II SA/Po 254/12
WyrokWSA w Poznaniu2012-06-27
Skład orzekający: Tomasz Świstak, Barbara Drzazga, Jakub Zieliński
Analiza orzeczenia
Sekcja wygenerowana przez AI na podstawie treści orzeczenia — nie stanowi cytatu.
Zagadnienie prawne
Czy Samorządowe Kolegium Odwoławcze prawidłowo uchyliło decyzję organu pierwszej instancji i orzekło o czasowym odebraniu zwierząt, nie rozstrzygając jednocześnie losu wszystkich zwierząt objętych postępowaniem i nie weryfikując statusu podmiotu, któremu zwierzęta miały zostać przekazane?Ratio decidendi
Sąd uchylił zaskarżoną decyzję, uznając, że organ odwoławczy nie rozstrzygnął całości sprawy, nie ustalił losu wszystkich zwierząt objętych postępowaniem oraz przedwcześnie orzekł o przekazaniu zwierząt pod opiekę stowarzyszenia, nie weryfikując jego statusu jako schroniska. Ponadto, organ nie uzasadnił prawidłowo obciążenia właścicieli kosztami utrzymania zwierząt.Stan faktyczny
Stowarzyszenie "A" wystąpiło o czasowe odebranie 76 psów od R. M. i W. M. z powodu złych warunków bytowania. Organ pierwszej instancji odmówił odebrania zwierząt, uznając warunki za poprawne. Samorządowe Kolegium Odwoławcze uchyliło tę decyzję i orzekło o czasowym odebraniu 58 psów, przekazując je stowarzyszeniu "A". Właściciele wnieśli skargę do WSA, kwestionując ustalenia faktyczne i procedurę. WSA uchylił decyzję SKO.Rozstrzygnięcie
Uchylenie zaskarżonej decyzji Samorządowego Kolegium Odwoławczego w L. i zasądzenie od SKO na rzecz skarżących zwrotu kosztów postępowania.Pełny tekst orzeczenia
Wojewódzki Sąd Administracyjny w Poznaniu w składzie następującym: Przewodniczący Sędzia WSA Tomasz Świstak (spr.) Sędziowie Sędzia WSA Barbara Drzazga Sędzia WSA Jakub Zieliński Protokolant st. sekr. sąd. Ewa Wąsik po rozpoznaniu na rozprawie w dniu 27 czerwca 2012 r. przy udziale Prokuratora Prokuratury Okręgowej w Poznaniu Magdaleny Flis sprawy ze skargi W. M. i R. M. na decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego w L. z dnia [...] 2012 r. Nr [...] w przedmiocie ochrony zwierząt; I. uchyla zaskarżoną decyzję, II. zasądza od Samorządowego Kolegium Odwoławczego w L. na rzecz skarżących kwotę 457,- zł (czterysta pięćdziesiąt siedem złotych) tytułem zwrotu kosztów postępowania, III. określa, że zaskarżona decyzja nie może być wykonana.
UZASADNENIE
Pismem z dnia 5 września 2011 r. Stowarzyszenie "A" z siedzibą w T. (dalej "A") wystąpiło do Burmistrza P. o wydanie decyzji o czasowym odebraniu 76 psów należących do R. M. i W. M., zam. Ł. [...], gmina P. i przekazanie ich pod czasową opiekę "A" w T. (dalej: "A").
W uzasadnieniu wniosku o odebranie zwierząt opisano warunki w jakich przetrzymywano psy na wyżej wskazanej posesji, co zostało udokumentowane w trakcie interwencji "A" w dniu 3 września 2011 r. Stwierdzono wówczas, że wszystkie psy przetrzymywane były w złych warunkach, w stanie rażącego niechlujstwa w niesprzątanych boksach, klatkach oraz pomieszczeniach albo w klatkach uniemożliwiających im zachowanie naturalnej pozycji ciała, bez dostępu do światła dziennego i właściwego ocieplenia. Zwierzętom brakowało dostępu do świeżej wody i odpowiedniej jakości karmy. Nie miały możliwości skorzystania z wybiegów, a w wielu przypadkach utrzymywane były w warunkach niefizjologicznych dla danego gatunku oraz na podłożach szczelinowych. "A" podniosło, iż większość zwierząt stanowią suki wraz ze szczeniakami. Warunki w jakich przebywają nie spełniają i nie zaspakajają nawet minimum potrzeb zwierząt. W ocenie "A" stwierdzone rażące zaniedbywanie zwierząt uzasadnia wydanie decyzji o której mowa w art. 7 ust 1 ustawy z dnia 21 sierpnia 1997 r. o ochronie zwierząt. Jednocześnie "A" wniosło o przekazanie psów pod jego opiekę. Do wniosku dołączona została dokumentacja fotograficzna i filmowa, raport z interwencji oraz opinia zoopsychologa.
Pismem z dnia 7 września 2011 r. Burmistrz P. powiadomił strony o wszczęciu w dniu 5 września 2009 r. na wniosek "A" postępowania administracyjnego w sprawie odebrania 76 psów należących do R. M. i W. M.. Następnie postanowieniem z dnia 16 września 2011 r. Burmistrz P. powołał biegłego lekarza weterynarii do wydania opinii w sprawie warunków przetrzymywania psów na posesji w Ł..
W opinii z dnia 3 października 2011 r. lekarz weterynarii M. B. wskazała, iż w dniu 29 września 2011 r. dokonała oględzin zwierząt i warunków ich utrzymania na powyższej posesji. Biegła stwierdziła obecność 58 psów przetrzymywanych w boksach o stałym podłożu. Boksy wyposażone były w wodę i słomę. Większość zwierząt była w dobrej kondycji fizycznej. Biegła stwierdziła natomiast zły stan higieniczny pomieszczenia, w którym przechowywano żywność dla psów co mogło grozić zdrowiu zwierząt. W trakcie oględzin biegła ustaliła, iż część zwierząt posiada książeczki zdrowia z informacjami o szczepieniach, a właściciel posiada preparaty do odrobaczania i pielęgnacji skóry i uszu zwierząt, choć brak jest jakichkolwiek dowodów na ich regularne stosowanie. Właściciel nie posiadał natomiast środków do prowadzenia doraźnej dezynfekcji kojców dla zwierząt.
W ocenie biegłego warunki przetrzymywania psów w dniu 29 września 2011 r. były lepsze niż stwierdziło to "A" w trakcie oględzin w dniu 3 września 2011 r. Zwierzęta przebywały w czystych boksach ze stałym podłożem z dostępem do świeżej wody. Jednak część zwierząt nadal była pozbawiona swobodnego wybiegu i przebywała w ciemnych pomieszczeniach inwentarskich, a jeden z psów był umieszczony w małej klatce na króliki. Nie wyjaśniono gdzie przebywała reszta z 76 zwierząt stwierdzonych w dniu 3 września 2011 r. Z oświadczenia właścicieli wynika, iż część z nich została przekazana znajomym, a kilka szczeniąt padło, co zdaniem biegłego świadczy o niedostatecznej profilaktyce i nieprzestrzeganiu zasad higieny w hodowli. Biegła stwierdziła, iż na terenie posesji w dniu 29 września 2011 r. brak było miejsca dla większej liczby zwierząt, zwłaszcza tych przetrzymywanych aktualnie u znajomych właścicieli.
W opinii zaznaczono, iż hodowla nie posiada żadnego programu profilaktycznego, a opieka lekarsko-weterynaryjna praktycznie nie istnieje. Wiele suk posiada oznaki świadczące o posiadaniu szczeniąt częściej niż raz w roku, co nie wypływa korzystnie na stan ich zdrowia i na zdrowie szczeniąt.
W ocenie biegłego ze zgromadzonego w sprawie materiału wynika jednoznacznie, iż doszło do naruszenia przepisów art. 6 ust 2 i ust. 9 ustawy o ochronie zwierząt. W ciągu 3 tygodni od interwencji "A" w dniu 3 września 2011 r., warunki przetrzymywania psów uległy poprawie, ale nadal nie są one satysfakcjonujące. Niektóre psy nadal przebywają w zamkniętych w klatkach w pomieszczeniach inwentarskich bez dostępu światła dziennego, bez stałej opieki lekarsko-weterynaryjnej, bez zachowania odpowiedniej higieny utrzymania oraz bez możliwości wybiegu.
Decyzją z dnia [...] 2011 r. nr [...] Burmistrz P. odmówił czasowego odebrania 76 psów należących do R. M. i W. M. oraz przekazania ich "A" w T..
W ocenie organu nie potwierdziły się zarzuty "A" o przetrzymywaniu psów w rażących warunkach, a nadto żaden przepis prawa nie określa jakie warunki przetrzymywania psów są odpowiednie, a jakie rażące. Ponadto biegły w swojej opinii nie potwierdził w całości zarzutów zawartych we wniosku "A", a wręcz stwierdził, iż choć doszło do naruszenia przepisów ustawy o ochronie zwierząt, to w dniu oględzin warunki przetrzymywania psów uległy znacznej poprawie i widać starania właścicieli. W czasie oględzin biegłego zwierzęta były nakarmione, nie stwierdzono ich wychudnięcia czy braku opieki weterynaryjnej. Zwierzęta były w dobrej kondycji, co świadczy o tym, że warunki ich przetrzymywania były odpowiednie. Nie były bite czy narażone na ból i cierpienie.
W odwołaniu od powyższej decyzji "A" w T. wniosło o ej uchylenie i orzeczenie o czasowym odebraniu psów oraz przekazaniu zwierząt pod opiekę "A", zarzucając organowi I instancji celową przewlekłość postępowania i rażąco niską wiedzę z zakresu przepisów ustawy o ochronie zwierząt, a w szczególności błędną interpretację przepisów art. 6 ust. 2 pkt 10 ustawy. Ponadto, odwołujące się stowarzyszenie zarzuciło nieuwzględnienie przez organ dowodów w postaci opinii zoopsychologa, opinii lekarza weterynarii i dokumentacji fotograficznej jednoznacznie wskazujących na znęcanie się nad zwierzętami.
"A" ponownie szczegółowo opisało warunki w jakich były przetrzymywane zwierzęta w czasie interwencji w dniu 3 września 2011 r. oraz w czasie oględzin dokonanych przez biegłego lekarza weterynarii.
Podkreślono, iż powołany przez organ I instancji biegły wyraźnie stwierdził w swojej opinii, że w ciągu 3 tygodni od interwencji "A" warunki bytowania psów na posesji w Ł. nr [...] poprawiły się, lecz nie w stopniu satysfakcjonującym, co wskazuje na naruszenie przepisów art. 6 ust. 2 oraz art. 9 ustawy o ochronie zwierząt.
Zdaniem "A" cały materiał dowodowy zebrany w sprawie świadczy o przetrzymywaniu psów w rażących warunkach bytowania, do czego w żaden sposób nie odniósł się organ I instancji w uzasadnieniu zaskarżonej decyzji, a uzasadnienie to ignorując stwierdzone fakty jest niewiarygodne i nieprawdziwe. Ponadto wskazano, że przeciwko W. M. toczy się postępowanie karne z art. 35 ustawy o ochronie zwierząt, a we wstępnej fazie postępowania przyznał się on do winy, to jest. do znęcania się nad zwierzętami i poddał się dobrowolnie karze, co następnie odwołał.
Decyzją z dnia [...] 2012 r., nr [...] Samorządowe Kolegium Odwoławcze w L., działając na podstawie art. 138 § 1 pkt 2 Kodeksu postępowania administracyjnego oraz art. 7 ust. 1, 2, 4, ustawy z dnia 21 sierpnia 1997 r. o ochronie zwierząt uchyliło zaskarżoną decyzję Burmistrza P. w całości i orzekło o czasowym odebraniu właścicielom, to jest R. M. i W. M. 58 psów utrzymywanych na posesji w Ł. nr 56 gmina P. i przekazaniu odebranych psów "A" w T. Kosztami transportu, utrzymania i koniecznego leczenia zwierząt organ obciążył dotychczasowych właścicieli ustalając dzienny koszt utrzymania jednego zwierzęcia na kwotę 20 zł.
W uzasadnieniu rozstrzygnięcia organ wyjaśnił, iż w myśl przepisu art. 4 pkt 15 ustawy o ochronie zwierząt, ilekroć jest w niej mowa o właściwych warunkach bytowania zwierząt, rozumieć przez to należy zapewnienie zwierzęciu możliwości egzystencji zgodnie z potrzebami danego gatunku, rasy, płci i wieku. Utrzymywanie zwierząt w niewłaściwych warunkach bytowania, w tym utrzymywanie ich w stanie rażącego zaniedbania lub niechlujstwa, bądź w pomieszczeniach albo klatkach uniemożliwiających im zachowanie naturalnej pozycji (art. 6 ust. 2 pkt 10 ustawy) stanowi formę znęcania się nad zwierzętami. Zgodnie z art. 7 ust. 1 ustawy zwierzę traktowane w sposób określony w art. 6 ust. 2 ustawy może być czasowo odebrane właścicielowi na podstawie decyzji wójta (burmistrza, prezydenta miasta) właściwego ze względu na miejsce pobytu zwierzęcia i przekazane jednostce wymienionej w art. 7 ustawy.
Z powyższego wynika, iż przesłanką istotną i wystarczającą do czasowego odebrania zwierzęcia jest jego traktowanie w sposób określony w art. 6 ust. 2 ustawy.
Zdaniem Kolegium w rozpatrywanej sprawie wystąpiły przesłanki do czasowego odebrania psów, co wynika z dowodów przedłożonych w sprawie, to jest z raportu z interwencji "A" z dnia 3 września 2011 r., opinii zoopsychologa z dnia 4 września 2011 r., dokumentacji fotograficznej i płyty DVD. Zastane i opisane w raporcie z interwencji, przypadki stanowią zdaniem Kolegium drastyczne przykłady wystąpienia przesłanek z art. 6 ust. 2 pkt 10 ustawy. Słuszny jest zarzut odwołania, że organ I instancji bezpodstawnie odmówił wiarygodności dowodom przedłożonym w sprawie przez wnioskodawcę. Nie ma żadnych racjonalnych powodów dla kwestionowania ich prawdziwości oraz kompetencji biegłego z dziedziny zoopsychologii. Również powołana przez organ I instancji opinia biegłego lekarza weterynarii wskazuje na wystąpienie przesłanki z art. 6 ust. 2 pkt 10 ustawy, co upoważnia organ administracji do zastosowania przepisów art. 7 ustawy o ochronie zwierząt.
Organ odwoławczy za słuszny uznał zarzut co do przewlekłości postępowania prowadzonego przez organ I instancji w przedmiotowej sprawie. Z istoty przepisów art. 7 ustawy jednoznacznie wynika, iż wszelkie działania podejmowane przez organy administracji następować winny bez zbędnej zwłoki. Tymczasem Burmistrz P. wydał decyzję kończącą postępowanie w sprawie dnia 5 grudnia 2011 r., to jest po upływie 3 miesięcy od złożenia wniosku strony, nie prowadząc żadnych czynności oprócz powołania biegłego, który wydał swoją opinię już dnia 3 października 2011 r.
W skardze do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Poznaniu W. M. i R. M. zarzucili wydanie przez Samorządowe Kolegium Odwoławcze w L. decyzji z naruszaniem art. 7 k.p.a. w zw. z art. 77 § 1 k.p.a. W ocenie skarżących organ odwoławczy nie przeprowadził bowiem żadnych dowodów na okoliczność warunków w jakich skarżący trzymali psy w dacie podjęcia zaskarżonej decyzji i tym samym nie ustalił prawidłowo stanu faktycznego. Skarżący podnieśli, iż od czasu sporządzania opinii przez biegłego lekarza weterynarii nastąpiła dalsza poprawa warunków przetrzymywania zwierząt. W dniu 3 lutego 2012 r. Powiatowy Lekarz Weterynarii w G. wydał zaświadczenie, że gospodarstwo skarżących spełnia wymagania w zakresie higieny i utrzymania zwierząt.
Skarżący podnieśli ponadto, iż organ II instancji nie wyjaśnił powodów, dla których uznał, że w rozpatrywanym przypadku zasadnym okazało się czasowe odebranie zwierząt ich właścicielom. Z treści ustawy o ochronie zwierząt wynika bowiem, iż zwierze traktowane w sposób określony w art. 6 ust. 2 może być czasowo odebrane właścicielowi lub opiekunowi. Rozstrzygając na podstawie przepisu pozostawiającego organowi szeroki zakres uznania administracyjnego, organ II instancji zobowiązany był wyjaśnić przesłanki, którymi się kierował.
Dodatkowo skarżący wskazali, iż zgodnie z treścią art. 7 ust 1 pkt 1 ustawy o ochronie zwierząt, zwierzę domowe odebrane czasowo właścicielowi powinno zostać przekazane schronisku dla zwierząt. Zarzucili także, iż ustalony dzienny koszt utrzymania jednego zwierzęcia jest rażąco wysoki, a organ nie wskazał na jakiej podstawie został on ustalony.
Odpowiadając na skargę Samorządowe Kolegium Odwoławcze w L. wniosło o jej oddalenie podtrzymując stanowisko wyrażone w zaskarżonej decyzji. Organ wskazał, iż o słuszności jego stanowiska świadczy wyrok Sądu Rejonowego w G. z dnia 6 lutego 2012 r. o przepadku zwierząt. Odnosząc się do zarzutu dotyczącego orzeczenia o przekazaniu zwierząt "A" w T., Kolegium wyjaśniło, iż jednostka ta deklarowała opiekę nad tymi zwierzętami, a dzienny koszt utrzymania zwierzęcia wynikał z uchwały Walnego Zgromadzenia "A" w T.
Obecny na rozprawie w dniu 27 czerwca 2012 r. pełnomocnik skarżących podniósł, iż odebranie czasowe zwierząt nie jest sankcją, lecz ma służyć zabezpieczeniu ich dobra, a przesłanką do odebrania zwierząt powinna być ocena sytuacji na moment orzekania przez organ, a nie wcześniejsze ich traktowanie. Organ II instancji orzekając co do istoty sprawy nie dokonał żadnych ustaleń odnośnie bieżącego stanu zwierząt.
Obecny na rozprawie prokurator wniósł o uwzględnienie skargi, albowiem decyzja została oparta na niepełnym materiale dowodowym.
W piśmie procesowym z dnia 27 czerwca 2012 r. pełnomocnik "A" w T. wniósł o oddalenie skargi w całości podnosząc, iż podziela stanowisko wyrażone w zaskarżonej decyzji. Pełnomocnik wyjaśnił, iż decyzja o przekazaniu zwierząt pod opiekę "A" wynika z faktu, iż gmina P. nie prowadzi schroniska dla zwierząt, ani nie posiada umowy z takim schroniskiem i nie była gotowa na przyjęcie tak dużej ilości zwierząt. W wyniku przewlekłości postępowania w dniu 2 lutego 2012 r. z posiadłości W. M. zabrano 43 psy, gdyż reszta padła. Świadczy to, iż warunki przetrzymywania zwierząt nie uległy dostatecznej poprawie. Z kolei kwota 20 zł za dzienną opiekę nad psem jest kwotą w dolnej granicy. Na kwotę tę składa się pełne wyżywienie, zabiegi pielęgnacyjne, leczenie i całodobowa opieka nad psem.
Pismo powyższe przedstawione zostało Sądowi już po zamknięciu rozprawy.
Wojewódzki Sąd Administracyjny w Poznaniu zważył, co następuje.
W myśl art. 1 § 1 i 2 ustawy z dnia 25 lipca 2002 r. Prawo o ustroju sądów administracyjnych (Dz. U. Nr 153, poz. 1269 ze zm.) oraz art. 3 § 1 i 2 pkt 1 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. nr 153, poz. 1270 ze zm. - dalej p.p.s.a.) kontrola sądu administracyjnego ogranicza się do badania zgodności z prawem zaskarżonych aktów administracyjnych. Kontrola ta polega na badaniu, czy w toku rozpoznania sprawy organy administracji nie naruszyły prawa materialnego i procesowego w stopniu mogącym mieć wpływ na wynik sprawy.
Orzekanie - w myśl art. 135 p.p.s.a. - następuje w granicach sprawy będącej przedmiotem kontrolowanego postępowania administracyjnego, w której został wydany zaskarżony akt lub czynność i odbywa się z uwzględnieniem wówczas obowiązujących przepisów prawa.
Wady skutkujące koniecznością uchylenia decyzji lub postanowienia, stwierdzeniem ich nieważności bądź wydania ich z naruszeniem prawa wskazane są w przepisie art. 145 § 1 p.p.s.a.
W realiach niniejszej sprawy podkreślić trzeba, iż sąd administracyjny nie jest związany zarzutami ani wnioskami skargi i zawartą w skardze argumentacją. Obowiązany jest natomiast, zgodnie z art. 134 § 1 p.p.s.a. do oceny praworządności zachowań organów administracji w danej sprawie. Oznacza to, iż podniesione w skardze zarzuty i ich uzasadnienie nie są wyłącznym kryterium badania legalności zaskarżonego aktu lub czynności. Sąd ma bowiem obowiązek wziąć pod uwagę wszelkie naruszenia prawa, a także wszystkie przepisy, które powinny znaleźć zastosowanie w rozpoznawanej sprawie, niezależnie od żądań i zarzutów podniesionych w skardze i dokonać oceny zgodności z prawem zaskarżonego aktu administracyjnego, nawet gdy dany zarzut nie został podniesiony.
Rozpoznając sprawę w tak zakreślonej kognicji stwierdzić należy, iż skarga zasługuje na uwzględnienie, bowiem zaskarżona decyzja zapadła zarówno z naruszeniem przepisów prawa materialnego, które miało wpływ na wynik sprawy, jak i z naruszeniem przepisów prawa procesowego, które mogło mieć istotny wpływ na wynik sprawy (art. 145 § 1 pkt 1 lit. a i c p.p.s.a.).
W pierwszym rzędzie wskazać należy na oczywistą wadliwość decyzji Samorządowego Kolegium Odwoławczego w L. polegającą na nierozstrzygnięci całości sprawy będącej przedmiotem postępowania.
Postępowanie administracyjne wszczęte zostało w sprawie czasowego odebrania 76 psów należących do R. M. i W. M.. Tak też określony został przedmiot rozstrzygnięcia w decyzji z dnia 5 grudnia 2011 r.
Samorządowe Kolegium Odwoławcze w L. rozpatrując odwołanie od powyższej decyzji uchyliło ją w całości, a następnie orzekło o czasowym odebraniu R. M. i W. M. 58 psów utrzymywanych na posesji w Ł. nr [...] i przekazaniu odebranych psów "A" w T. Kolegium nie wydało zatem procesowego rozstrzygnięcia odnośnie pozostałych 18 zwierząt objętych postępowaniem prowadzonym przez organ I instancji.
W szczególności Kolegium nie ustaliło ile spośród tych 18 zwierząt padło, ile zostało przekazanych innym osobom z przeniesieniem prawa własności do zwierząt, a ile pozostając własnością skarżących zostało jedynie powierzonych na przechowanie innym osobom i jakie są warunki tegoż przechowywania.
Poczynienie powyższych ustaleń było niezbędne dla dokonania wyboru sposobu zakończenia postępowania w sprawie, albowiem potencjalnie wchodziło w tym zakresie w grę zarówno umorzenie postępowania jako bezprzedmiotowego w sytuacji gdy zwierzęta padły, względnie zostały przez skarżących zbyte, względnie odmowa czasowego odebrania zwierząt bądź ich odebranie odnośnie psów, które pozostały własnością skarżących, a zmieniło się jedynie miejsce ich pobytu.
Kolejnym uchybieniem organu było przekazanie odebranych psów "A" w T., które to rozstrzygnięcie uznać należy za co najmniej przedwczesne.
Zgodnie z art. 7 ust. 1 ustawy z dnia 21 sierpnia 1997 r. o ochronie zwierząt (tekst jednolity Dz. U. 2003 r. Nr 106, poz. 1002 ze zm.) zwierzę traktowane w sposób określony w art. 6 ust. 2 tej samej ustawy może być czasowo odebrane właścicielowi lub opiekunowi na podstawie decyzji wójta (burmistrza, prezydenta miasta) właściwego ze względu na miejsce pobytu zwierzęcia i przekazane:
1. schronisku dla zwierząt, jeżeli jest to zwierzę domowe lub laboratoryjne,
2. gospodarstwu rolnemu wskazanemu przez wójta (burmistrza, prezydenta miasta), jeżeli jest to zwierzę gospodarskie,
3. ogrodowi zoologicznemu lub schronisku dla zwierząt, jeżeli jest to zwierzę wykorzystywane do celów rozrywkowych, widowiskowych, filmowych, sportowych lub utrzymywane w ogrodach zoologicznych.
Biorąc pod uwagę rodzaj zwierząt, których postępowanie dotyczy, oczywistym jawi się, iż w stosunku do psów odebranych skarżącym zastosowanie winien znaleźć art. 7 ust. 1 pkt 1, to jest winny one zostać przekazane schronisku dla zwierząt.
Zauważyć w tym miejscu należy, iż prowadzenie schroniska dla zwierząt jest działalnością regulowaną przepisami ustawy z dnia 11 marca 2004 r. o ochronie zdrowia zwierząt oraz zwalczaniu chorób zakaźnych zwierząt (tekst jednolity Dz. U. z 2008 r. Nr 213, poz. 1342 ze zm.), która określa wymagania weterynaryjne dla podejmowania i prowadzenia działalności w zakresie prowadzenia schronisk dla zwierząt (art. 1 pkt 1 lit. j ustawy). W szczególności w art. 5 ust. 1 pkt 2 ustawy z dnia 11 marca 2004 r. o ochronie zdrowia zwierząt oraz zwalczaniu chorób zakaźnych zwierząt wskazano, iż podjęcie działalności nadzorowanej, o której mowa w art. 1 pkt 1 lit. j, a więc prowadzenie schroniska dla zwierząt jest dozwolone po uprzednim zgłoszeniu, w formie pisemnej zamiaru jej prowadzenia powiatowemu lekarzowi weterynarii właściwemu ze względu na przewidywane miejsce jej prowadzenia. Zgodnie zaś z art. 5 ust. 9 tej samej ustawy powiatowy lekarz weterynarii po otrzymaniu zgłoszenia zamiaru prowadzenia przez podmiot działalności nadzorowanej, o której mowa w art. 1 pkt 1 lit. b, g, j, k, p, wydaje decyzję o nadaniu temu podmiotowi weterynaryjnego numeru identyfikacyjnego.
W aktach sprawy brak jest zaś jakiegokolwiek dowodu pozwalającego na stwierdzenie, iż Stowarzyszenie "A" z siedzibą w T. prowadzi schronisko dla zwierząt w rozumieniu wskazanych powyżej przepisów, w tym w szczególności by nadany temu podmiotowi został weterynaryjny numer identyfikacyjny.
Z art. 7 ust. 1 ustawy z dnia 21 sierpnia 1997 r. o ochronie zwierząt wynika (obciążający organ administracji) obowiązek zweryfikowania czy podmiot, któremu zamierza przekazać odebrane zwierzęta, jest podmiotem należącym do którejś z kategorii określonych w tym przepisie, w tym w szczególności schroniskiem dla zwierząt (por. wyrok Naczelnego Sądu Administracyjnego z dnia 9 lutego 2011 r., sygn. II OSK 263/10, dostępny w Centralnej Bazie Orzeczeń Sądów Administracyjnych).
O ile zaś podmiot ubiegający się o przekazanie mu zwierząt nie należy do żadnej z kategorii określonych w art. 7 ust. 1 ustawy z dnia 21 sierpnia 1997 r. o ochronie zwierząt obowiązkiem organu jest podjęcie poszukiwania podmiotu uprawnionego wskazanego w tym przepisie.
Powyższy obowiązek wynika wprost z treści art. 7 ust. 1 c ustawy z dnia 21 sierpnia 1997 r. o ochronie zwierząt regulującego zasady przekazywania zwierząt podmiotom innym niż określone w art. 7 ust. 1 lit. a-c. W przepisie tym wskazano bowiem, iż zwierzę może zostać przekazane innej osobie prawnej lub jednostce organizacyjnej nieposiadającej osobowości prawnej albo osobie fizycznej, która zapewni mu właściwą opiekę, wyłącznie w przypadku braku zgody na przejęcie zwierzęcia ze strony podmiotu, któremu zwierzę winno być przekazane, względnie wystąpienia innych okoliczności uniemożliwiających przekazanie zwierzęcia podmiotom, o których mowa w art. 7 ust. 1.
Okoliczności te winny być przy tym procesowo udokumentowane przez organ i przedstawione w uzasadnieniu podjętej decyzji, tak by możliwe było zweryfikowanie, czy faktycznie zaistniały okoliczności nadzwyczajne uzasadniające odstąpienie od generalnej zasady postępowania z odebranymi czasowo zwierzętami określonej w art. 7 ust. 1 ustawy.
Biorąc pod uwagę, iż zgodnie z art. 11 ust. 1 ustawy z dnia 11 marca 2004 r. o ochronie zdrowia zwierząt oraz zwalczaniu chorób zakaźnych zwierząt powiatowy lekarz weterynarii prowadzi rejestr podmiotów prowadzących działalność nadzorowaną, o której mowa w art. 1 pkt 1 lit. a-l, n, p oraz w art. 4 ust. 3, na obszarze jego właściwości, zaś zgodnie z art. 7 tej samej ustawy, podmiot prowadzący działalność nadzorowaną, o której mowa w art. 1 pkt 1 lit. a-l, n, p oraz w art. 4 ust. 3, informuje, w formie pisemnej, powiatowego lekarza weterynarii o zaprzestaniu prowadzenia określonego rodzaju działalności nadzorowanej, a także o każdej zmianie stanu prawnego lub faktycznego związanego z prowadzeniem tej działalności, w zakresie dotyczącym wymagań weterynaryjnych, w terminie 7 dni od dnia zaistnienia takiego zdarzenia, oczywistym jawi się, że organ prowadzący postępowanie na podstawie art. 7 ust. 1 ustawy z dnia 21 sierpnia 1997 r. o ochronie zwierząt winien co najmniej pozyskać dane z rejestru prowadzonego przez właściwego miejscowo powiatowego lekarza weterynarii i uzyskać informacje od podmiotów figurujących w tym rejestrze jako prowadzące schroniska dla zwierząt o możliwości przekazania im czasowo odebranych właścicielom psów. W realiach niniejszej sprawy podkreślić należy, iż brak jest podstaw prawnych dla poszukiwania wyłącznie takiego schroniska dla zwierząt, które będzie w stanie przyjąć wszystkie psy odebrane danemu właścicielowi.
Dopiero procesowo udokumentowany brak możliwości przekazania czasowo odebranych zwierząt podmiotom o jakich mowa w art. 7 ust. 1 ustawy z dnia 21 sierpnia 1997 r. o ochronie zwierząt uprawniał będzie organ do skorzystania z art. 7 ust. 1c tej samej ustawy, z tym, iż w tej sytuacji na organie ciążył będzie obowiązek procesowego wykazania, iż podmiot, któremu przekazuje czasowo odebrane właścicielowi zwierzęta jest w stanie zapewnić im właściwą opiekę.
Odmiennie niż w przypadku schronisk dla zwierząt, których prowadzenie jest działalnością nadzorowaną, nie sposób mówić o domniemaniu, iż inny podmiot podejmujący się opieki nad zwierzętami (nie będący podmiotem kwalifikowanym o jakim mowa w art. 7 ust. 1 ustawy z dnia 21 sierpnia 1997 r. o ochronie zwierząt) jest w stanie zapewnić im właściwą opiekę.
Z kwestią przekazania zwierząt czasowo odebranych właścicielowi podmiotom określonym w art. 7 ust. 1 bądź innym podmiotom o jakich mowa w art. 7 ust. 1 c ustawy z dnia 21 sierpnia 1997 r. o ochronie zwierząt ściśle wiąże się również zagadnienie obciążenia właściciela zwierząt kosztami transportu, utrzymania i koniecznego leczenia zwierzęcia.
Problem ten reguluje art. 7 ust. 4 ustawy stanowiący, iż w przypadkach o których mowa w ust. 1 i 3, kosztami transportu, utrzymania i koniecznego leczenia zwierzęcia obciąża się jego dotychczasowego właściciela lub opiekuna. W świetle tegoż przepisu oczywistym jawi się uprawnienie organu do obciążenia dotychczasowego właściciela lub opiekuna zwierzęcia tymi kosztami, w sytuacji gdy zwierzę traktowane było w sposób określony w art. 6 ust. 2 ustawy co spowodowało jego czasowe odebranie.
Jednocześnie pominąć jednakże nie można faktu, iż ustawodawca w art. 7 ust. 1c expressis verbis wskazał, że innej osobie prawnej lub jednostce organizacyjnej nieposiadającej osobowości prawnej albo osobie fizycznej, która zapewni mu właściwą opiekę, zwierzę może zostać przekazane wyłącznie nieodpłatnie. Powyższa regulacja wskazuje, iż w przypadku przekazania czasowo odebranego zwierzęcia podmiotowi nie prowadzącemu schroniska dla zwierząt (gospodarstwa rolnego wskazanego przez wójta lub ogrodu zoologicznego) dopuszczalnym będzie obciążenie właściciela jedynie kosztami transportu i udokumentowanymi kosztami leczenia, albowiem nie powstaną po stronie organu przekazującego koszty utrzymania zwierzęcia, skoro zwierze to przekazane może zostać tym innym podmiotom wyłącznie nieodpłatnie.
Zauważyć w tym miejscu trzeba, iż analiza przepisów ustawy z dnia 21 sierpnia 1997 r. o ochronie zwierząt pozwala na stwierdzenie, iż nie upoważniają one organów administracji do nakładania na dotychczasowego właściciela lub opiekuna odebranego zwierzęcia obowiązku uiszczania jakichkolwiek płatności na rzecz podmiotu, któremu przekazano czasowo odebrane zwierzę i to niezależnie od faktu, czy podmiotem tym jest schronisko dla zwierząt (gospodarstwo rolne wskazane przez wójta lub ogród zoologiczny), czy też inny podmiot, o jakim mowa w art. 7 ust. 1c ustawy. Zauważyć bowiem należy, iż właściciela lub opiekuna odebranego zwierzęcia nie łączy jakikolwiek stosunek prawny z podmiotem, któremu organ administracji przekazuje odebrane zwierzę.
Stosunek administracyjnoprawny powstaje natomiast pomiędzy właścicielem lub opiekunem odebranego zwierzęcia, a organem administracji I instancji właściwym w sprawie tymczasowego odebrania zwierzęcia. Stosunek o charakterze cywilnoprawnego stosunku obligacyjnego powstaje zaś pomiędzy tym organem, a podmiotem któremu przekazywane jest odebrane zwierzę. Co za tym idzie wierzycielem z tytułu nałożenia na dotychczasowego właściciela lub opiekuna zwierzęcia obowiązku uiszczenia kosztów transportu, utrzymania i koniecznego leczenia zwierzęcia jest każdorazowo organ właściwej gminy, która to jednostka samorządu terytorialnego jest jednocześnie i niezależnie od efektywności windykowania tych wierzytelności zobowiązana obligacyjnie (z uwzględnieniem przywołanego powyżej art. 7 ust. 1 a ustawy) wobec podmiotu, któremu przekazano tymczasowo odebrane zwierzę.
Za przyjęciem powyższej wykładni przemawia nadto treść art. 7 ust. 4 ustawy z dnia 21 sierpnia 1997 r. o ochronie zwierząt stanowiącego, że do należności z tytułu kosztów określonych w ust. 4 stosuje się przepisy o postępowaniu egzekucyjnym w administracji. Na gruncie przepisów ustawy z dnia 17 czerwca 1966 r. o postępowaniu egzekucyjnym w administracji (tekst jednolity Dz. U. z 2005 r., Nr 229, poz. 1954 ze zm.) w doktrynie i orzecznictwie przyjmuje się, że wierzycielem - w rozumieniu przepisów o postępowaniu egzekucyjnym w administracji - może być jedynie podmiot administracji publicznej lub organ (instytucja) wykonujący funkcje władcze. Nie może zaś być nim ani osoba fizyczna, ani inny podmiot prawa prywatnego (por. wyrok Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie z dnia 21 lutego 2006 r., I SA/Wa 1162/05, publ. LEX nr 193308, Kijowski D. R. (red.), Cisowska-Sakrajda E., Faryna M., Grześkiewicz W., Kulesza C., Łuczaj W., Pietrasz P., Radwanowicz-Wanczewska J., Starzyński P., Suwaj R., Ustawa o postępowaniu egzekucyjnym w administracji. Komentarz., publ. Lex 201o teza 3.17.3 do art. 1a). Powyższe wynika także z faktu, iż zgodnie z art. 5 § 1 pkt 1 ustawy z dnia 17 czerwca 1966 r. o postępowaniu egzekucyjnym w administracji uprawnionym do żądania wykonania w drodze egzekucji administracyjnej obowiązków określonych w art. 2 jest w odniesieniu do obowiązków wynikających z decyzji lub postanowień organów administracji rządowej i organów jednostek samorządu terytorialnego - właściwy do orzekania organ I instancji. Obowiązek poniesienia kosztów transportu, utrzymania i koniecznego leczenia zwierzęcia jest zaś nakładany na dotychczasowego właściciela lub posiadacza zwierzęcia w decyzji administracyjnej.
Biorąc pod uwagę, iż obciążający dotychczasowego właściciela lub opiekuna zwierzęcia obowiązek uiszczenia kosztów transportu, utrzymania i koniecznego leczenia zwierzęcia ma charakter publicznoprawny obciążenie go tymi kosztami winno być każdorazowo szczegółowo uzasadnione przez organ administracji i winno odpowiadać realnie ponoszonym z tego tytułu wydatkom, przy czym wydatki te winny mieć wyłącznie uzasadniony faktycznie i prawnie charakter. Nie sposób bowiem uznać za sprawiedliwe obciążania dotychczasowego właściciela lub opiekuna zwierzęcia kosztami nie znajdującymi faktycznego uzasadnienia i wynikającymi wyłącznie z zaakceptowania przez organ administracji nadmiernie wysokich stawek za utrzymanie zwierzęcia arbitralnie ustalonych przez podmiot, któremu je przekazano, tak samo jak nie znajdowałoby aksjologicznego uzasadnienia zwolnienie dotychczasowego właściciela lub opiekuna zwierzęcia z ponoszenia tych kosztów tylko z tego powodu, iż schronisko dla zwierząt jest gminną jednostką organizacyjną, która jest w całości utrzymywana przez jednostkę samorządu terytorialnego i nie obciąża gminy odrębnymi rachunkami za transport, utrzymanie i leczenie poszczególnych zwierząt.
Wskazanym powyżej wymogom nie sprostała zaskarżona decyzja Samorządowego Kolegium Odwoławczego w L., albowiem nie uzasadniono w niej w żaden sposób obciążenia skarżących kosztami utrzymania zwierząt w wysokości 20 zł z tytułu dziennego kosztu utrzymania jednego zwierzęcia.
Podkreślić należy, iż za wystarczające uzasadnienie podjętego w tym zakresie rozstrzygnięcia organu administracji nie może być również uznany argument podnoszony w odpowiedzi na skargę, a sprowadzający się do stwierdzenia, iż orzeczony dzienny koszt utrzymania zwierzęcia wynikał z uchwały Walnego Zgromadzenia "A" w T. Nałożenie na obywatela obowiązków o charakterze publicznoprawnym musi być bowiem każdorazowo szczegółowo uzasadnione w orzeczeniu organu administracji, a nadto wskazana powyżej uchwała nie zawierała jakiegokolwiek uzasadnienie pozwalającego na stwierdzenie w jaki sposób przyjęta w niej stawka dzienna kosztu utrzymania zwierzęcia została obliczona i co za tym idzie na zweryfikowanie jej prawidłowości.
Warto w tym miejscu zwrócić uwagę na aktualną na tle rozpoznawanej sprawy tezę wyroku Naczelnego Sądu Administracyjnego z dnia 14 listopada 2007 r. sygn. I OSK 1519/06 (publ. Lex nr 417727), zgodnie z którą w sprawie, w której przedmiotem rozstrzygnięcia organu administracji publicznej jest nałożenie na stronę danego postępowania administracyjnego określonej przepisami kary pieniężnej lub zobowiązanie jej do wykonania innego rodzaju obowiązku, a więc w sytuacji podjęcia działań o charakterze represyjnym, organ ma obowiązek przeprowadzić postępowanie w taki sposób, aby nie pozostawiać żadnych wątpliwości co do podjętego rozstrzygnięcia.
Odnosząc się do pozostałych argumentów podniesionych w skardze i na rozprawie wskazać należy, iż nie zasługiwały one na uwzględnienie. Zgodnie z regulacją zawartą w art. 6 ust. 1a ustawy z dnia 21 sierpnia 1997 r. o ochronie zwierząt zabronione jest znęcanie się nad nimi. Przez znęcanie się nad zwierzętami należy, w myśl art. 6 powyższej ustawy, rozumieć zadawanie albo świadome dopuszczanie do zadawania bólu lub cierpień, a w szczególności: utrzymywanie zwierząt w niewłaściwych warunkach bytowania, w tym utrzymywanie ich w stanie rażącego niechlujstwa oraz w pomieszczeniach albo klatkach uniemożliwiających im zachowanie naturalnej pozycji (art. 6 ust. 2 pkt 10 ustawy). Równocześnie, jak wskazuje art. 7 ust. 1 ustawy z dnia 21 sierpnia 1997 r. zwierzę traktowane we wskazany wyżej sposób może być czasowo odebrane właścicielowi lub opiekunowi na podstawie decyzji wójta (burmistrza, prezydenta miasta) właściwego ze względu na miejsce pobytu zwierzęcia i przekazane schronisku dla zwierząt.
Odnośnie zaistnienia przesłanek odebrania zwierząt określonych w art. 7 ust. 1 w zw. z art. art. 6 ust. 2 ustawy z dnia 21 sierpnia 1997 r. o ochronie zwierząt zaskarżona decyzja Samorządowego Kolegium Odwoławczego w L. oparta została na prawidłowo zgromadzonym i ocenionym materiale dowodowym.
Wbrew twierdzeniom strony skarżącej również opinia biegłego lekarza weterynarii M.B.-J.z dnia 3 października 2011 r. jednoznacznie wskazuje, iż warunki przetrzymywania psów na posesji w Ł. [...], aczkolwiek uległy pewnej poprawie od dnia 3 września 2011 r., to jednak w dalszym ciągu są warunkami niewłaściwymi, wskazującymi na rażące zaniedbania i niechlujstwo ze strony właścicieli.
Takie wręcz niegodne człowieka traktowanie zwierząt co do zasady uzasadniało czasowe odebranie ich właścicielom, celem zabezpieczenia nie tylko dobrostanu i zdrowia, ale wręcz życia psów. Nie dającą się pominąć okolicznością świadczącą o niewątpliwie rażącym niedbalstwie i niechlujstwie skarżących (zainteresowanych jedynie minimalizacją kosztów utrzymania psów) jest także dramatycznie wysoki wskaźnik śmiertelności zwierząt w okresie pomiędzy interwencją "A" w dniu września 2011 r., a faktycznym odebraniem im psów w wykonaniu zaskarżonej decyzji Samorządowego Kolegium Odwoławczego w L..
Stąd też za niezasadny uznać należy zarzut, iż Samorządowe Kolegium Odwoławcze nie poczyniło żadnych ustaleń co do bieżącego stanu zwierząt i stanu hodowli prowadzonej przez skarżących, bowiem organ poczynił takie ustalenia w oparciu o zebrany i znajdujący się w aktach sprawy materiał dowodowy, który był materiałem wystarczającym dla orzeczenia o czasowym odebraniu właścicielom psów znajdujących się w ich władaniu.
Gwoli wszechstronnego wyjaśnienia sprawy Sąd z urzędu zauważa nadto, iż prawidłowym było wszczęcie w niniejszej sprawie postępowania administracyjnego na wniosek Stowarzyszenia ""A" z siedzibą w T., albowiem art. 7 ust. 1 a ustawy z dnia 21 sierpnia 1997 r. o ochronie zwierząt w brzmieniu obowiązującym do 31 grudnia 2011 r. stanowił, iż decyzja, o której mowa w ust. 1 (to jest decyzja o czasowym odebraniu zwierząt), podejmowana jest z urzędu lub na wniosek Policji, lekarza weterynarii lub upoważnionego przedstawiciela organizacji społecznej, której statutowym celem działania jest ochrona zwierząt.
Ze znajdujących się w aktach sprawy dokumentów, w tym w szczególności ze statutu Stowarzyszenia ""A" z siedzibą w T. wynika, iż statutowym celem działania tej organizacji jest zwalczanie przejawów znęcania się nad zwierzętami (§ 7 ust. 1 pkt 2 Statutu) oraz sprawowanie nadzoru i kontroli nad przestrzeganiem przepisów i praw w dziedzinie ochrony zwierząt i współdziałanie w tym zakresie z samorządem terytorialnym (§ 7 ust. 1 pkt 3 Statutu).
Za uchybienie ze strony organów administracji uznać zaś należy niewydanie przewidzianego w art. 31 § 2 k.p.a. postanowienia o dopuszczeniu tej organizacji do udziału w postępowaniu. Uchybienie to nie miało jednakże istotnego wpływu na wynik postępowania, bowiem przyjmowanie przez organ wniosków i oświadczeń organizacji społecznej, doręczanie jej decyzji i postanowień i umożliwianie jej czynnego udziału w postępowaniu uznać należy za dopuszczenie tej organizacji do udziału w postępowaniu administracyjnym (por. wyroki Naczelnego Sądu Administracyjnego z dnia 17 lutego 2012 r., sygn. II OSK 329/10, publ. Lex nr 992552 i z dnia 22 grudnia 2010 r., sygn. II OSK 2014, publ. Lex 746872). Co za tym idzie organizacja społeczna, którą organ faktycznie dopuścił do udziału w postępowaniu i traktował jako podmiot na prawach strony ma również prawo do złożenia odwołania od decyzji organu I instancji.
Stąd też uznać należy, iż Samorządowe Kolegium Odwoławcze prawidłowo uznało odwołanie złożone przez Stowarzyszenie ""A" z siedzibą w T. za środek zaskarżenia pochodzący od podmiotu uprawnionego do jego wywiedzenia.
Trafnie również organ II instancji przyjął, iż odwołanie zostało wniesione w terminie, albowiem jak wynika z treści art. 7 ust. 2a ustawy z dnia 21 sierpnia 1997 r. o ochronie zwierząt przewidziany w nim skrócony, trzydniowy termin do wniesienia odwołania dotyczy wyłącznie decyzji pozytywnie orzekających o czasowym odebraniu zwierząt właścicielowi lub opiekunowi, a nie wszelkich decyzji wydawanych w tym przedmiocie, czyli między innymi decyzji o odmowie odebrania zwierzęcia, względnie decyzji o umorzeniu postępowania w sprawie.
Sąd nie odniósł się do pisma uczestnika postępowania z dnia 27 czerwca 2012 r., albowiem dotarło ono do Sądu już po zamknięciu rozprawy w sprawie.
Mając na względzie powyższe na podstawie art. 145 § 1 pkt 1 lit. a i c p.p.s.a. orzeczono jak w pkt I sentencji wyroku. O kosztach orzeczono w pkt II sentencji w oparciu o art. 200 i 205 § 2 powoływanej ustawy oraz § 14 ust. 2 pkt 1 lit. c rozporządzenia Ministra Sprawiedliwości z dnia 28 września 2002 r. w sprawie opłat za czynności radców prawnych oraz ponoszenia przez skarb państwa kosztów pomocy udzielonej przez radcę prawnego ustanowionego z urzędu (Dz. U. Nr 163, poz. 1349 ze zm.).
O wykonalności zaskarżonej decyzji orzeczono w pkt III sentencji wyroku w oparciu o art. 152 p.p.s.a.
Przy ponownym rozpoznaniu sprawy Samorządowe Kolegium Odwoławcze w L. winno uwzględnić poglądy prawne wyrażone w uzasadnieniu niniejszego wyroku, a nadto wyczerpująco zebrać i rozpatrzyć materiał dowodowy pozwalający na ustalenie co stało się z wszystkimi psami objętymi postępowaniem organu I instancji, oraz na ustalenie czy Stowarzyszenie "A" z siedzibą w T. prowadzi schronisko dla zwierząt, względnie czy jest w stanie zapewnić zwierzętom odebranym właścicielom właściwą opiekę. Dopiero dysponując takimi danymi organ będzie mógł merytorycznie rozpoznać sprawę, w tym w szczególności orzec co do wszystkich zwierząt objętych postępowaniem oraz co do kosztów transportu, utrzymania i koniecznego leczenia czasowo odebranych zwierząt.
Wyniki poczynionych ustaleń organ winien przedstawić w uzasadnieniu decyzji spełniającym wymogi przepisów postępowania administracyjnego.
Podkreślić bowiem należy, iż jakkolwiek celem decyzji o czasowym odebraniu zwierzęcia jest troska o jego dobro i zapewnienie mu należytej ochrony, to jednak organ nie może zapominać o wiążących go zasadach procedury administracyjnej, których podstawowym celem jest rzetelne, a więc zgodne z prawdą ustalenie i udokumentowanie stanu faktycznego sprawy.
Źródło: Centralna Baza Orzeczeń Sądów Administracyjnych (orzeczenia.nsa.gov.pl), pozyskano 13.07.2026. · Źródło