II FZ 886/12

Naczelny Sąd Administracyjny w składzie: Sędzia WSA (del.) Grażyna Nasierowska, po rozpoznaniu w dniu 19 października 2012 r. na posiedzeniu niejawnym w Izbie Finansowej zażalenia B. D. na postanowienie Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego we Wrocławiu z dnia 3 września 2012 r., sygn. akt I SA/Wr 761/12 w przedmiocie prawa pomocy w sprawie ze skargi B. D. na decyzję Dyrektora Izby Skarbowej w W. z dnia 27 kwietnia 2012 r. nr [...] w przedmiocie podatku dochodowego od osób fizycznych za 2005 r. postanawia oddalić zażalenie 1. Postanowieniem z 3 września 2012 r. Wojewódzki Sąd Administracyjny we Wrocławiu odmówił przyznania B. D. prawa pomocy w zakresie zwolnienia od kosztów sądowych. 2. Ze stanu sprawy przyjętego przez Sąd I instancji wynikało, że w 2008 r. organy podatkowe zabezpieczyły wszystkie rachunki bankowe, co spowodowało, że S. wypowiedział umowę franszyzy i zażądał zapłaty 432.277,30 zł za nieuregulowane faktury i łącznie 600.000 zł z tytułu kary umownej. Bank wypowiedział umowę kredytu i wystawił weksel na kwotę 500.000 zł. Obroty firmy spadły w 2008 r. wskutek czego Skarżący zmuszony był zaprzestać prowadzenia działalności gospodarczej. Jedynym jego źródłem utrzymania jest dzierżawa nieruchomości (również zabezpieczonych). Ponadto wszczęto postępowanie egzekucyjne w celu wyegzekwowania bieżących należności podatkowych. Skarżący prowadzi wspólne gospodarstwo domowe z żoną i trzema córkami. Posiada mieszkanie o pow. 50 m² oraz działkę ze stacją paliw (0,41 ha). Poza tym nie dysponuje żadnymi zasobami pieniężnymi ani przedmiotami o wartości powyżej 3.000 euro. Jedynym źródłem dochodu Skarżącego jest dzierżawa z dochodem miesięcznym netto 2.000 zł. Skarżący w 2011 r. poniósł stratę w kwocie 23.370,05 zł, a jego żona uzyskała przychód ze stosunku pracy w kwocie 792,30 zł. Aktualnie zatrudniona jest na ¼ etatu, zaś jej miesięczne wynagrodzenie w ostatnich trzech miesiącach wyniosło 375 zł brutto. Najstarsza córka Skarżącego uzyskuje dochód w kwocie 1.484,40 zł. W toku postępowania egzekucyjnego zajęte zostały rachunki bankowe Skarżącego, należności z urzędu skarbowego oraz wierzytelności z tytułu należności za dzierżawę. Należności za dzierżawę wpłacane są bezpośrednio na rachunek komornika sądowego. Dalej Skarżący wyjaśnił, że najstarsza córka utrzymuje się sama, pozostałe dwie nadal się uczą i są na utrzymaniu rodziców. Na miesięczne wydatki składają się opłaty, prąd i inne media (300 zł) oraz wydatki na żywność i środki higieny (500 zł). Dodatkowo Skarżący stara się przekazywać byłej żonie na utrzymanie córek 500 zł. Skarżący nie korzysta z pomocy społecznej ani innych form wsparcia państwowego. 3. Uzasadniając wydane postanowienie Sąd I instancji odwołując się do treści art. 246 § 1 pkt 2 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. - Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. z 2012 r., poz. 270), zwanej dalej w skrócie: "P.p.s.a.", przypomniał o ciążącym na stronie ubiegającej się o przyznanie prawa pomocy obowiązku wykazania, że jej sytuacja materialna uprawnia do skorzystania z tego prawa. Sąd ten stwierdził, że Skarżący nie przedstawił swojej rzeczywistej sytuacji materialnej. Przede wszystkim wątpliwości Sądu I instancji wzbudziło oświadczenie Skarżącego dotyczące jego przychodów z działalności gospodarczej. Podkreślał on bowiem, że obroty firmy spadły, a w konsekwencji nastąpiło zaprzestanie prowadzenia działalności. Wskazywał dalej, że skutkiem zajęcia rachunków bankowych był brak wolnych środków finansowych mogących służyć wykonywaniu tej działalności. W ocenie Sądu wiarygodność tych oświadczeń budzi wątpliwości wobec faktu, iż w 2011 r. Skarżący osiągnął przychody z działalności gospodarczej w wysokości 7.387 zł i poniósł stratę w kwocie 23.370,05 zł, zaś w miesiącach grudniu 2011 r., styczniu 2012 r. oraz w lutym 2012 r. jego przychody wyniosły 500 zł miesięcznie, przy kosztach odpowiednio rzędu: 2.381,46 zł, 2.867,68 zł i 2.214,21 zł. Wynika z tego, że co najmniej do lutego 2012 r. Skarżący wykazywał aktywność gospodarczą. Co więcej, ponosił we wskazanych okresach czterokrotnie większe koszty uzyskania przychodu, niż uzyskiwane w tym czasie przychody w sytuacji, gdy miał nie dysponować, według oświadczenia, jakimikolwiek wolnymi środkami finansowymi, ani nie korzystał z pomocy z zewnątrz. Sąd I instancji zwrócił nadto uwagę na rozbieżność pomiędzy oświadczeniem o braku jakichkolwiek środków na utrzymanie (toczące się postępowania egzekucyjne, jedyne przychody to czynsze dzierżawne podlegające zajęciu komorniczemu, niewielkie wynagrodzenie pozostającej we wspólnym gospodarstwie domowym byłej żony – 375 zł brutto) a wskazaniem, że miesięczne wydatki Skarżącego kształtują się na poziomie 1.300 zł, w tym 500 zł przekazuje on żonie na uczące się córki. W ocenie Sądu I instancji dochód byłej żony nie może pokrywać kosztów utrzymania czteroosobowej rodziny. Sąd ten podważył także wiarygodność twierdzeń jakoby w kwocie 300 zł mieściły się opłaty związane z mieszkaniem zajmowanym przez pięć osób. Nie jest też możliwe, żeby kwota 500 zł, przy obecnych cenach żywności, była wystarczająca na wyżywienie 4-osobowej rodziny. To wszystko w ocenie Sądu I instancji wskazuje, że Skarżący posiada źródło dochodów, które nie zostało ujawnione. 4. W zażaleniu na powyższe postanowienie Skarżący zarzucił naruszenie art. 246 § 1 pkt 1 P.p.s.a. Wskazał, że w toku kontroli zabezpieczono wszystkie rachunki bankowe Skarżącego, co spowodowało m. in. wypowiedzenie umowy franszyzy i umowy kredytu, spadek obrotów firmy oraz trudności z regulowaniem bieżących należności podatkowych i w rezultacie wszczęcie postępowania egzekucyjnego. To wszystko doprowadziło do faktycznego zaprzestania działalności i utraty źródła przychodów Skarżącego, jego pracowników (których zmuszony był zwolnić) oraz budżetu państwa wskutek braku wpływu podatków z bieżącej działalności. Tym samym Skarżący nie dysponuje żadnymi środkami pieniężnymi, które mógłby przeznaczyć na zapłatę kosztów sądowych. Końcowo Skarżący powołał się na fakt przyznania mu prawa pomocy w innym postępowaniu. Naczelny Sąd Administracyjny zważył, co następuje: 5. Zażalenie nie zasługuje na uwzględnienie. Zasadnie Sąd I instancji przywołał wymienione w uzasadnieniu przepisy oraz prawidłowo wskazał, że z ogólnej zasady wyrażonej w art. 199 P.p.s.a. wynika, że każdy wnoszący sprawę do Sądu powinien liczyć się z koniecznością ponoszenia kosztów postępowania. Jak zauważył Naczelny Sąd Administracyjny w postanowieniu z 5 czerwca 2012 r. (II OZ 476/12, Centralna Baza Orzeczeń Sądów Administracyjnych – orzeczenia.nsa.gov.pl – zwana dalej w skrócie: "CBOSA") wymóg ten nie stanowi ograniczenia prawa do Sądu i jest usprawiedliwiony koniecznością zapewnienia właściwego funkcjonowania wymiaru sprawiedliwości. Przyznanie stronie prawa pomocy jako odstępstwo od powyższej zasady, stanowiące swoistą formę dofinansowania jej z budżetu państwa poprzez zapewnienie bezpłatnego udziału w postępowaniu, powinno mieć miejsce tylko w sytuacjach wyjątkowych, w których zdobycie środków na pokrycie kosztów tego postępowania jest rzeczywiście niemożliwe. Strona powinna zatem wykazać poprzez złożenie stosownych dokumentów w postaci rachunków, wyciągów bankowych, zaświadczeń itp., że jej sytuacja materialna uniemożliwia lub utrudnia w istotny sposób dostęp do Sądu. Inicjatywa dowodowa w tym zakresie spoczywa więc na stronie. Wynika to z treści art. 252 § 1 P.p.s.a., który stanowi, że wniosek o przyznanie prawa pomocy powinien zawierać oświadczenie strony obejmujące dokładne dane o jej stanie majątkowym i dochodach oraz dokładne dane o stanie rodzinnym. Także z użytego w art. 246 § 1 pkt 2 P.p.s.a. zwrotu "gdy wykaże" wynika, że ciężar dowodu w zakresie przesłanki przyznania prawa pomocy osobie fizycznej w zakresie częściowym (tak w niniejszej sprawie) spoczywa na stronie. Wobec tego pochodzące od niej informacje na temat jej możliwości płatniczych, powinny być na tyle szczegółowe, by możliwa była ocena rzeczywistej kondycji finansowej strony. Skoro skorzystanie z prawa pomocy wiąże się - jak to już podkreślono wyżej, z wystąpieniem szczególnych okoliczności, to w ocenie Naczelnego Sądu Administracyjnego, Sąd I instancji trafnie uznał, że dokonanie rzetelnej analizy sytuacji finansowej Skarżącego nie jest możliwe. W zaskarżonym postanowieniu Sąd ten uzasadnił w sposób wyczerpujący, dlaczego uznał, że oświadczenia Skarżącego budzą wątpliwości co do ich wiarygodności. Wątpliwości Sądu I instancji wzbudziło przede wszystkim jego oświadczenie dotyczące źródła utrzymania. W formularzu PPF Skarżący podał, że utrzymuje się wyłącznie z dzierżawy nieruchomości. Następnie w piśmie z 16 lipca 2012 r. uściślił, że aktualnie nie osiąga przychodów z dzierżawy stacji paliw w M., gdyż dzierżawca rozlicza nakłady poniesione na jej remont. Z kolei przychody z dzierżawy stacji paliw w L. zajęte są przez komornika i jemu bezpośrednio wpłacane. Nie jest rolą Naczelnego Sądu Administracyjnego ocena racjonalności takiego działania Skarżącego, który decyduje się na dzierżawę stacji paliw za cenę 500 zł (choć niewątpliwie kłóci się to z założeniem, że podatnik działa i powinien działać w sposób typowy dla podmiotów prowadzących działalność gospodarczą). Nie jest też rolą tego Sądu domyślanie się, dlaczego Skarżący rezygnuje z zysku i rozlicza się z dzierżawcą na podstawie rachunków dokumentujących poniesione przezeń wydatki na modernizację stacji paliw, skoro konieczność ponoszenia takich nakładów została już raz wkalkulowana w cenę czynszu (zob. § 7 ust. 2 umowy z 5 lutego 2009 r.). Istotne jest bowiem to, że obie te wierzytelności podlegają zajęciu, a nie – jak to wskazał Skarżący – jedynie wierzytelność z tytułu należności za dzierżawę stacji paliw w L. (zob. pismo komornika sądowego z 10 lutego 2010 r., k. 56, tom I akt sądowych). To zaś oznacza, że trafne jest spostrzeżenie Sądu I instancji, iż źródłem utrzymania Skarżącego nie może być dzierżawa, skoro czynsze należne z tego tytułu są w całości zajęte przez komornika (zob. s. 5 zaskarżonego postanowienia). W tej sytuacji uzasadnione były wątpliwości tego Sądu co do źródeł finansowania wydatków czteroosobowej rodziny. Zwłaszcza jeśli uwzględni się wysokość wynagrodzenia byłej żony Skarżącego, pozostającej z nim we wspólnym gospodarstwie domowym. Jak bowiem wynika z zaświadczenia o zatrudnieniu osiągnęła ona w okresie kwiecień-czerwiec 2012 r. średnie wynagrodzenie w wysokości 375 zł brutto (podkreślenie Sądu). Natomiast w zeznaniu podatkowym za 2011 r. wykazała dochód w kwocie 428,49 zł. Tym samym zgodzić się należy z Sądem I instancji, że dochód byłej żony nie może być wystarczający na pokrycie kosztów utrzymania czteroosobowej rodziny. Nie sposób zresztą nie zauważyć, że analiza oświadczeń Skarżącego na temat wydatków także uwidacznia ich daleko posuniętą niespójność. Początkowo podał on bowiem, że wydatki na opłaty za prąd i inne media wynoszą 300 zł, na żywność i środki higieny wydaje 500 zł, zaś na utrzymanie córek stara się w każdym miesiącu dać byłej żonie 500 zł. Natomiast w sprzeciwie wskazał już, że po rozwodzie z żoną nie łoży na utrzymanie rodziny dlatego nie może wykazać żadnych wydatków na jej utrzymanie, gdyż ich nie ponosi, bo nie ma z czego (zob. s. 3 sprzeciwu). Rozbieżności tych nie można tłumaczyć wspomnianym rozwodem, gdyż miał on miejsce w październiku 2011 r., a zatem oba te oświadczenia (datowane odpowiednio na lipiec i sierpień 2012 r.) złożono już po nim. To wszystko sprawia, że w dalszym ciągu niewyjaśniona pozostaje kwestia źródeł finansowania wydatków czteroosobowej rodziny. W piśmie z 16 lipca 2012 r. Skarżący napomknął jedynie, że utrzymuje się z datków rodziny. Stwierdzenie to jest tym bardziej nieprawdopodobne, że po pierwsze Skarżący wycofał się z niego w późniejszych swoich pismach (próżno w nich szukać wzmianki o korzystaniu z pomocy rodziny). Po drugie pomoc taką należy ocenić jako mającą charakter doraźny, nie stanowiący stałego źródła utrzymania. Nie wiadomo także jakie są źródła pokrycia kosztów uzyskania przychodu osiągniętego z działalności gospodarczej. Jak bowiem wynika z zeznania podatkowego za 2011 r. koszty te wyniosły 30.757,05 zł, podczas gdy przychody 7.387 zł. W ślad za Sądem I instancji stwierdzić zatem należy, że Skarżący nie przedstawił swojej rzeczywistej sytuacji materialnej. Tym samym nie wykazał on – mimo znacznej wysokości wpisu sądowego (47.387 zł) - iż spełnił przesłankę z art. 246 § 1 pkt 2 p.p.s.a. w myśl którego przyznanie osobie fizycznej prawa pomocy w zakresie częściowym następuje, gdy osoba ta nie jest w stanie ponieść pełnych kosztów postępowania, bez uszczerbku utrzymania koniecznego dla siebie i rodziny. To Skarżący powinien podjąć takie czynności, które przekonałyby Sąd co do zasadności przyznania prawa pomocy. W przypadku, gdy zachodzą poważne wątpliwości co do wiarygodności złożonych przezeń oświadczeń, to właśnie jemu powinno zależeć na ich obaleniu. Sąd nie jest bowiem zobowiązany do prowadzenia postępowania mającego na celu ustalenie sytuacji rodzinnej, majątkowej i finansowej Skarżącego w sytuacji, gdy dane umożliwiające ocenę tego stanu nie są pełne, a wręcz sugerują, że – wbrew logice i doświadczeniu życiowemu – czteroosobowa rodzina Skarżącego jest w stanie egzystować bez żadnych środków finansowych. Znamienne jest także to, że w zażaleniu Skarżący nie podjął nawet próby podważenia stanowiska Sądu I instancji. Przeciwnie w zażaleniu tym powielił on jedynie argumentację zawartą we wcześniejszych swoich pismach (formularz PPF, sprzeciw). Argumentacja ta sprowadza się do stwierdzenia, że w toku kontroli zabezpieczono wszystkie rachunki bankowe Skarżącego, co spowodowało m. in. wypowiedzenie umowy franszyzy i umowy kredytu, spadek obrotów firmy oraz trudności z regulowaniem bieżących należności podatkowych i w rezultacie wszczęcie postępowania egzekucyjnego. To wszystko doprowadziło do faktycznego zaprzestania działalności i utraty źródła przychodów Skarżącego. Żaden z tych argumentów nie służy wyjaśnieniu wątpliwości przedstawionych w zaskarżonym postanowieniu, a dotyczących źródeł utrzymania i finansowania wydatków. O uwzględnieniu zażalenia nie mógł przesądzić także fakt przyznania Skarżącemu prawa pomocy w innej sprawie. Fakt ten nie może sam w sobie stanowić argumentu uzasadniającego podobne rozstrzygnięcie w niniejszej sprawie. Jak trafnie zauważył Sąd I instancji nie do przyjęcia byłaby bowiem sytuacja, gdyby sąd rozpoznający sprawę, dla zachowania jednolitej linii orzeczniczej, rozstrzygał nie na podstawie akt tej sprawy, lecz kierował się stanowiskiem wyrażonym w podobnej sprawie przez inny skład orzekający (por. też postanowienie NSA z 19 grudnia 2011 r., II FZ 751/11, CBOSA). Końcowo należy zauważyć, że kwestie związane z przyznaniem prawa pomocy osobie fizycznej w zakresie częściowym, obejmującym – jak to ma miejsce w niniejszej sprawie – zwolnienie od kosztów sądowych, reguluje art. 246 § 1 pkt 2 P.p.s.a., a nie, przywołany w zażaleniu jako naruszony, przepis art. 246 § 1 pkt 1 P.p.s.a. Jednakże uchybienie to nie uniemożliwiło rozpoznania niniejszego zażalenia, gdyż odmiennie niż w przypadku skargi kasacyjnej Naczelny Sąd Administracyjny nie jest związany podstawami zażalenia. Rozpoznając zażalenie Sąd ten orzeka w granicach wyznaczonych przez jego przedmiot, bada zatem zgodność zaskarżonego postanowienia z mającymi zastosowanie w sprawie, obowiązującymi przepisami P.p.s.a. (por. postanowienie NSA z 3 października 2011 r., I FZ 263/11). Z tych względów Naczelny Sąd Administracyjny, na podstawie art. 184 w związku z art. 197 § 2 P.p.s.a., orzekł jak w sentencji.