II FZ 970/12

Naczelny Sąd Administracyjny w składzie następującym: Przewodniczący: Sędzia NSA (del.) Zbigniew Romała po rozpoznaniu w dniu 23 listopada 2012 r. na posiedzeniu niejawnym w Izbie Finansowej zażalenia M. L. na postanowienie Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Olsztynie z dnia 19 października 2012 r. sygn. akt I SA/Ol 411/12 w zakresie odmowy przyznania prawa pomocy w sprawie ze skargi M. L. na postanowienie Dyrektora Izby Skarbowej w O. z dnia 14 czerwca 2012 r. nr [...] w przedmiocie zaliczenia nadpłaty z tytułu rozliczenia podatku dochodowego od osób fizycznych za 2011 r. postanawia oddalić zażalenie. M. L. wniósł do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Olsztynie skargę na postanowienie Dyrektora Izby Skarbowej w O. z dnia 14 czerwca 2012 r. w przedmiocie zaliczenia nadpłaty z tytułu rozliczenia podatku dochodowego od osób fizycznych za 2011 r., wnosząc jednocześnie o zwolnienie od kosztów sądowych i ustanowienie doradcy podatkowego. Uzasadniając wniosek o przyznanie prawa pomocy skarżący podał m.in., że prowadzi jednoosobowe gospodarstwo domowe, uzyskuje dochody z tytułu umowy o pracę w wysokości 850 zł (po potrąceniu egzekucyjnym) i nie posiada majątku. Podniósł, że pokrywa koszty zamieszkiwania w lokalu mieszkalnym przydzielonym siostrze z zasobów Gminy E. M. L. podał, że w 2011 r. naczelnicy urzędów skarbowych w E. i O. umorzyli mu zobowiązania podatkowe, podobnie Zakład Ubezpieczeń Społecznych umorzył mu zaległe składki i odstąpił od żądania zwrotu świadczeń zdrowotnych. Wnioskodawca podał, że w latach 2001–2012 umorzono, z powodu nieskuteczności, wiele prowadzonych z jego majątku postępowań egzekucyjnych. Końcowo wskazał, że jest wpisany do ewidencji dłużników niewypłacalnych. W odpowiedzi na wezwanie referendarza sądowego M. L. oświadczył, że nie ponosi opłat za energię, gaz, wodę, Internet, ogrzewanie, czynsz itp.; od maja 2012 r. płaci siostrze zryczałtowaną opłatę w wysokości od 200 do 300 zł miesięcznie, w zależności od wysokości bieżących rachunków i opłat z tytułu kosztów związanych z jego zamieszkaniem. Do tego czasu nie ponosił tego typu wydatków z powodu braku zatrudnienia. Wnioskodawca oświadczył ponadto, że na zakup środków czystości wydatkuje miesięcznie ok. 100 zł, na zakup odzieży i obuwia 50 zł miesięcznie, na leczenie 100 zł (głównie na środki przeciwbólowe i leki przeciwalergiczne). Pozostałą kwotę wydatkuje na wyżywienie. Wyjaśnił, że nie posiada kredytów, pożyczek i ubezpieczeń z powodu braku zdolności kredytowej. Nie gromadzi także paragonów, więc nie posiada dowodów na poniesione wydatki. M. L. podał, że w okresie od stycznia do marca 2012 r. uzyskiwał dochód z zasiłku szkoleniowego z Powiatowego Urzędu Pracy w E. w łącznej kwocie 913,70 zł, z którego 400 zł przeznaczył na dopłatę do szkolenia. W miesiącu kwietniu 2012 r. uzyskał pomoc z MOPS w E. w wysokości ok. 230 zł oraz pierwsze wynagrodzenie za pracę w kwocie ok. 800 zł. Nadto w miesiącu maju 2012 r. uzyskał dochód w kwocie ok. 1600 zł (przed zajęciem komorniczym), w miesiącu czerwcu 2012 r. w kwocie 839,86 zł, zaś w miesiącu lipcu 2012 r. 799,27 zł. Postanowieniem z dnia 3 września 2012 r. sygn. akt I SA/Ol 411/12 referendarz sądowy WSA w Olsztynie odmówił przyznania prawa pomocy we wnioskowanym zakresie, podając w uzasadnieniu, że wnioskodawca nie przedłożył dowodów na potwierdzenie wysokości ponoszonych wydatków, nie przedstawił też dokumentów potwierdzających konieczność leczenia i zakupu lekarstw. W ocenie referendarza sądowego oświadczenie wnioskodawcy co do wysokości uzyskiwanych dochodów i ponoszonych kosztów budzi wątpliwości. W wyniku wniesionego od ww. rozstrzygnięcia sprzeciwu WSA w Olsztynie postanowieniem z dnia 19 października 2012 r. sygn. akt I SA/Ol 411/12 odmówił przyznania prawa pomocy we wnioskowanym zakresie. W uzasadnieniu Sąd pierwszej instancji przedstawił stan faktyczny sprawy i dokonał wykładni przepisów regulujących instytucję prawa pomocy, podkreślając, że to na wnioskodawcy spoczywa ciężar dowodu odnośnie do braku możliwości poniesienia kosztów postępowania. WSA w Olsztynie stanął na stanowisku, że w okolicznościach niniejszej sprawy nieprzedłożenie przez skarżącego – pomimo zawartego w wezwaniu pouczenia – żądanych dodatkowych dokumentów źródłowych, tj. zaświadczenia o wysokości otrzymywanego wynagrodzenia ze stosunku pracy, wyciągów i wykazów bankowych, czy dokumentów potwierdzających w sposób nie budzący wątpliwości szczególnie trudną sytuację materialną, jakimi są niewątpliwie decyzje w zakresie udzielonej pomocy społecznej, uniemożliwia rzetelną ocenę rzeczywistych możliwości płatniczych skarżącego. Co za tym idzie, niemożliwym jest też stwierdzenie, że spełnione zostały przesłanki, uzasadniające przyznanie prawa pomocy we wnioskowanym zakresie. Sąd pierwszej instancji podał, że z przedstawionych na wcześniejszym etapie dokumentów (przed wydaniem postanowienia z dnia 3 września 2012 r.) wynika, że z tytułu umowy o pracę wnioskodawca uzyskał wynagrodzenie w kwocie 839,86 zł netto za czerwiec 2012 r. i 799,27 zł netto za lipiec 2012 r. oraz że w prowadzonym postępowaniu egzekucyjnym od dnia 6 lipca 2012 r. wyegzekwowana została od skarżącego kwota 850 zł, natomiast kwotę 665,67 zł przekazano do depozytu sądowego. Zdaniem Sądu przesłana dokumentacja nie jest jednak wystarczająca do przyjęcia, że istnieją podstawy do przyznania skarżącemu prawa pomocy we wnioskowanym zakresie. Tym bardziej, gdy dotychczas składane przez stronę oświadczenia odnośnie do stanu majątkowego i ponoszonych kosztów utrzymania są niespójne. Dotyczy to m.in. wskazywanych kwot wydatków związanych z zamieszkiwaniem u siostry, które wg oświadczenia strony w urzędowym formularzu wyniosły: 150 zł czynsz, 200 zł gaz i 100 zł prąd, tj. łącznie 450 zł, zaś w odpowiedzi na wezwanie Sądu, stała opłata z tego tytułu wynieść miała od 200 do 300 zł miesięcznie, w zależności od wysokości bieżących rachunków. Również w odniesieniu do wydatków na żywność, w formularzu PPF wskazano, że koszty z tego tytułu wynoszą 350 zł, a w kolejnym oświadczeniu strona stwierdziła, że na tego typu wydatek przeznacza kwotę, która mu pozostanie po zakupie środków czystości (100 zł), ubrań, obuwia (50 zł), kosztów leczenia (100 zł), przy czym w formularzu PPF podała, że na leki i ubranie wydatkuje 50 zł. WSA w Olsztynie podkreślił, że wykazanie przez wnioskodawcę, iż spełnia ustawowe przesłanki przyznania prawa pomocy we wnioskowanym zakresie, musi polegać na udokumentowaniu nie tylko ponoszonych kosztów utrzymania własnego i rodziny, lecz również wysokości oraz źródeł uzyskiwanych dochodów. Dopiero bowiem z porównania dwóch wskazanych wartości można uzyskać rzeczywisty obraz sytuacji majątkowej wnioskodawcy. Brak wskazanych przez Sąd do przedłożenia, dodatkowych dokumentów źródłowych, przy wyłaniających się wątpliwościach co do zgodności ze stanem faktycznym składanych przez wnioskodawcę oświadczeń, nie pozwala na ustalenie, jak w rzeczywistości kształtuje się jego sytuacja materialna oraz czy rzeczywiście nie posiada i nie jest w stanie zdobyć środków pieniężnych, które mogłyby posłużyć do sfinansowania kosztów postępowania w niniejszej sprawie. Reasumując, WSA w Olsztynie podniósł, że w niniejszej sprawie, wobec nieprzedłożenia wskazanej przez Sąd dokumentacji i niespójności oświadczeń charakteryzujących sytuację materialną, skarżący nie wykazał w sposób niebudzący wątpliwości, że nie jest w stanie ponieść jakichkolwiek kosztów postępowania. W złożonym na powyższe postanowienie zażaleniu M. L. wniósł o jego zmianę poprzez przyznanie prawa pomocy w zakresie zwolnienia kosztów i ustanowienie pomocy prawnej z urzędu. W uzasadnieniu skarżący podał, że od sierpnia 2012 r. przebywa na zwolnieniu lekarskim, co spowodowało zmniejszenie dochodów i zwiększenie wydatków o koszty leczenia. Okoliczności te w sposób oczywisty wpływają na strukturę wydatków i stosunki majątkowe z siostrą, stąd drobne rozbieżności w składanych deklaracjach majątkowych. Zdaniem skarżącego zakres udzielonej informacji, w szczególności fakt prowadzenia wobec niego postępowania egzekucyjnego z wynagrodzenia za pracę, będącego jedynym jego dochodem, nie posiadającym majątku, sam w sobie wystarcza do prawidłowej oceny stanu jego finansów. M. L. podniósł, że uporczywe nakładanie na skarżącego kolejnych zobowiązań i wyszukiwanie pomiędzy nimi sprzeczności narusza art. 6 ust. 1 Europejskiej Konwencji Praw Człowieka przez pozbawienie skarżącego prawa do sądu. Skarżący zwrócił uwagę, że inne organy sądowe w tym samym okresie i na podstawie tych samych danych o jego sytuacji, wydają decyzje wprost przeciwne do decyzji skarżonej, na dowód czego skarżący załączył kserokopię postanowienia Sądu Rejonowego w O. z dnia 10 września 2012 r. o zwolnieniu z opłaty od apelacji. Naczelny Sąd Administracyjny zważył, co następuje: Zażalenie nie zasługuje na uwzględnienie. Zgodnie z art. 245 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. – Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. z 2012 r. poz. 270) – dalej jako "P.p.s.a.", prawo pomocy może być przyznane w zakresie całkowitym lub częściowym (§ 1). Prawo pomocy w zakresie całkowitym obejmuje zwolnienie od kosztów sądowych oraz ustanowienie adwokata, radcy prawnego, doradcy podatkowego lub rzecznika patentowego (§ 2). Prawo pomocy w zakresie częściowym obejmuje zwolnienie tylko od opłat sądowych w całości lub w części albo tylko od wydatków albo od opłat sądowych i wydatków lub obejmuje tylko ustanowienie adwokata, radcy prawnego, doradcy podatkowego lub rzecznika patentowego (§ 3). W myśl art. 246 § 1 P.p.s.a. przyznanie prawa pomocy osobie fizycznej następuje: 1) w zakresie całkowitym – gdy osoba ta wykaże, że nie jest w stanie ponieść jakichkolwiek kosztów postępowania; 2) w zakresie częściowym – gdy wykaże, że nie jest w stanie ponieść pełnych kosztów postępowania, bez uszczerbku utrzymania koniecznego dla siebie i rodziny. Instytucja prawa pomocy stanowi jedną z gwarancji realizacji konstytucyjnej zasady prawa do sądu jako podstawowego standardu państwa prawnego. Celem tej instytucji jest zapewnienie dostępu do sądu administracyjnego osobom, którym brak środków finansowych dostęp ten uniemożliwia. Warto również wskazać, że instytucja prawa pomocy stanowi wyjątek od wyrażonej w art. 199 P.p.s.a. zasady ponoszenia przez stronę kosztów postępowania związanych ze swoim udziałem w sprawie. Odstępstwo od tej zasady ma na celu zagwarantowanie prawa do sądu podmiotom, których obiektywnie nie stać na poniesienie kosztów postępowania. Jak wskazuje się doktrynie oraz w orzecznictwie sądów administracyjnych, prawo pomocy powinno być udzielane przede wszystkim osobom bezrobotnym, samotnym, bez źródeł stałego dochodu i bez majątku. Nie można, stosując prawo pomocy, chronić czy też wzbogacać majątku podmiotów prywatnych, gdyż celem instytucji prawa pomocy jest zapewnienie dostępu do sądu osobom, którym brak środków finansowych ten dostęp uniemożliwia (por. H. Knysiak – Molczyk [w:] Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi, Komentarz, Wydawnictwo Prawnicze LexisNexis, Warszawa 2005, s. 628). Przenosząc powyższe uwagi teoretyczne na grunt rozpoznawanej sprawy należy stwierdzić, że Wojewódzki Sąd Administracyjny w Olsztynie właściwie ocenił wniosek skarżącego M. L. Należy zauważyć, że skarżący mimo wyraźnego wezwania do złożenia dokumentów źródłowych, które w ocenie Sądu były istotne dla zobrazowania jego sytuacji finansowej oraz możliwości płatniczych (m.in. zaświadczenia o wysokości otrzymywanego wynagrodzenia ze stosunku pracy, wyciągów i wykazów bankowych), uchylił się od przedłożenia tych dokumentów. Sąd pierwszej instancji zasadnie zatem uznał, że strona nie wykazała w sposób właściwy, iż nie jest w stanie ponieść kosztów postępowania. W orzecznictwie Naczelnego Sądu Administracyjnego akcentuje się, że to na stronie ciąży obowiązek udowodnienia, że znajduje się w sytuacji uprawniającej do skorzystania z prawa pomocy (zob. postanowienia NSA: z dnia 5 września 2005 r. sygn. akt II FZ 414/05, z dnia 18 lutego 2005 r., sygn. akt OZ 1510/04, z dnia 14 lutego 2005 r., sygn. akt FZ 760/04, z dnia 31 grudnia 2004 r., sygn. akt GZ 146/04; dostępne na stronie internetowej: orzecznia.nsa.gov.pl). W ślad za Sądem pierwszej instancji należy również zwrócić uwagę na rozbieżności i nieścisłości w podawanych przez skarżącego oświadczeniach. We wniosku o przyznanie prawa pomocy M. L. podał, że łączna kwota wydatków związanych z zamieszkiwaniem u siostry wynosi 450 zł miesięcznie, natomiast w odpowiedzi na wezwanie referendarza sądowego skarżący wskazał, że wydatki te kształtują się na poziomie 200–300 zł miesięcznie. Podobnie rzecz ma się z oświadczeniem skarżącego w zakresie wydatków ponoszonych na wyżywienie. W sprzeciwie od postanowienia referendarza sądowego skarżący zarzucił, że przepisy prawa pracy nie pozwalają pracodawcy na oddzielną wypłatę świadczeń i premii uznaniowej, gdyż jest to część wynagrodzenia objęta obowiązkiem składkowym. W odniesieniu do tak sformułowanego zarzutu należy wskazać, że zgodnie z art. 80 i art. 85 § 2 ustawy z dnia 26 czerwca 1974 r. – Kodeks pracy (Dz. U. z 1998 r. Nr 21, poz. 94 ze zm.) wynagrodzenie przysługuje za pracę wykonaną, przy czym wynagrodzenie płatne raz w miesiącu wypłaca się z dołu, niezwłocznie po ustaleniu jego pełnej wysokości, nie później jednak niż w ciągu pierwszych 10 dni następnego miesiąca kalendarzowego. Wypłata w innym (późniejszym) terminie dotyczyć może wynagrodzenia wypłacanego za okresy dłuższe niż miesiąc, np. premii kwartalnej, premii dwumiesięcznej, czy też nagród półrocznych lub rocznych. Terminy ich wypłaty określane są w przepisach prawa pracy. A zatem, wbrew twierdzeniom skarżącego, część wynagrodzenia, której wysokość może być ustalona najwcześniej po zakończeniu pełnego miesiąca, może być wypłacona w innym terminie niż wynagrodzenie podstawowe. Chodzi np. o wynagrodzenie za godziny nadliczbowe, dodatek do wynagrodzenia za pracę w porze nocnej, a także właśnie o przyznaną pracownikowi premię. Tym samym, prawidłowe było wezwanie wnioskodawcy do nadesłania zaświadczenia z zakładu pracy o wysokości otrzymywanego wynagrodzenia czy też wyciągów z wszystkich posiadanych rachunków bankowych, albowiem na podstawie tych dokumentów można by ustalić, czy skarżący uzyskuje dodatkowe dochody w postaci premii bądź bonusów do wynagrodzenia. W ocenie Naczelnego Sądu Administracyjnego postępowanie wnioskodawcy polegające na selektywnym podawaniu informacji skutkowało niewyjaśnieniem istotnych wątpliwości dotyczących jego rzeczywistej sytuacji finansowej. W toku postępowania M. L. podnosił, że zobowiązanie Sądu skierowanie do strony oparte być musi o dwa zasadnicze wymogi: nie powodować po stronie zobowiązanego powstania kosztów uzyskania żądanych dokumentów oraz zakreślić taki termin ich dostarczenia, który jest dla zobowiązanego realny. Odnosząc się do ww. twierdzeń należy wskazać, że nic nie stało na przeszkodzie, aby żądana przez Sąd kopia zeznania podatkowego za 2011 r. została dostarczona przez skarżącego w terminie późniejszym, jeśli nie był on w jej posiadaniu w dniu składania wniosku o przyznanie prawa pomocy. Należy zauważyć, że postępowanie incydentalne zainicjowane wnioskiem skarżącego trwało kilka miesięcy, a zatem był to czas wystarczający na zgromadzenie żądanych przez Sąd dokumentów. W tej sytuacji nie można przyjąć, że wnioskodawca dokonał wszelkich starań, by w sposób pełny zobrazować swoją sytuację finansową, a w konsekwencji wykazać zasadność złożonego wniosku o przyznanie prawa pomocy. Odnosząc się natomiast do wniosku M. L. o ustanowienie doradcy podatkowego należy zwrócić uwagę, że ustanowienie profesjonalnego pełnomocnika w postępowaniu przed wojewódzkim sądem administracyjnym możliwe jest jedynie w wyjątkowych sytuacjach. Z uwagi bowiem na regulacje zawarte w art. 134 § 1 i art. 140 § 1 P.p.s.a. nie mają uzasadnienia obawy strony, że bez udziału profesjonalnego pełnomocnika nie będzie w stanie prawidłowo bronić swego interesu w toczącym się postępowaniu. Wojewódzki sąd administracyjny, nie będąc związany granicami skargi, zobowiązany jest bowiem do wzięcia pod uwagę z urzędu wszelkich naruszeń prawa, a także wszelkich przepisów, które powinny znaleźć zastosowanie w rozpoznawanej sprawie, niezależnie od żądań i zarzutów podniesionych w skardze. A zatem, na tym etapie postępowania strona działając bez profesjonalnego pełnomocnika nie zostanie pozbawiona możliwości obrony jej praw. W odniesieniu do zarzutu naruszenia art. 6 ust. 1 Konwencji o Ochronie Praw Człowieka i Podstawowych Wolności sporządzonej w Rzymie w dniu 4 listopada 1950 r. (Dz. U. z 1993 r. Nr 61, poz. 284 ze zm.) trzeba odnotować, że w orzecznictwie Naczelnego Sądu Administracyjnego wielokrotnie wskazywano, iż prawo dostępu do sądu nie ma charakteru absolutnego i może być przedmiotem uzasadnionych prawnie ograniczeń. Obowiązek poniesienia kosztów procesu nie może być rozumiany jako sprzeczny z przepisami Konstytucji RP i ww. Konwencji. W żadnym razie obowiązek ponoszenia kosztów postępowania sądowego nie świadczy o naruszeniu prawa do sądu. Prawo to istnieje i pozwala stronie na dochodzenie jej słusznych roszczeń, a ustanowienie obowiązku ponoszenia kosztów sądowych umożliwia jego realizację. Ograniczona bowiem wielkość funduszy publicznych dostępna na udzielanie pomocy prawnej sprawia, że koniecznością systemu wymiaru sprawiedliwości jest przyjęcie procedury selekcji (por. postanowienie NSA z dnia 29 sierpnia 2012 r. sygn. akt I FZ 249/12, niepubl., postanowienie NSA z dnia 10 listopada 2011 r. sygn. akt I OZ 840/11, LEX nr 1069753, wyrok Europejskiego Trybunału Praw Człowieka z dnia 16 lipca 2002 r. w sprawie nr 56547/00, LEX nr 75481). Mając na uwadze wszystkie przedstawione powyżej okoliczności Naczelny Sąd Administracyjny, na podstawie art. 184 w zw. z art. 197 § 1 i 2 P.p.s.a., orzekł jak w sentencji.