II FZ 981/12

Naczelny Sąd Administracyjny w składzie następującym: Sędzia WSA (del.) Alina Rzepecka po rozpoznaniu w dniu 28 grudnia 2012r. na posiedzeniu niejawnym w Izbie Finansowej zażalenia J. C. od postanowienia Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Krakowie z dnia 17 października 2012r. sygnatura akt I SA/Kr 446/12 w przedmiocie zwolnienia od kosztów sądowych w całości lub w części w sprawie ze skargi J. C. na decyzję Dyrektora Izby Skarbowej w K. z dnia 6 lutego 2012r., nr [...] w przedmiocie określenia wysokości zobowiązania podatkowego w podatku dochodowym od osób fizycznych za 2002r. postanawia oddalić zażalenie Postanowieniem z dnia 17 października 2012r. sygnatura akt ISA/Kr 446/12 Wojewódzki Sąd Administracyjny w Krakowie odmówił Skarżącemu J. C. zwolnienia od kosztów sądowych w całości lub w części. W pierwszej kolejności Sąd wyjaśnił, że z uzasadnienia wniosku, formularza PPF oraz nadesłanych dokumentów wynika, że skarżący mieszka w domu będącym własnością teściowej razem z żoną M. (z którą pozostaje w rozdzielności majątkowej od dnia 10 stycznia 2001r.) oraz córką A. C. (prowadzącą odrębne gospodarstwo domowe). Do końca maja 2012r. skarżący prowadził działalność gospodarczą pod firmą "C." [...], która przynosiła mu dochód w wysokości 2.700zł, miesięcznie. Podstawa opodatkowania z tytułu podatku VAT w kwietniu 2012r. wyniosła łącznie 144 894 zł. W roku 2011r. z tytułu prowadzenia pozarolniczej działalności gospodarczej i otrzymywanych świadczeń w postaci renty – emerytury uzyskał łączny dochód w wysokości 38 667,68 zł. przy przychodzie na poziomie 2 162 944,17zł. Po zakończeniu działalności gospodarczej skarżący zarejestrował się w Urzędzie Pracy i otrzymał zasiłek dla bezrobotnych ( w aktach brak danych o jego wysokości). Skarżący korzysta z pomocy rodziny. Jest też zadłużony; wobec kontrahentów na kwotę 3 095 347zł, wobec Skarbu Państwa na kwotę 738 467 zł, wobec gminy na kwotę 225 817 zł. (należności z tyt. podatku od nieruchomości i podatku od środków transportowych), wobec ZUS na kwotę 749 188zł. Jego zadłużenie kredytowe wobec Banku [...] wynosi natomiast 1 445 000zł. W wyniku prowadzonych przeciwko skarżącemu postępowań egzekucyjnych doszło do zabezpieczenia należących do niego nieruchomości w O., C., B., C., K., J. i L.. poprzez ustanowienie na nich licznych hipotek. Z przedstawionych wyciągów bankowych z maja 2012r. ([...]) dotyczących działalności gospodarczej wynika, że skarżący otrzymał przelewem łącznie 51 623, 65zł, a wypłacił czekami gotówkowymi 51 654,39 zł, (przy stanie na początek miesiąca 30, 74zł). Stan konta na koniec maja 2012r. wyniósł 0zł. Sąd podkreślił, że skarżący nie wyjaśnił na jaki cel zostały przekazane wypłacone z konta kwoty. Nadto, pomimo wyraźnego wezwania, nie udokumentował sytuacji finansowej żony, która w świetle przepisów Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego (art.23) jest zobowiązana do pomocy mężowi. W sprzeciwie skarżący wskazał jedynie na brak obowiązku współfinansowania przez żonę kosztów sądowych związanych z prowadzaną odrębnie przez męża działalnością gospodarczą. Sąd oceniając zasadność złożonego wniosku stwierdził, że skarżący uniemożliwił ocenę spełnienia przesłanek wynikających z art.246 §1 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002r. - Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. z 2012 r. poz. 270 ze zm. - zwanej dalej: p.p.s.a.). Podkreślił, że argumentacja skarżącego oparta na akcentowaniu prawa do sądu jest niezasadna. Wyjaśnił, że konstytucyjne prawo obywatela do sądu (wynikające z art.45 ust.1 i art.77 ust.2 Konstytucji RP) gwarantowane jest m.in. przez przepisy skierowane do osób, które nie są w stanie samodzielnie ponieść kosztów postępowania sądowego. Prawo dostępu do sądu nie ma charakteru absolutnego i może być przedmiotem uzasadnionych prawnie ograniczeń. W postępowaniu przed sądami administracyjnymi takim ograniczeniem jest przede wszystkim kryterium majątkowe stosowane wobec osób ubiegających o przyznanie prawa pomocy. Dodatkowym kryterium ograniczającym jest udzielanie tego typu pomocy wyłącznie na wniosek osoby zainteresowanej, co m.in. oznacza, że sąd przyznający tego typu pomoc, ani nie działa z urzędu, ani też nie poszukuje samodzielnie uzasadnienia do zwolnienia od kosztów czy też przyznania pełnomocnika z urzędu. Koszt prawa pomocy finansowany jest bowiem z budżetu państwa, co oznacza, że pośrednio finansują go wszyscy płatnicy budżetu (osoby fizyczne lub przedsiębiorstwa). Sąd zaznaczył również, ze strona inicjując postępowanie sądowe winna mieć też świadomość tego, że opłaty sądowe stanowią rodzaj danin publicznych. Zwolnienia od ponoszenia tego rodzaju danin stanowią odstępstwo od konstytucyjnego obowiązku ich powszechnego i równego ponoszenia, wynikającego z art.84 Konstytucji. Oceniając zebrany w sprawie materiał stwierdził, że przedstawione dokumenty budzą wątpliwości, czy rzeczywiście skarżący nie jest w stanie ponieść ciężaru opłat i wydatków sądowych. Wskazał też, że pomimo, że skarżącemu znane jest orzecznictwo w sprawie konieczności ujawnienia informacji o statusie majątkowym małżonka posiadającego odrębny majątek przy ocenie wniosku o zwolnienie od kosztów w dalszym ciągu informacje te nie zostały udostępnione. Sąd wskazał też, że z przedstawionych dokumentów (ww. wyciągi bankowe) wynika bowiem, że pomimo znacznego zadłużenia, z konta skarżącego wypłacono czekami gotówkowymi w maju 2012r. (a więc po wniesieniu skargi) ponad 50 000zł. Działalność gospodarcza skarżącego została zakończona, a więc uzyskane środki nie zostały przekazane na inwestycje lub kontynuowanie dalszej działalności. Skarżący nie wskazał również, aby kwota ta została przekazana na spłatę zadłużenia. Odnosząc się natomiast do kwestii obowiązku alimentacyjnego Sąd wskazał, że Naczelny Sąd Administracyjny wielokrotnie podkreślał, że nie jest on uzależniony od ustroju majątkowego małżeńskiego. Rozdzielność majątkowa małżeńska w świetle przepisów prawa rodzinnego odnosi się, jak sama nazwa wskazuje, do majątków małżonków, a nie do ich wzajemnych obowiązków. Dotyczy kwestii zobowiązań każdego z małżonków wobec osób trzecich, a także kwestii samodzielnego dysponowania i zarządzania swoimi majątkami. Za błędne uznał twierdzenia skarżącego, że rozdzielność majątkowa małżeńska zwalnia jego żonę z udzielania pomocy małżonkowi, a ponadto uniemożliwia uzyskanie i podanie informacji o sytuacji majątkowej żony. W końcowych motywach Sąd stwierdził, że skoro strona twierdzi, że potrzebuje pomocy w realizacji jej praw (w tym przypadku w postaci poniesienia kosztów sądowych), to istnieje konieczność oceny, czy pomoc udzielana przez rodzinę skarżącego jest wystarczająca do zaspokojenia tej potrzeby. Jednocześnie Sąd zauważył, że z oświadczenia skarżącego wynika, że zamieszkuje w domu teściowej wspólnie z żoną i dorosłą córką, co uzasadnia domysły o finansowaniu przez nie bieżących kosztów utrzymania. Dopiero stwierdzenie, że ani samodzielnie, ani przy pomocy rodziny podatnik nie jest w stanie ponieść kosztów sądowych bez uszczerbku utrzymania koniecznego dla niego i jego rodziny, pozwalałoby rozstrzygnąć o możliwości przyznania pomocy z budżetu państwa. W zażaleniu skarżący wniósł o uchylenie zaskarżonego postanowienia i rozpoznanie sprawy poprzez orzeczenie o przyznaniu jemu prawa pomocy w zakresie częściowego zwolnienia od obowiązku ponoszenia kosztów sądowych ( art.188 w zw. z art.197 §2 p.p.s.a.), ewentualnie o uchylenie zaskarżonego postanowienia w całości i przekazanie sprawy WSA do ponownego rozpoznania ( art.185 §1 w zw. z art.197 §2 p.p.s.a.) Zarzucił naruszenie art.246 §1 pkt 2 p.p.s.a. poprzez dokonanie błędnej oceny stanu faktycznego i przyjęcie, iż Skarżący jest w stanie uiścić wpis sądowy od skargi bez uszczerbku utrzymania koniecznego dla siebie i rodziny. W ocenie skarżącego, nie sposób zgodzić się ze wskazaną w postanowieniu argumentacją, że nie wykazał on w sposób niebudzący wątpliwości, że obecna sytuacja finansowa, w której się znajduje nie pozwala ponieść pełnych kosztów postępowania, bez uszczerbku utrzymania koniecznego siebie i rodziny, w szczególności poprzez nieprzedłożenie dokumentacji finansowej odnoszącej się do jego małżonki. Jego zdaniem, przedstawił on obszerną dokumentację, której obiektywna ocena z pewnością czyni przedmiotowy wniosek w pełni zasadnym. Podkreślił również, że istnienie między nim a małżonką ustroju rozdzielności majątkowej wpływa w sposób klarowny na obowiązki wynikające z art.23 KRiO, które zresztą nie mogą być utożsamiane z obowiązkiem pokrywania przez małżonka skarżącego wszelkich kosztów, w tym również kosztów sądowych z tytułu prowadzonej wyłącznie przez małżonka skarżącego działalności gospodarczej. Sprzeciwia się bowiem temu inaczej rzeczywisty cel i natura rozdzielności majątkowej małżonków. Według niego, niezależnie od powyższego, przedłożona dokumentacja w sposób jednoznaczny wskazuje, że jego problemy finansowe nie są chwilowe, a sytuacja majątkowa nie rokuje poprawy umożliwiającej uiszczenie wszelkich niezbędnych kosztów postępowania, co w pełni uzasadnia wniosek o zwolnienie od ponoszenia kosztów sądowych. Podkreślił też, że należy mieć na względzie, że odmowa przyznania prawa pomocy skutkować będzie faktycznym pozbawieniem jego możliwości dochodzenia swych praw na drodze sądowej, a więc stanowić będzie naruszenie konstytucyjnej zasady prawa do sądu, która umożliwia dostęp do sądu podmiotom, które nie są w stanie samodzielnie pokryć całości kosztów związanych z prowadzeniem postępowania sądowego. Naczelny Sąd Administracyjny orzekł, co następuje: Zażalenie nie zasługuje na uwzględnienie. Zgodnie z treścią art.243 §1 p.p.s.a. prawo pomocy może być przyznane stronie na jej wniosek złożony przed wszczęciem postępowania lub w toku postępowania. W myśl art.245 §1 i §2 p.p.s.a. prawo pomocy może być przyznane w zakresie całkowitym lub częściowym. Prawo pomocy w zakresie całkowitym obejmuje zwolnienie od kosztów sądowych oraz ustanowienie profesjonalnego pełnomocnika. Prawo pomocy w zakresie częściowym obejmuje tylko zwolnienie od opłat sądowych w całości lub w części albo tylko od wydatków albo od opłat sądowych i wydatków lub obejmuje tylko ustanowienie profesjonalnego pełnomocnika. Z kolei art.246 §1 p.p.s.a. przewiduje, że przyznanie prawa pomocy osobie fizycznej następuje w zakresie całkowitym - gdy osoba ta wykaże, że nie jest w stanie ponieść jakichkolwiek kosztów postępowania; zaś w zakresie częściowym - gdy wykaże, że nie jest w stanie ponieść pełnych kosztów postępowania, bez uszczerbku utrzymania koniecznego dla siebie i rodziny. Określenie "gdy osoba ta wykaże" oznacza, że to na wnioskodawcy spoczywa ciężar dowodu, że znajduje się w sytuacji uprawniającej do skorzystania z prawa pomocy. Skarżący zaś nie wypełni obowiązków wynikających ze spoczywającego na nim ciężaru dowodowego, jeżeli nie przedstawi dokumentów na podstawie, których dałoby się ustalić, jakimi środkami miesięcznie dysponuje i na jakim poziomie kształtują się jego koszty utrzymania (por. J. P .Tarno Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi Komentarz, Warszawa 2010 s. 567 - 568). Stosownie natomiast do brzmienia art.255 p.p.s.a. jeżeli oświadczenie strony zawarte we wniosku okaże się niewystarczające do oceny jej rzeczywistego stanu majątkowego i możliwości płatniczych oraz stanu rodzinnego lub budzi wątpliwości, strona jest obowiązana złożyć na wezwanie, w zakreślonym terminie, dodatkowe oświadczenie lub przedłożyć dokumenty źródłowe dotyczące jej stanu majątkowego, dochodów lub stanu rodzinnego. Przepis ten, w powiązaniu z powyższą konstatacją, iż to na skarżącym spoczywa ciężar dowodu prowadzi do wniosku, że niedopełnienie przez stronę w całości lub części obowiązku złożenia dodatkowego oświadczenia lub przedłożenia wymaganych dokumentów, uzasadnia oddalenie wniosku o przyznanie prawa pomocy (por. J.P. Tarno Prawo...., s. 594). Nałożenie na stronę powyższych obowiązków wynika z faktu, że instytucja prawa pomocy jest odstępstwem od ogólnej zasady postępowania sądowoadministracyjnego wyrażonej w treści art.199 p.p.s.a., zgodnie z którą strony ponoszą koszty postępowania związane ze swym udziałem w sprawie. Na skutek przyznania stronie prawa pomocy dochodzi do obciążenia tymi kosztami budżetu państwa, a więc pośrednio wszystkich podatników. Odnosząc powyższe rozważania do rozpatrywanej sprawy należy wskazać, że słusznie Sąd I instancji - po obszernym przedstawieniu podstaw prawnych związanych z instytucją prawa pomocy i przeanalizowaniu dostępnych w niniejszej sprawie danych - przyjął, że skarżący nie spełnił warunków przyznania tego prawa określonych w art.246 §1 p.p.s.a. W istocie, o trafności stanowiska Sądu przekonuje chociażby brak wyjaśnień co do celu na jaki zostały przekazane wypłacone z konta kwoty, czy nieudokumentowanie sytuacji finansowej żony, mimo stosownego w tym względzie wezwania. W tym miejscu należy też podkreślić, że wbrew stanowisku skarżącego, małżonkowie mają obowiązek wzajemnej pomocy rozciągający się na prowadzone z ich udziałem sprawy przed organami administracji publicznej i sądami. Obowiązku tego nie uchyla zniesienie między nimi wspólności ustawowej. Rozdzielność majątkowa małżeńska w świetle przepisów prawa rodzinnego odnosi się, jak sama nazwa wskazuje, do majątków małżonków, a nie do ich wzajemnych obowiązków. Dotyczy kwestii zobowiązań każdego z małżonków wobec osób trzecich, a także kwestii samodzielnego dysponowania i zarządzania swoimi majątkami (por. postanowienie SN z dnia 5 maja 1967r. sygn. akt I CZ 37/67, LEX nr 6155, wyrok WSA w Warszawie z dnia 13 sierpnia 2010r. sygn. akt I SA/Wa 752/10; postanowienie NSA z dnia 23 lipca 2009r. sygn. akt I FZ 272/09). Konkludując, w ocenie Naczelnego Sądu Administracyjnego słusznie przyjęto w zaskarżonym postanowieniu, że brak wszystkich wymaganych dokumentów oraz wyjaśnień uniemożliwił obiektywne i nie pozostawiające wątpliwości rozstrzygnięcie w kwestii oceny stanu finansowego i możliwości płatniczych wnioskodawcy. Skoro strona uchyliła się od przedstawienia wskazanej przez WSA dokumentacji, powinna liczyć się z tym, że sąd nie będzie miał wystarczających podstaw do uznania jej oświadczeń i twierdzeń za uprawdopodobnione, a tym samym przyjęcia, że wykazała przesłanki uzasadniające przyznanie prawa pomocy w żądanym zakresie. Podkreślić należy, że również na etapie zażalenia strona nie wskazała na żadne nowe okoliczności lub dokumenty, które uzasadniałyby pozytywne dla strony rozpoznanie wniosku o zwolnienie z kosztów sądowych. Nie znajdując zatem podstaw do uwzględnienia zażalenia, Naczelny Sąd Administracyjny stosownie do art.184 w związku z art.197 §2 p.p.s.a. orzekł jak w sentencji postanowienia.