II SA/Gd 886/11

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Gdańsku w składzie następującym: Przewodniczący: Sędzia WSA Wanda Antończyk Sędziowie: Sędzia WSA Mariola Jaroszewska Sędzia NSA Krzysztof Ziółkowski (spr.) Protokolant Starszy Sekretarz Sądowy Diana Wojtowicz po rozpoznaniu w dniu 18 kwietnia 2012 r. na rozprawie sprawy ze skargi P. W. na decyzję Kierownika Urzędu do Spraw Kombatantów i Osób Represjonowanych z dnia 27 września 2011 r., nr [...] w przedmiocie zmiany decyzji w sprawie przyznania uprawnień kombatanckich uchyla zaskarżoną decyzję oraz decyzję Kierownika Urzędu do Spraw Kombatantów i Osób Represjonowanych z dnia 16 sierpnia 2011 r., nr [...]. Decyzją z dnia 16 sierpnia 2011 r., nr [[...]], wydaną na podstawie art. 155 w zw. z art. 154 § 2 k.p.a. oraz art. 4 ust. 1 pkt 1 lit. a)-c), art. 4 ust. 2, art. 21 ust. 1 i art. 22 ust. 1 ustawy z dnia 24 stycznia 1991 roku o kombatantach oraz niektórych osobach będących ofiarami represji wojennych i okresu powojennego (tj. Dz.U. z 2002 r., Nr 42, poz. 371 ze zm. – dalej jako ustawa), Kierownik Urzędu do Spraw Kombatantów i Osób Represjonowanych odmówił P. W. zmiany decyzji własnej z dnia 19 stycznia 2001 r. przyznającej mu uprawnienia kombatanckie z tytułu określonego w art. 2 pkt 7 ustawy. W uzasadnieniu organ podniósł, że strona wystąpiła z wnioskiem o rozszerzenie uprawnień kombatanckich w oparciu o art. 4 ust. 2 ustawy, wskazując na treść tego przepisu, jak również na treść art. 8 ust. 2 lit. b ustawy. Decyzją z dnia 27 lipca 2010 r. Prezes Instytutu Pamięci Narodowej (dalej w skrócie jako IPN) odmówił potwierdzenia, że strona jako dziecko została odebrana rodzicom w celu przymusowego wynarodowienia. Wobec powyższego nie było podstaw do przyznania stronie uprawnień kombatanckich w oparciu o art. 4 ust. 2 ustawy. Brak jest również jakichkolwiek dowodów potwierdzających osadzenie strony w miejscach odosobnienia, o których mowa w art. 4 ust. 1 lit. a)-c) ustawy. We wniosku o ponowne rozpatrzenie sprawy P. W. podniósł, że domagał się uznania jego pobytów w hitlerowskich obozach pracy oraz przyznanie mu świadczeń w oparciu o art. 4 ust. 1 pkt 1 lit. a)-c) ustawy. Z ustaleń IPN wynika, że jako dziecko przebywał w obozach w R., W., zaś wcześniej w obozach przejściowych w Ł., B. i W., co potwierdza także informacja Międzynarodowej Służby Poszukiwawczej w B. A., uznana przez IPN za dokument wiarygodny. Decyzją z dnia 27 września 2011 r., nr [[...]], wydaną na podstawie art. 138 § 1 pkt 1 k.p.a. oraz art. art. 4 ust. 1 pkt 1 lit. a)-c) i art. 4 ust. 2 ustawy, Kierownik Urzędu do Spraw Kombatantów i Osób Represjonowanych utrzymał w mocy decyzję własną z dnia 16 sierpnia 2011 r. W uzasadnieniu decyzji podniósł, że strona poza swoim oświadczeniem nie przedłożyła jakichkolwiek dowodów na okoliczność pobytu w obozach w Ł., B. i W. W ocenie organu, w świetle całokształtu materiału dowodowego zebranego w sprawie, brak jest jednak podstaw do twierdzenia, że strona przebywała w miejscach odosobnienia, w których warunki pobytu nie różniły się od warunków w obozach koncentracyjnych, a osoby tam osadzone pozostawały w dyspozycji hitlerowskich władz bezpieczeństwa, bądź też w miejscach odosobnienia, w których pobyt dzieci do lat 14 miał charakter eksterminacyjny, a osoby tam osadzone pozostawały w dyspozycji hitlerowskich władz bezpieczeństwa. Wskazane przez stronę obozy utworzone przez władze alianckie na terenie Niemiec były obozami, w których osoby przebywające podczas wojny na przymusowych robotach oczekiwały na repatriację. Z tytułu przebywania w obozie typu DP Lager uprawnienia kombatanckie nie przysługują. W skardze na powyższa decyzję P. W. zarzucił jej brak uwzględnienia całokształtu zgromadzonych dowodów, w szczególności pominięcie ustaleń IPN i rozpatrzenie sprawy niezgodnie z jego wnioskiem, który dotyczył uprawnień z art. 4 ust.1 lit. a-c ustawy. W odpowiedzi na skargę Kierownik Urzędu do Spraw Kombatantów i Osób Represjonowanych wniósł o jej oddalenie podtrzymując dotychczasową argumentację oraz stanowisko zawarte w uzasadnieniu zaskarżonej decyzji. Na rozprawie w dniu 18 kwietnia 2012 roku skarżący, popierając skargę, oświadczył, że dochodzi rozszerzenia uprawnień kombatanckich o tytuł pobytu w obozach przejściowych, w których warunki były zrównane z obozami koncentracyjnymi. Wojewódzki Sąd Administracyjny zważył, co następuje: Skarga podlegała uwzględnieniu. Na wstępie należy podkreślić, że zgodnie z art. 21 ust. 1 ustawy z dnia 24 stycznia 1991 roku o kombatantach oraz niektórych osobach będących ofiarami represji wojennych i okresu powojennego (tj. Dz.U. z 2002 r., Nr 42, poz. 371 ze zm. – dalej jako ustawa) uprawnienia określone w ustawie przysługują osobie, która uzyska decyzję potwierdzającą działalność wymienioną w art. 1 ust. 2 i w art. 2 albo fakty, o których mowa w art. 4, posiada obywatelstwo polskie lub posiadała je w okresie działalności kombatanckiej bądź w okresie podlegania represjom, z zastrzeżeniem ust. 2. W myśl art. 22 ust. 1 zd. 1 ustawy o spełnieniu przesłanek, o których mowa w art. 21, orzeka Kierownik Urzędu do Spraw Kombatantów i Osób Represjonowanych lub osoby przez niego upoważnione, na podstawie udokumentowanego wniosku zainteresowanej osoby oraz rekomendacji stowarzyszenia właściwego dla określonego rodzaju działalności kombatanckiej lub represji. Z powyższych przepisów wynika, że wszczęcie postępowania w sprawie przyznania uprawnień kombatanckich następuje na wniosek osoby zainteresowanej. Z tego względu na organie ciąży obowiązek szczegółowego zbadania zakresu wniosku oraz opisanych w nim okoliczności faktycznych. W przedmiotowej sprawie skarżący P. W., w piśmie z dnia 5 czerwca 2009 roku, wniósł o przyznanie przywilejów kombatanckich z tytułu uwiężenia go jako dziecko w obozach niemieckich w B., Ł. i W. w czasie transportu do Niemiec, a następnie umieszczenia w "Kinderheim" R. do zniemczenia. Podkreślić należy, że kwestia pobytu skarżącego w obozie dla dzieci robotników przymusowych została wyjaśniona i rozstrzygnięta w postępowaniu przez Prezesem Instytutu Pamięci Narodowej. Natomiast kwestia pobytu skarżącego w obozach w B., Ł. i W., określonych we wniosku o ponowne rozpatrzenie sprawy jako obozy przejściowe, nie została należycie wyjaśniona. Organ nie przeprowadził żadnego postępowania dowodowego na okoliczność pobytu skarżącego w obozach przejściowych. Zastanawiające jest stwierdzenie organu zawarte w uzasadnieniu zaskarżonej decyzji, w którym organ wskazał, że "w świetle całokształtu materiału dowodowego zebranego w sprawie, brak jest jednak podstaw do twierdzenia, iż strona przebywała w miejscach odosobnienia", skoro w istocie organ nie zgromadził żadnego materiału dowodowego w tym zakresie. Wskazać w tym miejscu należy, że w świetle art. 22 ust. 1 ustawy wymóg udokumentowania wniosku nie zwalnia organu administracji od obowiązku podjęcia wszelkich kroków niezbędnych do wyjaśnienia stanu faktycznego oraz załatwienia sprawy z uwzględnieniem interesu społecznego i słusznego interesu obywateli. Nie można nie uwzględnić, że w sprawach p przyznanie uprawnień kombatanckich, z uwagi na upływ czasu, przedłożenie przez wnioskodawcę jednoznacznych dowodów na potwierdzenie podlegania represjom jest utrudnione. W takich sytuacjach obowiązek współdziałania w ustaleniu prawdy obiektywnej spoczywa na organie administracji (por. wyrok Naczelnego Sądu Administracyjnego z dnia 18 października 2005 r., sygn. akt II OSK 117/05, Baza Orzeczeń Lex nr 188689; wyrok Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Łodzi z dnia 21 sierpnia 2007 r., sygn. akt II SA/Łd 429/07, Baza Orzeczeń Lex nr 969386). Udokumentowanie przez stronę wniosku, o jakim mowa w art. 22 ust. 1 ustawy, nie może być utożsamiane z pojęciem "udowodnienia" (por. wyrok Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Olsztynie z dnia 31 sierpnia 2010 r. sygn. akt II SA/Ol 601/10, Baza Orzeczeń Lex nr 754000). Inicjatywa dowodowa organu, w przedmiotowej sprawie, winna polegać w pierwszej kolejności na uzyskaniu rekomendacji stowarzyszenia właściwego dla określonego przez skarżącego rodzaju represji, skoro skarżący takiej rekomendacji nie przedłożył wraz z wnioskiem Wskazuje się bowiem, że art. 22 ust. 1 ustawy zobowiązuje Kierownika Urzędu do zwrócenia się do stowarzyszenia o zajęcie stanowiska w drodze wydania lub odmowy wydania rekomendacji, chyba że rekomendację uzyskała strona i przedstawiła ją organowi (por. wyrok Naczelnego Sądu Administracyjnego z dnia 30 maja 2001 r., sygn. akt V SA 222/01, Baza Orzeczeń Lex nr 56603). Jednocześnie podnosi się, że brak rekomendacji właściwego stowarzyszenia nie może być bezwzględnie negatywną przesłanką przyznania uprawnień kombatanckich. Rekomendacja jest wyłącznie jednym z dowodów na okoliczność działalności (represji), podlegającym ocenie przez organ orzekający w świetle całokształtu materiału dowodowego (art. 77 § 1 i art. 80 k.p.a.). Brak rekomendacji nie wyklucza automatycznie przyznania uprawnień, tak jak przedstawienie rekomendacji nie przesądza samo przez się o przyznaniu uprawnień (por. wyrok Naczelnego Sądu Administracyjnego z dnia 4 lipca 2000 r., sygn. akt V SA 1786/99, Baza Orzeczeń Lex nr 49296). Ponadto, Kierownik Urzędu, jako organ administracji publicznej, którego piastunem może być osoba posiadająca wykształcenie i wiedzę z zakresu spraw należących do właściwości Urzędu (art. 7 ust. 5 pkt 7 ustawy) posiada niezbędną wiedzę historyczną dla prawidłowej oceny twierdzeń osób zainteresowanych przyznaniem uprawnień kombatanckich. To do tego organu należy obowiązek dokonania ustaleń w zakresie charakteru działalności czy represji opisanych przez osobę zainteresowaną. W szczególności, na gruncie przedmiotowej sprawy, obowiązkiem skarżącego było przytoczenie okoliczności faktycznych wskazujących na podleganie represjom związanym z pobytem w określonych obozach hitlerowskich, lecz potwierdzenie lub wykluczenie tych okoliczności, jak również wykazanie, że konkretny obóz należy do kategorii opisanych w art. 4 ust. 1 pkt 1 lit. a-c ustawy, ciążyło już na organie. W tym miejscu wskazać należy, że z powszechnej wiedzy historycznej wiadomym jest, że osoby skierowane do pracy przymusowej przez okupanta hitlerowskiego w trakcie transportu przebywały w obozach przejściowych. Obowiązków w powyższym zakresie organ nie wykonał. Nie było przy tym przeszkód, aby organ poczynił konieczne ustalenia, czy w podawanych przez skarżącego miejscowościach funkcjonowały obozy przejściowe oraz jaki był ich charakter, czy spełniały one kryteria określone w art. 4 ust. 1 pkt 1 ustawy. W tym celu możliwe było wykorzystanie przez organ wiedzy własnej dotyczącej hitlerowskich obozów przejściowych, zwrócenie się do odpowiednich instytucji archiwalnych, w których posiadaniu może być tego rodzaju wiedza, posiłkowanie się opracowaniami historycznymi, powołanie biegłego z zakresu nauk historycznych. Podkreślić przy tym należy, że zasadnym było również, stosownie do art. 86 k.p.a., przeprowadzenie dowodu z przesłuchania strony, który to dowód jak każdy inny może prowadzić do poczynienia ustaleń faktycznych i podlega swobodnej ocenie organu prowadzącego postępowanie. Wskazać należy, że z akt administracyjnych wynikało, że w postępowaniu przez Prezesem IPN, skarżący został przesłuchany w charakterze strony, zatem zasadnym było również pozyskanie protokołu tego przesłuchania i skonfrontowanie jego treści z wyjaśnieniami udzielonymi przez skarżącego w przedmiotowej sprawie. W celu ustalenia stanu faktycznego sprawy organ administracji obowiązany jest w sposób wyczerpujący zebrać i rozpatrzyć cały materiał dowodowy (art. 77 § 1 k.p.a.). Przez rozpatrzenie materiału dowodowego należy rozumieć jego ocenę. To na podstawie całego materiału dowodowego organ administracji ocenia czy dana okoliczność została udowodniona (art. 80 k.p.a.). Wprawdzie ustawodawca pozostawił organom prowadzącym postępowanie administracyjne swobodę w ocenie materiału dowodowego, jednakże ocena ta nie może przybierać cech oceny dowolnej. W orzecznictwie sądów i doktrynie prawa wypracowano i powszechnie przyjęto dyrektywy oceny dowodów, którymi winien się kierować organ administracji, by nie narazić się na zarzut przekroczenia granic swobodnej oceny dowodów. Na te dyrektywy składają się zasady logicznego myślenia oraz wskazówki wypływające z wiedzy i doświadczenia życiowego. Wskazanie stanu faktycznego, winno znaleźć swoje miejsce w uzasadnieniu faktycznym decyzji (art. 107 § 3 k.p.a.) W przedmiotowej sprawie brak materiału dowodowego nie pozwalał na rozstrzygnięcie sprawy, przy czym organ nie powinien poprzestać na wezwaniu skarżącego na nadesłania wszelkich dowodów mogących świadczyć o pobycie w obozie przejściowym w Łodzi oraz szczegółowego życiorysu (patrz pismo z dnia 7 października 2009 r., k. 35 akt administracyjnych), lecz stosownie do art. 86 k.p.a., przeprowadzić dowód z przesłuchania strony, jak bowiem wyżej już wskazano obowiązkiem organu w sprawach z zakresu uprawnień kombatanckich jest współdziałanie w ustaleniu prawdy obiektywnej. Wydanie zaskarżonej decyzji oraz poprzedzającej ją decyzji z dnia 16 sierpnia 2011 r. stanowiło zatem naruszenie przepisów postępowania, które mogło mieć istotny wpływ na wynik sprawy, to jest art. 7, art. 77 § 1, art. 80 i art. 107 § 3 k.p.a. Z tych względów Sąd, na podstawie art. 145 § 1 pkt 1 lit. c ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. - Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz.U. Nr 153, poz. 1270 ze zm.), orzekł jak w sentencji wyroku.