II OZ 243/14

Naczelny Sąd Administracyjny w składzie: Przewodniczący: Sędzia NSA Wojciech Mazur po rozpoznaniu w dniu 13 marca 2014 r. na posiedzeniu niejawnym w Izbie Ogólnoadministracyjnej zażalenia E.S. na postanowienie Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Białymstoku z dnia 21 stycznia 2014 r. sygn. akt II SA/Bk 392/12 odmawiające przyznania wnioskodawcy prawa pomocy w zakresie obejmującym zwolnienie od kosztów sądowych i ustanowienie adwokata w sprawie ze skargi E.S. na postanowienie Podlaskiego Wojewódzkiego Inspektora Nadzoru Budowlanego w Białymstoku z dnia [...] marca 2012 r. nr [...] w przedmiocie umorzenia postępowania administracyjnego w sprawie legalności budowy postanawia: uchylić zaskarżone postanowienie. Zaskarżonym postanowieniem z dnia 21 stycznia 2014 r., sygn. akt II SA/Bk 392/13 Wojewódzki Sąd Administracyjny w Białymstoku po rozpoznaniu wniosku E.S., odmówił przyznania prawa pomocy w zakresie obejmującym zwolnienie od kosztów sądowych i ustanowienie adwokata. W uzasadnieniu orzeczenia Sąd I instancji wskazał, że wnioskiem skarżący wystąpił o przyznanie prawa pomocy w zakresie obejmującym zwolnienie od kosztów sądowych i ustanowienie adwokata. Wskazał, że samotnie prowadzi gospodarstwo rolne położone na bardzo słabych glebach. Orzeczeniem lekarza KRUS został uznany za czasowo niezdolnego do pracy w gospodarstwie rolnym, co spowodowało ograniczenie produkcji i spadek dochodów przy niezmienionych kosztach prowadzenia gospodarstwa. Spowodowało również konieczność wynajęcia pracowników do cięższych prac. Około połowa powierzchni gruntów wchodzących w skład gospodarstwa rolnego położona jest w odległości 13 km od siedliska, co utrudnia gospodarowanie i generuje koszty, zwłaszcza że rosną ceny środków produkcji. Majątek wnioskodawcy stanowi nieruchomość rolna o powierzchni 18 ha, drewniany dom o powierzchni 60 m², stare i niefunkcjonalne budynki gospodarskie oraz wymagające napraw maszyny rolnicze. Nie posiada zgromadzonych oszczędności i przedmiotów wartościowych. Źródłem jego utrzymania jest renta w wysokości 465 zł miesięcznie, czynsz dzierżawny w wysokości 1000 zł rocznie, zwrot akcyzy – około 1200 zł rocznie, dopłaty do gruntów – 2335 zł, zwrot kosztów sądowych – 124 zł. Wskazał, że jego miesięczny dochód to kwota około 1000 zł. Jest przeciwko niemu prowadzonych sześć postępowań egzekucyjnych, a komornicy zajmują jego dochody. Jest zadłużony na kwotę około 13.000 zł u osób fizycznych i instytucji. Z dołączonego na skutek wezwania referendarza sądowego dodatkowego oświadczenia wynika, że skarżący posiada 8 sztuk bydła, w tym 3 krowy oraz ciągnik rolniczy, przyczepę rolniczą i inne maszyny niezbędne do prowadzenia produkcji rolnej. Od sierpnia 2013 r. skarżący nie sprzedawał płodów rolnych. Wykazane wydatki miesięczne wnioskodawcy to: 600 zł – żywność, 140 - 160 zł – energia elektryczna, 40 zł – 50 zł- zakup leków, 30 zł – woda, 150 zł - telefon. Natomiast wydatki związane z prowadzonym gospodarstwem rolnym wyniosły 600 zł i zostały przeznaczone na zakup oleju napędowego w październiku 2013 r. W listopadzie 2013 r. E.S. otrzymał zwrot podatku akcyzowego, ponadto w kwietniu 2013 r. dopłatę do prowadzonej produkcji rolnej w wysokości 2.335 zł. Umowa dzierżawy nieruchomości, za którą wnioskodawca otrzymuje czynsz dzierżawny (1000 zł rocznie) jest umową ustną. E.S. dołączył: decyzję z dnia 15 lutego 2013 r. dotyczącą przyznania pomocy finansowej z tytułu wspierania gospodarowania na obszarach górskich i innych obszarach o niekorzystnych warunkach gospodarowania; upomnienie od Agencji Restrukturyzacji i Modernizacji Rolnictwa na kwotę 2.063,72 zł; upomnienie z Urzędu Gminy Klukowo z dnia 19 listopada 2013 r. na kwotę 1.549,80 zł; rachunki za energię elektryczną; decyzję KRUS z dnia [...] lipca 2013 r. potwierdzającą wysokość otrzymywanej renty; postanowienie Komornika Sądowego z dnia 1 października 2013 r. o umorzeniu postępowania egzekucyjnego; wyciąg z rachunku bankowego za okres od 21 sierpnia 2013 r. do 7 listopada 2013 r.; fakturę za zakup oleju napędowego. Postanowieniem z dnia 27 listopada 2013 r. referendarz Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Białymstoku odmówił przyznania skarżącemu prawa pomocy w żądanym zakresie. Sprzeciw od ww. postanowienia złożył E.S. zarzucając mu brak obiektywizmu przy ocenie przedłożonej dokumentacji oraz nieuwzględnienie ograniczonych możliwości prowadzenia gospodarstwa rolnego ze względu na wiek i stan zdrowia. W dniu 10 stycznia 2014 r. wnioskodawca dołączył do akt zaświadczenie lekarskie z dnia 11 września 2013 r. mające świadczyć o jego złym stanie zdrowia oraz dokumenty mające potwierdzić jego bardzo trudną sytuację materialną, a mianowicie dołączył: dokument z którego wynika, że w dniu 4 stycznia 2013 r. "upadła" jedna krowa, zarządzenie Prezesa SR w Zambrowie z dnia 18 listopada 2013 r. o umorzeniu należności sądowych w kwocie 2.604,79 zł, wezwanie do zapłaty z dnia 13 grudnia 2013 r. wystawione przez PZU S.A. na kwotę 1.424,35 zł, zestawienie nieopłaconych faktur na rzecz operatora telefonii komórkowej w wysokości 2.487,79 zł z dnia 22 listopada 2013 r. Wojewódzki Sąd Administracyjny w Białymstoku postanowieniem z dnia 21 stycznia 2014 r. odmawiając przyznania skarżącemu prawa pomocy we wnioskowanym zakresie stwierdził, iż jedynymi dokumentami, z których jednoznacznie wynika wysokość uzyskiwanych przez skarżącego dochodów jest decyzja KRUS o przyznaniu renty rolniczej (465,14 zł) oraz decyzja o płatności ONW na kwotę ponad 3.238, 11 zł (z pierwszej połowy ubiegłego roku). Skarżący przyznał dodatkowo, że uzyskał zwrot podatku akcyzowego (1200 zł), roczny dochód z dzierżawy (1000 zł) oraz zwrot kosztów postępowania (124 zł), jednakże dochody te co do zasady niemające charakteru stałego (zwrot kosztów, zwrot akcyzy), bowiem te ograniczają się do kwoty zaledwie 465,14 zł. Powyższe budziło w ocenie Sądu I instancji wątpliwości, co do wiarygodności złożonych oświadczeń, zwłaszcza co do tego, skąd skarżący uzyskuje comiesięcznie kwotę 1000 zł na pokrywanie bieżących wydatków oraz skąd czerpie środki na inne wydatki jak np. zakup oleju napędowego na kwotę 600 zł we wrześniu 2013 r. Skarżący przedkłada liczne dokumenty wskazujące na jego zadłużenie np. wezwanie z dnia 29 października 2013 r. do zwrotu nienależnie pobranych płatności ONW na kwotę 2063,72 zł, upomnienie z dnia 19 listopada 2013 r. na kwotę 1549,80 zł, wezwanie do zapłaty z dnia 13 grudnia 2013 r. wystawione przez PZU S.A. na kwotę 1.424,35 zł, zestawienie nieopłaconych faktur na rzecz operatora telefonii komórkowej w wysokości 2.487,79 zł z dnia 22 listopada 2013 r., niezapłacony za grudzień 2013 r. rachunek za energię elektryczną na kwotę 139, 37 zł oraz dokumenty mające świadczyć o jego niewypłacalności (postanowienie o umorzeniu egzekucji kwoty 780,36 zł wobec stwierdzenia jej bezskuteczności z dnia 1 października 2013 r. i zarządzenie o umorzeniu należności sądowych w kwocie 2.604,79 zł). Zdaniem Sądu I instancji przedstawiają one jednak tylko wybiórczo jego sytuację majątkową tzn. wyłącznie stronę zadłużenia. Sąd podkreślił, że nie wynika z nich w jaki sposób skarżący uzyskuje środki na bieżące utrzymanie i okazjonalne inne wpłaty (zwłaszcza przy wskazywanym ograniczeniu dochodowości gospodarstwa i braku sprzedaży płodów rolnych od sierpnia 2013 r.). W ocenie Sądu I instancji domagając się po raz kolejny przyznania prawa pomocy skarżący nie wykazał również, aby jego sytuacja uległa znacznemu pogorszeniu. Nadto Sąd I instancji wskazał, iż w postanowieniu z dnia 28 listopada 2013 r. w sprawie II OZ 1083/13, dysponując podobnym jak w sprawie niniejszej materiałem dowodowym (w tym wydanymi wobec skarżącego postanowieniami o bezskuteczności egzekucji, a także zarządzeniem o odroczeniu spłaty należności) NSA oddalił zażalenie od postanowienia tutejszego sądu w przedmiocie odmowy przyznania prawa pomocy. Z tych przyczyn Sąd I instancji odmówił przyznania prawa pomocy na podstawie art. 246 § 1 pkt 1 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz.U. z 2012 r., poz. 270, dalej jako "p.p.s.a."). Skarżący w zażaleniu na powyższe postanowienie zarzucił dowolną i stronniczą ocenę jego sytuacji życiowej i materialnej, pominięcie dowodów z zaświadczeń lekarskich potwierdzających jego zły stan zdrowia, bezpodstawne stwierdzenie, że wnioskodawca przedstawia wybiórczo swoją sytuację finansową wskazując jedynie na wydatki oraz pominięcie faktu, że w chwili obecnej jest bezdomny z uwagi na to, że jego dom nie spełnia żadnych minimalnych wymagań do pobytu ludzi. Do zażalenia skarżący dołączył zaświadczenie lekarza sądowego z dnia 13 lutego 2014 r. potwierdzające problemy zdrowotne kardiologiczne i neurologiczne skarżącego, skierowanie do szpitala z dnia 13 lutego 2014 r., na oddział kardiologiczny z rozpoznaniem choroby wieńcowej i pogorszeniem wydolności, tytuł wykonawczy wystawiony w dniu 31 stycznia 2014 r. przez Naczelnika Urzędu Skarbowego w Wysokim Mazowieckiem wskazujący na zadłużenie z tytułu podatków odpowiednio na kwotę 332 zł, 396 zł., 396 zł. 396 zł. Ponadto skarżący powołał postanowienie NSA z dnia 27 listopada 2013 r., Sygn. akt II OZ 1078/13, którym uwzględniono jego zażalenie na postanowienie WSA o odmowie przyznania prawa pomocy w innej sprawie. Naczelny Sąd Administracyjny zważył, co następuje: Zażalenie zasługuje na uwzględnienie. Zgodnie z art. 246 § 1 pkt 1 p.p.s.a., osobie fizycznej prawo pomocy może być przyznane w zakresie całkowitym, gdy osoba ta wykaże, że nie jest w stanie ponieść jakichkolwiek kosztów postępowania. Instytucja prawa pomocy jest wyjątkiem od generalnej zasady ponoszenia kosztów postępowania przez stronę i ma zastosowanie w szczególnie uzasadnionych przypadkach. Udzielenie stronie prawa pomocy w postępowaniu przed sądami administracyjnymi jest formą jej finansowania z budżetu państwa i przez to powinno sprowadzać się jedynie do przypadków, w których strona nie posiada rzeczywiście środków na sfinansowanie udziału w postępowaniu sądowym i wykaże to w sposób przekonujący. Na wstępie wskazać należy, że analiza okoliczności, na podstawie których Sąd I instancji przyjął, że sytuacja majątkowa skarżącego budzi wątpliwości, uniemożliwiając ich ocenę sprowadzała się do wybiórczego eksponowania przez skarżącego obciążającego go zadłużenia wnioskodawcy bez rzetelnego wykazania źródeł dochodów. Uwzględniając jednak wszystkie dokumenty składane w okresie ostatnich miesięcy trzeba dostrzec, że potwierdzają one zwiększające się zadłużenie po stronie skarżącego. Zdaniem Naczelnego Sądu Administracyjnego w związku z zaistniałymi nowymi okolicznościami wskazanymi w zażaleniu strony skarżącej, związanymi zarówno z pogorszeniem stanu zdrowia wnioskodawcy (konieczność hospitalizacji) jak również jego sytuacji finansowej spowodowanej narastającym zadłużeniem, konieczne stało się uchylenie zaskarżonego postanowienia. Pomimo, że w chwili wydania zaskarżonego postanowienia Sąd I instancji nie posiadał dołączonych do zażalenia dokumentów, to jednak przyjąć należy, że stanowią one w pewnym stopniu potwierdzenie okoliczności powoływanych wcześniej we wniosku o przyznanie prawa pomocy. Podkreślić należy, że zły stan zdrowia może być pośrednio przyczyną przyznania praw pomocy wtedy, gdy przekłada się on na sytuację materialną wnioskodawcy, powodując na przykład, że nie jest on w stanie zarobkować czy też zmuszony jest ponosić relatywnie wysokie koszty leczenia. Wobec powyższych okoliczności konieczne stało się ponowne rozpoznanie wniosku skarżącego o przyznanie prawa pomocy. W ocenie Naczelnego Sądu Administracyjnego orzekającego w niniejszej sprawie, przy ponownej ocenie sytuacji materialnej skarżącego Sąd I instancji powinien mieć na uwadze ww. załączniki przedstawione przy zażaleniu, gdyż mogą one mieć istotny wpływ na możliwości płatnicze skarżącego. Z tych względów Naczelny Sąd Administracyjny na podstawie art. 185 § 1 w zw. z art. 197 § 2 p.p.s.a. orzekł, jak w sentencji postanowienia.