósł sprzeciw zarzucając poczynienie ustaleń faktycznych opartych na niepełnym materiale dowodowym oraz wskazując na przyjęcie nietrafnych kryteriów oceny. Ponadto w sprzeciwie skarżący zmienił żądanie wniosku o przyznanie prawa pomocy w ten sposób, że wniósł o zwolnienie od kosztów sądowych ponad kwotę 100 zł. Wojewódzki Sąd Administracyjny w Poznaniu postanowieniem z dnia 15 maja 2012 r., sygn. akt IV SA/Po 106/12, oddalił wniosek skarżącego. W uzasadnieniu powyższego postanowienia Sąd zwrócił uwagę na fakt, iż sam skarżący wskazał, że jego miesięczne wydatki stanowią de facto dwukrotność deklarowanej kwoty uzyskiwanych miesięcznie dochodów. Ponadto wskazał, że pomimo wezwania skarżący nie przedstawił wyciągów z rachunków bankowych za okres 6 miesięcy, lecz wyłącznie wyciąg z bieżącego konta bankowego za okres 01.02.2012 r. – 09.03.2012 r. Przesłana karta analityczna stanowi natomiast wyciąg z konta kredytowego o innym numerze, z rachunku bieżącego rolników indywidualnych prowadzonego w przez Bank Spółdzielczy w D. Zarówno na wezwanie referendarza jak i w sprzeciwie skarżący nie wyjaśnił z jakich źródeł finansuje różnicę pomiędzy deklarowanymi dochodami a wydatkami. Wobec treści oświadczenia skarżącego nie można przyjąć też, aby różnica ta pokrywana była z uzyskanych dopłat unijnych, gdyż jak podkreślił skarżący jest to dopłata do produkcji rolnej, która nie stanowi dochodu. Jednocześnie, deklarowana przez wnioskodawcę suma miesięcznych wydatków w kwocie 4100 zł nie obejmuje należności, które skarżący ponosi w związku z prowadzoną produkcją rolną. Wobec powyższego przyjąć należy, że skarżący posiada dodatkowe dochody lub oszczędności których źródeł nie ujawnił. Przedstawiony w toku postępowania materiał dowodowy nie uprawdopodabnia zatem deklarowanej przez wnioskodawcę niezdolności do wygospodarowania środków na pokrycie kosztów postępowania sądowego w pełnym zakresie. Zażaleniem W. P. zaskarżył powyższe postanowienie w całości, zarzucając mu: naruszenie art. 246 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. 2012, poz. 270, dalej: p.p.s.a.) poprzez błędną jego wykładnię, a przede wszystkim uznanie, iż skarżący nie wykazał, że nie może ponieść kosztów postępowania bez uszczerbku koniecznego dla utrzymania, skoro złożył pełną ocenę swojej sytuacji oraz dochody i wydatki, które na podstawie dokumentów nie powinny budzić wątpliwości; przekroczenie zakresu swobodnej oceny dowodów; błędy w ustaleniach faktycznych przyjętych za podstawę wydanego postanowienia, przejawiające się w błędnym uznaniu, że skarżący jest w stanie pokryć koszty sądowe ponad wykazaną kwotę, w przyjęciu za ustalone faktów bez dostatecznej ku temu podstawy w materiale dowodowym oraz w nietrafności przyjętych kryteriów oceny. Z uwagi na powyższe wniesiono o uchylenie zaskarżonego postanowienia oraz udzielenie prawa pomocy poprzez częściowe zwolnienie od kosztów sądowych oraz uznanie innych wniosków za uzasadnione. Ponadto wniesiono o zaliczenie w poczet dowodów oświadczenia skarżącego o staniem majątkowym oraz zaświadczeń, które były załączone do skargi i późniejszych pism procesowych. W uzasadnieniu zażalenia podniesiono, że wbrew twierdzeniom Sądu skarżący przedstawił swoje wydatki oraz wykazał przedstawione zobowiązania finansowe. Z dokonanego oświadczenia wyraźnie zaś wynika, że nie ma on żadnych możliwości poczynienia oszczędności by na koszty postępowania sądowego odłożyć pieniądze. Zdaniem skarżącego w niniejszej sprawie w dokonywanej ocenie doszło do uproszczenia dowodów i nie ustosunkowano się dokładnie do istniejących wątpliwości, co należy uznać jako naruszenie zasad swobodnej oceny dowodów i naruszenie zasady prawdy obiektywnej. Ponadto wskazano, że oddalenie przedmiotowego wniosku musi być traktowane jako faktyczne odmówienie skarżącemu prawa do sądu. Naczelny Sąd Administracyjny zważył, co następuje: Zażalenie nie zasługuje na uwzględnienie. Stosownie do art. 246 § 1 pkt 2 p.p.s.a. prawo pomocy może być przyznane osobie fizycznej w zakresie częściowym, jeżeli wykaże, że nie jest w stanie ponieść pełnych kosztów postępowania bez uszczerbku koniecznego utrzymania siebie i rodziny. Instytucja prawa pomocy jest jednak wyjątkiem od ogólnej zasady ustanowionej w art. 199 p.p.s.a., zgodnie z którą strony ponoszą koszty postępowania związane ze swym udziałem w sprawie i ma na celu ułatwienie najuboższym dochodzenia swych słusznych praw w sprawach dotyczących ich żywotnych interesów. Przepis art. 246 § 1 p.p.s.a. wprost przenosi na stronę obowiązek wykazania, że nie ma środków na poniesienie jakichkolwiek kosztów postępowania (przyznanie prawa pomocy w zakresie całkowitym) lub, że nie jest w stanie ponieść pełnych kosztów postępowania bez uszczerbku utrzymania koniecznego dla siebie i rodziny (przyznanie prawa pomocy w zakresie częściowym). Zatem to strona składając wniosek o przyznanie prawa pomocy obowiązana jest przedstawić wszystkie okoliczności dowodzące, iż mimo podjęcia wszelkich starań, nie jest w stanie, ze względu na swoją sytuację majątkową i rodzinną, ponieść jakichkolwiek, czy też pełnych kosztów postępowania. Natomiast sąd rozpatrując wniosek o przyznanie prawa pomocy powinien uwzględnić nie tylko bieżące dochody i wydatki wnioskodawcy i jego rodziny, ale również stan majątkowy (postanowienie NSA z dnia 28 stycznia 2010 r., sygn. akt II OZ 28/10). Odnosząc powyższe do niniejszej sprawy należy podzielić stanowisko Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego, iż skarżący nie wykazał, iż nie jest w stanie ponieść pełnych kosztów postępowania bez uszczerbku utrzymania koniecznego dla siebie i rodziny. Zestawienie bowiem wysokości dochodu skarżącego z wysokością ponoszonych przez niego wydatków prowadzi do wniosku, iż posiada ona jeszcze inne źródła dochodów, których nie ujawnił w toku postępowania. Ponadto, co wymaga podkreślenia, pomimo wezwania przez Sąd w trybie art. 255 p.p.s.a., skarżący nie przedłożył wszystkich żądanych dokumentów. W żaden sposób nie odniósł się on również do powyższych faktów, przywołanych także w zaskarżonym postanowieniu jako podstawa odmowy przyznania prawa pomocy, w przedmiotowym zażaleniu. Sprawą zainteresowanego jest natomiast wykazanie zasadności złożonego wniosku w świetle ustawowych przesłanek przyznania prawa pomocy. W orzecznictwie sądowoadministracyjnym podkreśla się, iż niewykonanie wezwania do złożenia dodatkowych oświadczeń lub dokumentów uniemożliwia dokonanie rzetelnej analizy sytuacji finansowej strony (zob. postanowienie NSA z dnia 1 marca 2006 r., sygn. akt II OZ 235/06). W związku z powyższym należy podzielić stanowisko prezentowane w zaskarżonym postanowieniu, iż skarżący nie wykazał dostatecznie zasadności swego wniosku o przyznanie prawa pomocy. Nie doszło zatem w niniejszej sprawie do naruszeń wskazanych w zażaleniu. Sąd oceniając przesłanki warunkujące przyznanie bądź odmowę przyznania prawa pomocy powinien opierać się wyłącznie na materiale dowodowym zebranym w toku postępowania. Ocena Sądu w tym zakresie jest swobodna, nie może jednak być dowolna. Sąd powinien kierować się przede wszystkim celem instytucji, jaką jest prawo pomocy, mając jednocześnie na uwadze zasadę prawa do sądu (por. postanowienie NSA z 26 stycznia 2009 r., sygn. akt I OZ 16/09). W niniejszym przypadku Wojewódzki Sąd Administracyjny podjął czynności zmierzające do ustalenia czy skarżącemu przysługuje prawo pomocy we wnioskowanym przez niego zakresie. Niekorzystne dla skarżącego rozstrzygnięcie było spowodowane wyłącznie nie przekonującym zaprezentowaniem przez niego własnej sytuacji majątkowej. Nie znajdując zatem usprawiedliwionych podstaw do uwzględnienia zażalenia Naczelny Sąd Administracyjny, na podstawie art. 184 w zw. z art. 197 § 2 p.p.s.a., orzekł jak w sentencji