II GSK 2306/11

Naczelny Sąd Administracyjny w składzie: Przewodniczący Sędzia NSA Janusz Drachal (spr.) Sędzia NSA Andrzej Kuba Sędzia del. WSA Wojciech Kręcisz Protokolant Julia Kubasik po rozpoznaniu w dniu 12 lipca 2012 r. na rozprawie w Izbie Gospodarczej skargi kasacyjnej I. C. od wyroku Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie z dnia 30 maja 2011 r. sygn. akt VI SA/Wa 424/11 w sprawie ze skargi I. C. na decyzję Ministra Sprawiedliwości z dnia [...] nr [...] w przedmiocie ustalenia wyniku egzaminu wstępnego na aplikację radcowską 1. oddala skargę kasacyjną, 2. zasądza od In. C. na rzecz Ministra Sprawiedliwości kwotę 120 (sto dwadzieścia) zł tytułem zwrotu kosztów postępowania kasacyjnego. Wyrokiem z dnia 30 maja 2011 r., sygn. akt VI SA/Wa 424/11 Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie oddalił skargę I. C. na decyzję Ministra Sprawiedliwości z dnia [...], nr [...] wydaną w przedmiocie ustalenia wyniku egzaminu wstępnego na aplikację radcowską. Wyrok ten zapadł na tle następującego stanu faktycznego sprawy. Uchwałą Nr [...] z dnia [...] Komisja Egzaminacyjna Nr [...] do spraw aplikacji radcowskiej przy Ministrze Sprawiedliwości z siedzibą w Warszawie stwierdziła, że I. C., otrzymując z testu 99 punktów, uzyskała negatywny wynik z egzaminu wstępnego na aplikację radcowską. Decyzją z dnia [...], nr [...] Minister Sprawiedliwości utrzymał w mocy zaskarżoną przez I. C. uchwałę. Organ wskazał, że egzamin, którego skarżąca była uczestnikiem, przeprowadzono zgodnie z wymogami ustawy z dnia 6 lipca 1982 r. o radcach prawnych (tekst jedn. z 2010 r., nr 10, poz. 65 ze zm.) powoływanej dalej jako ustawa o radcach prawnych i rozporządzenia Ministra Sprawiedliwości z dnia 9 czerwca 2009 r. w sprawie komisji egzaminacyjnej do spraw aplikacji radcowskiej oraz przeprowadzania egzaminu wstępnego (Dz. U. z 2009 r., Nr 91, poz. 749). Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie oddalając zaskarżonym wyrokiem skargę I. C. uznał, że przygotowanie testu egzaminacyjnego, jak i przebieg samego egzaminu były zgodne z prawem. Odwołując się do istniejącego w tym zakresie orzecznictwa Sąd wskazał, że prawidłowe ustalenie wyniku egzaminu zależy nie tylko od prawidłowości zastosowanych procedur egzaminacyjnych, ale także od prawidłowości sformułowanych pytań egzaminacyjnych i odpowiedzi w tzw. "kluczu" oraz prawidłowości odpowiedzi wskazanych przez kandydata. Pytania zawarte w teście egzaminacyjnym na aplikację oraz podane w nich trzy propozycje odpowiedzi, z których tylko jedna jest prawidłowa, powinny być sformułowane w sposób jasny, precyzyjny, jednoznaczny i nie budzący żadnych wątpliwości. Sposób formułowania pytań testowych nie może także wprowadzać w błąd uczestników konkursu, zaś sposób ich redagowania powinien być precyzyjny. Sąd I instancji dodał, że zdający przy udzielaniu odpowiedzi powinni bezwzględnie przestrzegać wskazówki nr 4 zawartej w zestawie pytań, zgodnie z którą m. in. niedopuszczalne było dokonywanie dodatkowych założeń, wykraczających poza treść pytania. Dokonując merytorycznej oceny kwestionowanych przez skarżącą pytań zawartych w egzaminie na aplikację (tj. pytania nr 3, 12 oraz 91) pod kątem kryterium określonego w art. 339 ust. 1 ustawy o radcach prawnych Sąd I instancji stwierdził, że pytania były jasno sformułowane, a tylko jedna odpowiedź była poprawna, pod warunkiem, że zdający nie czynili dodatkowych założeń. Zdaniem Sądu, skarżąca nie udzieliła poprawnych odpowiedzi na pytania nr 3, 12 oraz 91. Nie doszło zatem do naruszenia art. 339 ust. 3 ustawy o radcach prawnych. Skargą kasacyjną z dnia 6 października 2011 r. I. C. zaskarżyła wyrok Sądu I instancji w całości, zarzucając mu na podstawie art. 174 pkt 1 i 2 ustawy z 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (tekst jedn. Dz. U. z 2012 r., poz. 270) powoływanej dalej jako p.p.s.a., naruszenie: 1. przepisów postępowania, które miało istotny wpływ na wynik sprawy, tj. art. 145 § 1 pkt 1 lit c) p.p.s.a. w zw. z art. 151 p.p.s.a. poprzez nieuwzględnienie skargi pomimo, że decyzja organu administracyjnego naruszała prawo materialne tj. art. 339 ust. 1 i 3 ustawy o radcach prawnych, co miało istotny wpływ na wynik sprawy; 2. prawa materialnego, tj. art. 339 ust. 1 ustawy z dnia 1982 r. o radcach prawnych poprzez błędne ustalenie przez Sąd, że pytanie nr 91, zostało sformułowane zgodnie z ustawą o radcach prawnych i tym samym Minister Sprawiedliwości decyzją z dnia [...], nr [...], utrzymującą w mocy uchwałę Komisji Egzaminacyjnej nr [...] do spraw aplikacji radcowskiej przy Ministrze Sprawiedliwości z siedzibą w Warszawie nr [...] z dnia [...] prawidłowo ustalił wynik postępowania konkursowego, do którego przystępowała skarżąca, podczas gdy pytanie nr [...] zostało sformułowane w sposób nieprecyzyjny, mylący, przez co w różnych stanach faktycznych mogło mieć więcej niż jedną prawidłową odpowiedź. Na podstawie art. 185 § 1 p.p.s.a. wniesiono o: 1. uchylenie zaskarżonego wyroku w całości i przekazanie sprawy do ponownego rozpatrzenia Wojewódzkiemu Sądowi Administracyjnemu w Warszawie; 2. w razie zaistnienia jedynie naruszenia prawa materialnego uchylenie - na podstawie art. 188 p.p.s.a. - zaskarżonego wyroku w całości i merytoryczne rozpoznanie skargi wniesionej uprzednio do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie; 3. zasądzenie na rzecz skarżącej kosztów postępowania zarówno przed WSA jak i postępowania ze skargi kasacyjnej, w tym kosztów zastępstwa procesowego według norm przepisanych. Uzasadniając zarzuty kasacyjne przywołano na wstępie treść pytania nr 91 zawartego w teście egzaminacyjnym na aplikację radcowską z dnia 25 września 2010 r. Pytanie nr 91 brzmiało: "Zgodnie z ustawą - Prawo zamówień publicznych, w wypadku postępowania w trybie zapytania o cenę: A. nie prowadzi się negocjacji w sprawie ceny, a każdy z wykonawców może zmienić zaproponowaną cenę przed upływem terminu składania ofert, B. prowadzi się negocjacje w sprawie ceny, a wykonawcy mogą zmieniać zaproponowaną cenę, C. nie prowadzi się negocjacji w sprawie ceny, a wykonawcy nie mogą zmienić zaproponowanej ceny." Według tzw. "klucza odpowiedzi" prawidłową odpowiedzią na to pytanie była odpowiedź "C", wynikająca z art. 72 ust. 1 ustawy z dnia 29 stycznia 2004 r. - Prawo zamówień publicznych (Dz. U. z 2007 r., Nr 223, poz. 1655 z późn. zm., dalej: "P.z.p."), który stanowi, że "Każdy z wykonawców może proponować tylko jedną cenę i nie może jej zmienić. Nie prowadzi się negocjacji w sprawie ceny". Zaznaczono, że odnośnie do treści pytania nr 91 z egzaminu wstępnego na aplikację przeprowadzonego w dniu 25 września 2010 roku stanowisko zajmował Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie w wyroku z dnia 12 maja 2011 r., sygn. akt. VI SA/Wa 399/11 oraz w wyroku z dnia 18 maja 2011 r., sygn. akt. VI SA/Wa 285/11. Zgodnie z zajętymi tam stanowiskami wprowadzenie w odpowiedzi "A" informacji o terminie składania ofert sprawiło, że pytanie mogło być mylące, a niewątpliwie było nieprecyzyjne. Zdaniem kasatora stanowisko skarżącej znajduje potwierdzenie także w doktrynie prawa - odwołując się do komentarza do art. 72 ust. 1 Prawa zamówień publicznych, należy stwierdzić, że "Wykonawca może zaproponować tylko jedną cenę i nie może jej zmienić. Nie wyklucza to stosowania art. 84 ust. 1 P.z.p,, w myśl którego przed upływem terminu składania ofert wykonawca może zmienić lub wycofać ofertę, ani art. 91 ust. 5 i 6 P.z.p, który stanowi o składaniu ofert dodatkowych." (zob. G. Wicik, P. Wiśniewski, C.H. Beck Komentarz, 2007), a zatem odpowiedź "A" udzielona przez skarżącą, jest odpowiedzią prawidłową na zadane pytanie nr 91, tym samym powyższe pytanie zostało sformułowane w sposób mylący. Takie samo stanowisko zostało wyrażone w komentarzu do art. 72 - Jerzego Baehra, Tomasza Czajkowskiego, Włodzimierza Dzierżanowskiego, Tomasza Kwiecińskiego, Waldemara Łysakowskiego; (Komentarz Prawo Zamówień Publicznych pod redakcją Tomasza Czajkowskiego; Wydanie III, stan prawny: 2008.01.01, str. 274) w którym podniesiono, iż "przepis ust. 1 nie wyłącza jednak zastosowania w zapytaniu o cenę art. 84 ust. 1 P.z.p. Wykonawca może, przed upływem terminu do składania ofert zmienić lub wycofać ofertę. Zakaz zmiany ceny dotyczy czasu po upływie terminu do składania ofert." W konkluzji uzasadnienia skargi kasacyjnej wskazano, że obie propozycje odpowiedzi na pytanie nr 91 zawarte w pkt "A" i "C" można było uznać za prawidłowe, bowiem odnosiły się do różnych stanów faktycznych, które mogą wystąpić w postępowaniu w trybie zapytania o cenę. Kandydat na aplikanta nie może, odpowiadając na pytanie testowe, dokonywać żadnych dodatkowych założeń, nie może zgadywać, o którą odpowiedź chodzi autorowi pytania. Zatem omawiane pytanie nr 91 i propozycje odpowiedzi na to pytanie nie spełniały kryterium w art. 339 ust. 1 ustawy o radcach prawnych, co narusza ten przepis w stopniu mającym istotny wpływ na wynik rozpatrywanej sprawy. Pismem z dnia 24 października 2011 r., Minister Sprawiedliwości udzielił odpowiedzi na skargę kasacyjną wnosząc o jej oddalenie w całości oraz zasądzenie kosztów postępowania, w tym kosztów zastępstwa procesowego, według norm przepisanych. Uzasadniając swoje stanowisko Minister Sprawiedliwości wskazał, że pytanie nr 91 sformułowano na podstawie art. 72 ust. 1 ustawy z dnia 29 stycznia 2004 r. - Prawo zamówień publicznych (Dz. U. z 2007 r. Nr 223, poz. 1655 z późn. zm.), który jednoznacznie nie zezwala na negocjacje w sprawie zaproponowanej ceny, zakazuje jej zmiany i bezpośrednio nawiązuje do zgodnej z kluczem, odpowiedzi "C". Zasada ta wyrażona została wprost i wynika ze szczególnej cechy postępowania w trybie zapytania o cenę, której podstawowym elementem oferty jest zaproponowana, nie podlegająca negocjacji cena. Minister podkreślił, że pytanie nr 91 dotyczy tylko jednego z trybów udzielania zamówienia publicznego wymienionych w ustawie - Prawo zamówień publicznych, jakim jest zapytanie o cenę, w którym zamawiający kieruje pytanie o cenę do wybranych przez siebie wykonawców i zaprasza ich do składania ofert (art. 69 - 73 ustawy - Prawo zamówień publicznych). Tryb ten polega zatem w istocie na porównaniu złożonych przez wykonawców ofert jedynie na podstawie kryterium ceny, ta zaś zgodnie z art. 72 ust. 1 nie podlega zmianie. W ocenie Ministra Sprawiedliwości, przepis art. 72 ust. 1 ustawy – Prawo zamówień publicznych nie zezwala na zmianę zaproponowanej ceny. Zasada ta wyrażona została przez ustawodawcę wprost i jest niewątpliwa, a wyprowadzenie jej z treści normy prawnej nie wymaga dokonywania skomplikowanych zabiegów interpretacyjnych. Motywy tego stanu rzeczy wynikają ze szczególnej cechy tego trybu udzielenia zamówienia (zapytania o cenę), w którym podstawowym elementem oferty wykonawcy jest zaproponowana, niepodlegająca negocjacji cena. Przepis art. 72 ust. 1 ustawy - Prawo zamówień publicznych stanowi normę szczególną (lex specialis) w stosunku do przepisu art. 84 ust. 1 tej samej ustawy (lex generalis) i z tego względu pierwszy z nich nie zezwala na taką zmianę oferty (dokonaną przed upływem terminu do składania ofert), która niosłaby zmianę zaproponowanej ceny. Natomiast przepis szczególny wyłącza stosowanie reguły ogólnej, zgodnie z zasadą "lex specialis derogat legi generali". Odpowiedź "A" na pytanie nr 91 można uznać za nieprawidłową bez konieczności przeprowadzania opisanego wyżej wnioskowania. Oferta jest bowiem pojęciem zupełnie odmiennym od ceny, stanowiącej tylko element składowy oferty. Zmiana oferty (art. 84 ust. 1 ustawy - Prawo zamówień publicznych) nie musi oznaczać zmiany ceny, może przecież polegać na zmianie treści złożonego oświadczenia lub zmianie dokumentów (art. 44 w zw. z art. 73 omawianej ustawy). Może także polegać na zmianie już choćby błędnie oznaczonej firmy wykonawcy lub złożonych pod ofertą podpisów. Jednocześnie ustawa wyraźnie i wprost zakazuje dokonywania zmiany zaproponowanej ceny. Urzeczywistnienie się zatem możliwości, o której mowa w art. 84 ust. 1 ustawy - Prawo zamówień publicznych, nie stoi w kolizji z regułą wyrażoną w art. 72 ust. 1 ustawy - Prawo zamówień publicznych, którą osoby przystępujące do egzaminu powinny znać. Zdaniem Ministra Sprawiedliwości przytoczone przez skarżącą komentarze oraz stanowiska doktryny zawierają błędne tezy, pomijając przy tym analizę rzeczywistego stanu prawnego. Naczelny Sąd Administracyjny zważył, co następuje. Skarga kasacyjna nie zawiera usprawiedliwionych podstaw. Postępowanie kasacyjne opiera się na zasadzie kontradyktoryjności, a więc na związaniu Naczelnego Sądu Administracyjnego zarzutami skargi kasacyjnej. Tylko w przypadku, gdyby zachodziły przesłanki, powodujące nieważność postępowania sądowoadministracyjnego określone w art. 183 § 2 p.p.s.a., Sąd kasacyjny mógłby podjąć działania z urzędu, niezależnie od zarzutów wskazanych w skardze. W niniejszej sprawie nie stwierdzono tego typu przesłanek. W skardze kasacyjnej wniesionej w niniejszej sprawie podniesiono w istocie jedynie zarzut naruszenia przez Sąd I instancji przepisu prawa materialnego, tj. art. 339 ust. 1 i 3 ustawy z dnia 6 lipca 1982 r. o radcach prawnych (tekst jedn. z 2010 r., nr 10, poz. 65 ze zm.) powoływanej dalej jako ustawa o radcach prawnych. W świetle art. 339 ust. 1 ustawy o radcach prawnych egzamin wstępny polega na rozwiązaniu testu składającego się z zestawu 150 pytań zawierających po trzy propozycje odpowiedzi, z których tylko jedna jest prawidłowa oraz z karty odpowiedzi. Kandydat może wybrać tylko jedną odpowiedź, którą zaznacza na karcie odpowiedzi stanowiącej integralną część testu. Za każdą prawidłową odpowiedź kandydat uzyskuje 1 punkt. Zgodnie zaś z ustępem 3 tego przepisu pozytywny wynik z egzaminu wstępnego otrzymuje kandydat, który uzyskał z testu co najmniej 100 punktów. Z powołanego przepisu art. 339 ust. 1 i 3 ustawy o radcach prawnych wynika wprost, że konsekwencją wprowadzenia reguły testu jednokrotnego wyboru jest wykluczenie pytań zawierających propozycje odpowiedzi, z których więcej niż jedną należałoby uznać za prawidłową. Wprowadzając takie rozwiązanie prawne ustawodawca przesądził, że test egzaminacyjny, sprawdzający wiedzę w zakresie niezbędnym do skutecznego ubiegania się o przyjęcie na aplikację radcowską, nie może zawierać pytań obejmujących kwestie sporne w doktrynie i orzecznictwie, jak też pytań na które udzielenie jednej prawidłowej odpowiedzi uzależnione jest od przyjęcia dodatkowych założeń, niewynikających z treści pytania, ani też pytań obejmujących zagadnienia prawne, na które więcej niż jedna odpowiedź może zostać uznana za prawidłową. Kwestionowane pytanie brzmiało następująco: "Zgodnie z ustawą – Prawo zamówień publicznych, w wypadku postępowania w trybie zapytania o cenę: A. nie prowadzi się negocjacji w sprawie ceny, a każdy z wykonawców może zmienić zaproponowaną cenę przed upływem terminu składania ofert, B. prowadzi się negocjacje w sprawie ceny, a wykonawcy mogą zmienić zaproponowaną cenę, C. nie prowadzi się negocjacji w sprawie ceny, a wykonawcy nie mogą zmienić zaproponowanej ceny." Według tzw. klucza - prawidłową odpowiedzią na to pytanie była odpowiedź "C", wynikająca z art. 72 ust. 1 Prawa zamówień publicznych. W ocenie Naczelnego Sądu Administracyjnego, w pytaniu tym nie ma błędu mogącego powodować wątpliwość przy wyborze jednej spośród trzech wskazanych odpowiedzi. Brzmienie pytania odpowiadało bowiem unormowaniu przyjętemu w art. 72 ust. 1 P.z.p. Przepis ten wyraźnie stanowi, że "Każdy z wykonawców może zaproponować tylko jedną cenę i nie może jej zmienić. Nie prowadzi się negocjacji w sprawie ceny." Dokonanie wyboru prawidłowej odpowiedzi sprowadzało się zatem do wskazania odpowiedzi trzeciej "C". Ustawa z dnia 29 stycznia 2004 r. Prawo zamówień publicznych reguluje osiem trybów udzielenia zamówienia publicznego. Charakter tych postępowań jest różny. Jednym z nich jest dokonanie zamówienia przez zapytanie o cenę. Jest to prosty sposób dokonania zamówienia, w którym zamawiający kieruje pytanie o cenę do wybranych przez siebie wykonawców i zaprasza ich do składania ofert. Tryb ten jest uproszczony i ograniczony przedmiotowo. Istota postępowania prowadzonego w trybie zapytania o cenę sprowadza się do porównania cen złożonych ofert. Nie należy jednak zapominać, że wybór wykonawców musi przy tym zapewnić konkurencję i sprawny przebieg postępowania, a to z kolei oznacza, że zamawiający nie może ich wybrać jako przypadkowych. Chodzi o takich wykonawców, którzy są na danym rynku potencjalnie najlepsi i gwarantują złożenie najkorzystniejszej oferty. Pomimo, iż w tym trybie postępowania kryterium oceny ofert jest cena, to nie zwalnia to wykonawców z obowiązku prawidłowego przedstawienia w ofercie niezbędnych dokumentów wymaganych omawianą ustawą i specyfikacją istotnych warunków zamówienia. Naczelny Sąd Administracyjny wskazuje, że tryb zapytania o cenę jest sposobem dokonywania zamówienia, w którym każdy wykonawca może zaproponować tylko jedną cenę i dlatego nie może jej zmieniać (art. 72 ust.1 P.z.p.). Zamawiający może zaś udzielić zamówienia i zawrzeć umowę tylko i wyłącznie z tym wykonawcą, który zaoferował najniższa cenę. Innymi słowy, w trybie zapytania o cenę zgodnie z art. 72 ust. 1 P.z.p. przewidziano zakaz prowadzenia negocjacji w sprawie ceny, a wykonawcy nie mogą zmienić zaproponowanej ceny. Przepis ten nie wyłącza natomiast możliwości prowadzenia negocjacji w innych sprawach, aniżeli cena. Zamawiający może więc prowadzić negocjacje w takich sprawach, jak terminy dostaw, miejsce dostaw, spełnienie świadczenia w częściach itp. Właśnie tej sytuacji dotyczy pytanie nr 91, które zadano wprost na podstawie przepisu art. 72 ust. 1 Prawa zamówień publicznych. Dodać należy, że art. 84 ust. 1 P.z.p. stanowi, że przed upływem terminu do składania ofert wykonawca może zmienić lub cofnąć ofertę. Naczelny Sąd Administracyjny zauważa, że termin składania ofert, o którym mowa w art. 84 ust. P.z.p. podawany jest w zamówieniach prowadzonych w trybach przetargowych w specyfikacji istotnych warunków zamówienia, a w trybach z ogłoszeniem także w ogłoszeniu. Natomiast do zamówień w trybie zapytania o cenę na podstawie art. 73 P.z.p. stosuje się odpowiednio art. 64 ust. 1 P.z.p., który odnosi się do obowiązku zamawiającego wyznaczenia wykonawcom terminu do składania ofert. Termin ten musi uwzględniać czas niezbędny do przygotowania i złożenia oferty. Ustawodawca ze względu na uproszczony tryb nie wyznaczył tu żadnego terminu minimalnego. Reasumując powyższe rozważania Naczelny Sąd Administracyjny stwierdza, że ustawa Prawo zamówień publicznych w art. 72 ust.1 wyraźnie i wprost zakazuje dokonywania zmiany zaproponowanej ceny. Skoro ustawodawca zdecydował się na taki odrębny (szczegółowy) tryb udzielenia zamówienia, jakim jest zapytanie o cenę, to należy przyjąć, że każdy z wykonawców może zaproponować tylko jedną cenę i nie może jej zmienić. Zdanie drugie tego przepisu wskazujące, że "nie prowadzi się negocjacji w sprawie ceny" jest tylko potwierdzeniem słuszności takiego twierdzenia. W ocenie Naczelnego Sądu Administracyjnego pytanie nr 91 (wraz z odpowiedzią "C" jako poprawną) zawarte w teście rozwiązywanym przez I. C. podczas egzaminu na aplikację radcowską w dniu 25 września 2010 r. dotyczyło wprost treści analizowanego przepisu art. 72 ust.1 Prawa zamówień publicznych. Dlatego trzeba uznać, że pytanie to odpowiadało wymogom określonym w art. 339 ust. 1 ustawy o radcach prawnych, gdyż miało cechę jednokrotnego (prawidłowego) wyboru. I. C. udzielając nieprawidłowej odpowiedzi na to pytanie (nr 91) uzyskała 99 punktów testowych. Wynik egzaminu był zatem negatywny, gdyż w świetle art. 339 ust. 3 ustawy o radcach prawnych, pozytywny wynik z egzaminu wstępnego otrzymuje kandydat, który uzyskał z testu co najmniej 100 punktów. Naczelny Sąd Administracyjny nie stwierdza zatem naruszenia w zaskarżonym wyroku przepisu art. 339 ust. 1 i 3 ustawy o radcach prawnych. Sąd I instancji dokonał prawidłowej kontroli legalności decyzji Ministra Sprawiedliwości z dnia 10 grudnia 2010 r. wydanej w przedmiocie ustalenia wyniku egzaminu na aplikację radcowską, co doprowadziło do oddalenia skargi wniesionej w tej sprawie. Nie może być zatem mowy o naruszeniu art. 145 § 1 pkt 1 lit c) p.p.s.a. w zw. z art. 151 p.p.s.a. Stąd też orzeczono na podstawie art. 184 p.p.s.a., jak w sentencji wyroku. O kosztach postępowania orzeczono na podstawie art. 204 pkt 1 p.p.s.a. w związku z § 14 ust. 2 pkt 2 lit c) rozporządzenia Ministra Sprawiedliwości z dnia 28 września 2002 r. w sprawie opłat za czynności radców prawnych oraz ponoszenia przez Skarb Państwa kosztów pomocy prawnej udzielonej przez radcę prawnego ustanowionego z urzędu (Dz. U. Nr 163, poz. 1349 ze zm.).