II OZ 419/13

Naczelny Sąd Administracyjny w składzie: Sędzia NSA Małgorzata Dałkowska-Szary po rozpoznaniu w dniu 29 maja 2013 r. na posiedzeniu niejawnym w Izbie Ogólnoadministracyjnej zażalenia E. S. na postanowienie Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Białymstoku z dnia 9 kwietnia 2013 r., sygn. akt II SA/Bk 237/12 odmawiające przyznania prawa pomocy w zakresie całkowitym w sprawie ze skargi E. S. na decyzję Podlaskiego Wojewódzkiego Inspektora Nadzoru Budowlanego w Białymstoku z dnia [...] stycznia 2012 r. nr [...] w przedmiocie nakazu rozbiórki obiektu budowlanego postanawia: oddalić zażalenie. Wnioskiem z dnia 28 grudnia 2012 r. E. S. wystąpił o przyznanie prawa pomocy w zakresie całkowitym obejmującym zwolnienie od kosztów sądowych oraz ustanowienie radcy prawnego. Wskazał, że samotnie prowadzi gospodarstwo rolne. Orzeczeniem komisji lekarskiej KRUS z dnia 1 marca 2012 r. został uznany za czasowo niezdolnego do pracy w gospodarstwie rolnym. Spowodowało to ograniczenie działalności do najmniej pracochłonnych czynności i w efekcie oznaczało spadek dochodów. Konsekwencją powyższego jest również to, że zachodzi konieczność ciągłego wynajmowania pracowników do cięższych prac w gospodarstwie. Wskazał też, że przeciwko niemu prowadzone są cztery postępowania egzekucyjne. Majątek wnioskodawcy stanowi nieruchomość rolną o powierzchni 18 ha, drewniany dom o powierzchni 60 m² z 1908 r. oraz stare i niefunkcjonalne budynki gospodarskie. Nie posiada zgromadzonych oszczędności i przedmiotów wartościowych. Źródłem jego utrzymania jest renta w wysokości 360 zł miesięcznie oraz dochód z tytułu sprzedaży płodów rolnych. Wnioskodawca jednorazowo sprzedał zboże za 1.600 zł w sierpniu 2012 r. oraz w listopadzie 2012 r. otrzymał zwrot podatku akcyzowego w kwocie 540 zł. Obecnie jest zadłużony wobec osób fizycznych i instytucji publicznych. Z nadesłanych dokumentów wynika, że skarżący posiada 8 sztuk bydła, w tym 3 krowy, a także maszyny rolnicze, w tym ciągniki, przyczepę, roztrząsacz obornika. Wskazał, że na żywność w styczniu wydatkował 600 zł, na telefon 100 zł, natomiast zalega za trzy miesiące z opłatami za energię elektryczną. W okresie od października 2012 r. do 1 lutego 2013 r. nie sprzedawał płodów rolnych, w okresie od listopada 2012 r. do stycznia 2013 r. nie poniósł żadnych wydatków z tytułu prowadzenia działalności gospodarczej. Do 1 lutego 2013 r. nie otrzymał dopłat do prowadzenia produkcji rolnej. Wnioskodawca przedłożył następujące dokumenty: wezwanie PZU z dnia 27 września 2012 r. do zapłaty kwoty 1.234,04 zł, wezwania z dnia 30 października 2012 r. dotyczące nieuiszczonych kosztów postępowania sądowego i grzywny w łącznej kwocie 2.418,60 zł, zawiadomienie o zajęciu wierzytelności z rachunku bankowego na kwotę 1.006 zł, wezwanie z dnia 31 grudnia 2012 r. do uiszczenia kosztów postępowania sądowego w kwocie 892,08 zł oraz dokumentację medyczną. Postanowieniem z dnia 20 lutego 2013 r. referendarz sądowy Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Białymstoku odmówił przyznania wnioskodawcy prawa pomocy w zakresie całkowitym. E. S. wniósł sprzeciw od powyższego postanowienia zarzucając przede wszystkim pominięcie faktu jego ograniczonej zdolności do prowadzenia gospodarstwa oraz brak obiektywizmu przy ocenie przedłożonej dokumentacji. Zarzucił brak znajomości zasad prowadzenia gospodarstwa rolnego przez osobę w podeszłym wieku, brak wiedzy na temat wymagań jakie stawia produkcja rolna, nieuzasadnione przypisanie skarżącemu "dużych możliwości zarobkowych". Wskazał, że jest osobą schorowaną, cierpi na zaburzenia pamięci oraz jest "nękany" procesami sądowymi. Wojewódzki Sąd Administracyjny w Białymstoku, postanowieniem z dnia 9 kwietnia 2013 r., sygn. akt II SA/Bk 237/12, odmówił przyznania wnioskodawcy prawa pomocy we wnioskowanym przez niego zakresie. W uzasadnieniu powyższego postanowienia Sąd podkreślił, że rozpoznawany obecnie wniosek jest trzecim z kolei złożonym w niniejszej sprawie. Pierwszy został oddalony postanowieniem z dnia 22 maja 2012 r., od którego NSA w sprawie II OZ 594/12 oddalił zażalenie, drugi wniosek również został oddalony postanowieniem z dnia 27 września 2012 r., od którego NSA w sprawie II OZ 981/12 również oddalił zażalenie. Sąd wskazał następnie, że NSA w swoim ostatnim orzeczeniu podkreślił, że wykazanie trudnej sytuacji majątkowej wnioskodawcy nie powinno budzić żadnych wątpliwości co do swej wiarygodności, a z przedłożonej dokumentacji powinna wynikać obiektywna niemożność poniesienia kosztów sądowych. NSA ocenił, w tej konkretnej sprawie, że skarżący skupił się jedynie na wykazaniu swoich wysokich wydatków i niskich dochodów w postaci renty, gdy tymczasem z akt sprawy wynika, że musi on dysponować jeszcze innymi źródłami dochodu, których nie ujawnia, bo w przeciwnym razie nie byłby w stanie pokrywać tych wysokich wydatków, które deklaruje. Zdaniem Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego rozpoznającego zgłoszony w sprawie niniejszej wniosek nie zaistniały oraz nie zostały wykazane przez skarżącego okoliczności uzasadniające uwzględnienie jego żądania, w tym wskazujące na zmianę sytuacji, która była podstawą oddalenia jego poprzednich wniosków o przyznanie prawa pomocy. Przedłożona dokumentacja nie pozwala stwierdzić, że doszło do zmiany w sytuacji skarżącego, iż należy zweryfikować dotychczasowe ustalenia co do jego sytuacji majątkowej i orzec o przyznaniu prawa pomocy. W ocenie Sądu, w dalszym ciągu oświadczenie wnioskodawcy dotyczące jego sytuacji majątkowej budzi wątpliwości co do jego wiarygodności. Skarżący zadeklarował swoje miesięczne wydatki odwołując się do kwoty wydatków poniesionych w styczniu 2013 r. tj. 600 zł na żywność i 100 zł na telefon, podczas gdy poprzednio wskazywał, że wynoszą one 1.050 zł. Obecnie wskazał też, że nie opłaca od trzech miesięcy rachunków za energię elektryczną. Z kolei zadeklarował stałe dochody w wysokości 360 zł (renta) oraz okresowe z tytułu sprzedaży płodów rolnych i zwrotu podatku akcyzowego (odpowiednio 1.600 zł i 540 zł). Zdaniem sądu mając na uwadze, że strona uzyskuje regularnie jedynie dochód w wysokości 360 zł z tytułu renty i nie deklaruje innych stałych dochodów, a jednocześnie miesięcznie deklaruje wydatki w kwocie około 700 zł (odliczając te, których nie ponosi, jak twierdzi, od kilku miesięcy) – trudno uznać jej oświadczenie za niebudzące wątpliwości. Uwzględniając stały dochód (360 zł) i stałe wydatki (700 zł) – z pominięciem obrotów związanych z prowadzeniem gospodarstwa rolnego (których, jak twierdzi strona, nie uzyskuje w okresie zimowym) – należy dojść do wniosku, że dwukrotnie więcej wydaje niż zarabia. Jeszcze więcej zastrzeżeń budzi oświadczenie majątkowe w zakresie dotyczącym prowadzenia gospodarstwa rolnego. Skarżący podnosi swoją trudną sytuację majątkową (jedyny dochód uzyskany w ciągu ostatnich kilku miesięcy to 1.600 zł ze sprzedaży płodów rolnych), ale jednocześnie deklaruje najmowanie pracowników do ciężkich prac. Również przedłożone przez niego dokumenty świadczące o zaległościach nie wykazują, że chodzi o zaległości związane stricte z prowadzeniem gospodarstwa rolnego – mimo że takie zadeklarował w formularzu PPF. Przedłożone dokumenty dotyczą wyłącznie opłat z tytułu ubezpieczenia oraz kosztów sądowych. Sąd podzielił pogląd NSA, że dokumenty złożone do akt nie wskazują jakoby miała miejsce bezskuteczność egzekucji z uwagi na brak środków finansowych u skarżącego. Deklarując wysokie zadłużenie u instytucji publicznych i osób prywatnych skarżący nie wskazał dokumentów, z których by ono wynikało, bowiem przedłożone nie wskazują na wysokie zaległości. Ponadto tutejszy sąd, w postanowieniu odmawiającym przyznania skarżącemu E.S. prawa pomocy (z dnia 13 lutego 2013 r. w sprawie I SA/Bk 110/12), zwrócił uwagę że strona uzyskuje także dopłaty do produkcji rolnej. Decyzją z dnia 16 stycznia 2012 r. otrzymała płatność rolnośrodowiskową za 2010 r. w łącznej wysokości 8.623,00 zł. Odrębnymi decyzjami z dnia 16 stycznia 2012 r. przyznano także jednolitą płatność obszarową wraz z płatnościami uzupełniającymi w łącznej wysokości 21.380,31 zł (sprawa o sygn. I SA/Bk 176/12), a także płatności ONW w kwocie 3.272,12 zł (sprawa o sygn. I SA/Bk 177/12). Skarżący we wniosku złożonym w sprawie niniejszej o powyższych dopłatach nie wspomniał wskazując jedynie, że żadnych dopłat nie otrzymał "za rok bieżący", jak również nie wykazał, że powyższe środki już spożytkował. Powyższe niejasności powodują, że oświadczenia majątkowego złożonego przez stronę nie można uznać za wiarygodne i uzasadniające przyznanie prawa pomocy w żądanym zakresie. Nie pozwalają tez uznać, że sytuacja majątkowa strony od momentu rozpoznania poprzedniego wniosku uległa pogorszeniu na taką skalę, że przyznanie prawa pomocy jest uzasadnione. Sąd wskazał przy tym, że koszty sądowe nie mogą być zaspokajane w ostatniej kolejności, po wszystkich innych. Jeśli strona decyduje się na zainicjowanie postępowania sądowego, to powinna liczyć się z koniecznością ich poniesienia, chyba że wykaże brak możliwości w tym zakresie, co w sprawie niniejszej nie nastąpiło. Sąd wziął również pod uwagę przedłożone zaświadczenie lekarskie oraz deklarowany fakt, że skarżący posiada orzeczenie o okresowej, całkowitej niezdolności do pracy. Wskazał, że nie neguje związanych z tym trudności w prowadzeniu gospodarstwa. Wyłącznie te okoliczności nie mogą jednak przesądzić, w kontekście całokształtu przedstawionych oświadczeń i dokumentacji, o braku środków na pokrycie kosztów sądowych. Zażaleniem E. S. zaskarżył powyższe postanowienie, zarzucając Sądowi I instancji: 1) obrazę art. 45 ust. 1 Konstytucji RP przez faktyczną odmowę dostępu do sądu administracyjnego, ponieważ skarżący nie posiada środków na opłacenie skargi, która zostanie odrzucona, 2) brak znajomości możliwości prawidłowego prowadzenia gospodarstwa rolnego przez osobę samotną w wieku 61 lat i uznaną po raz kolejny za niezdolną do pracy w tym gospodarstwie, 3) bezpodstawne ustalenie, że na postawie zgromadzonych dokumentów i oświadczeń nie zaistniały oraz nie zostały wykazane okoliczności uzasadniające jego żądanie, w tym wskazujące na zmianę sytuacji kiedy skarżący przedłożył sądowi cały szereg dokumentów, z których widoczna jest dramatyczna sytuacja życiowa i materialna a w szczególności samotność, choroby, zadłużenie wobec osób fizycznych i instytucji publicznych, prowadzenie egzekucji komorniczych i nękanie procesami cywilnymi i karnymi. Z uwagi na powyższe wniesiono o zmianę zaskarżonego postanowienia i przyznanie skarżącemu prawa pomocy w zakresie całkowitym, ewentualnie zmianę zaskarżonego postanowienia i przyznaniem prawa pomocy przez ustanowienia radcy prawnego, ewentualnie uchylenie zaskarżonego postanowienia i przekazanie sprawy do ponownego rozpoznania przez Sąd I instancji. Naczelny Sąd Administracyjny zważył, co następuje: Zażalenie nie zasługuje na uwzględnienie. Zgodnie z art. 246 § 1 pkt 1 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. 2012, poz. 270 ze zm., dalej: p.p.s.a.), osobie fizycznej prawo pomocy może być przyznane w zakresie całkowitym, gdy osoba ta wykaże, że nie jest w stanie ponieść jakichkolwiek kosztów postępowania. Instytucja prawa pomocy jest wyjątkiem od generalnej zasady ponoszenia kosztów postępowania przez stronę i ma zastosowanie w szczególnie uzasadnionych przypadkach. Obowiązek zagwarantowania skutecznego dostępu do sądu nie oznacza konieczności zagwarantowania stronom bezwarunkowego prawa do uzyskania bezpłatnej pomocy prawnej, ani prawa do zwolnienia od kosztów sądowych. Wymóg ponoszenia kosztów postępowania nie stanowi ograniczenia prawa do sądu i jest usprawiedliwiony koniecznością zapewnienia właściwego funkcjonowania wymiaru sprawiedliwości. Udzielenie stronie prawa pomocy w postępowaniu przed sądami administracyjnymi jest formą jej finansowania z budżetu państwa i przez to powinno sprowadzać się jedynie do przypadków, w których strona nie posiada rzeczywiście środków na sfinansowanie udziału w postępowaniu sądowym i wykaże to w sposób przekonywujący. W niniejszej sprawie podzielić należy stanowisko Sądu I instancji, że wskazany przez skarżącego stan majątkowy budzi wątpliwości, albowiem u skarżącego występuje dysproporcja między deklarowanymi dochodami a wydatkami. Ponadto oprócz dokumentów, które świadczyć mają o złej sytuacji finansowej skarżącego, brak jest jakichkolwiek informacji (poza świadczeniem rentowym), na jakim poziomie skarżący osiąga dochody. O tym, że skarżący uzyskuje dochody z innych źródeł niż świadczenie rentowe przemawia fakt, że skarżący ma zdolność do płacenia wysokich rachunków gotówką za towary zakupione na potrzeby gospodarstwa rolnego, o czym świadczą znajdujące się w aktach sprawy faktury. Zwrócić należy ponadto uwagę na fakt, iż skarżący w będącym przedmiotem niniejszego postępowania wniosku o przyznanie prawa pomocy nie wskazał, iż w skład jego majątku wchodzi 6 ha innych nieruchomości, w tym las i nieużytki, co zostało przez niego wyszczególnione w poprzednim wniosku o przyznanie prawa pomocy. Powyższe świadczy o tym, że w oparciu o zawarte w aktach sprawy dokumenty nie jest możliwa rzetelna ocena sytuacji majątkowej skarżącego. Sam fakt, że skarżący samodzielnie prowadzi swoje gospodarstwo domowe i działalność rolniczą oraz że czasowo nie jest zdolny do pracy w tym gospodarstwie, nie uzasadnia jeszcze twierdzenia, że spełnia on przesłanki do przyznania prawa pomocy. Żeby ustalić wpływ tych okoliczności na sytuację majątkową skarżącego konieczne jest przedstawienie tej sytuacji w sposób pełny, tak by sąd mógł dokonać rzetelnej oceny w tym zakresie. Tymczasem skarżący ewidentnie eksponuje swoje wysokie wydatki, a nie przedstawia w sposób pełny swoich dochodów. Sąd I instancji prawidłowo zatem stwierdził, że na podstawie dokumentów zgromadzonych w sprawie nie jest możliwe dokładne ustalenie aktualnej sytuacji materialnej skarżącego w sposób uzasadniający przyznanie mu prawa pomocy w zakresie całkowitym. Zasadnie więc w tych okolicznościach zaskarżonym postanowieniem z dnia 9 kwietnia 2013 r. odmówiono skarżącemu przyznania prawa pomocy. Mając powyższe na uwadze Naczelny Sąd Administracyjny, na podstawie art. 184 w zw. z art. 197 § 2 p.p.s.a., orzekł jak w sentencji.