II OZ 739/12

Naczelny Sąd Administracyjny w składzie: Przewodniczący Sędzia NSA Arkadiusz Despot - Mładanowicz po rozpoznaniu w dniu 12 września 2012 r. na posiedzeniu niejawnym w Izbie Ogólnoadministracyjnej zażalenia D. S. – M. na postanowienie Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Szczecinie z dnia 20 lipca 2012 r., sygn. akt II SA/Sz 242/12 o odmowie przyznania prawa pomocy w sprawie ze skargi D. S. – M. na decyzję Z. Wojewódzkiego Inspektora Nadzoru Budowlanego w S. z dnia [...] stycznia 2012 r. nr [...] w przedmiocie nakazu rozbiórki postanawia: oddalić zażalenie. Wojewódzki Sąd Administracyjny w Szczecinie postanowieniem z dnia 20 lipca 2012 r., sygn. akt II SA/Sz 242/12 odmówił D. S. – M. przyznania prawa pomocy w zakresie całkowitym w sprawie z jej skargi na decyzję Z. Wojewódzkiego Inspektora Nadzoru Budowlanego w S. z dnia [...] stycznia 2012 r. nr [...] w przedmiocie nakazu rozbiórki. Sąd wskazał, że skarżąca, wezwana do uiszczenia wpisu sądowego od skargi w kwocie 500 zł, złożyła wniosek o zwolnienie od kosztów sądowych. W urzędowym formularzu PPF wskazała, że wnosi także o ustanowienie radcy prawnego. W oświadczeniu o stanie rodzinnym, majątkowym i dochodach skarżąca podała, że jest matką czwórki dzieci, które są na jej utrzymaniu. Wnioskodawczyni oświadczyła, że prowadzi działalność gospodarczą, z której uzyskuje dochód w kwocie 3 500 zł brutto miesięcznie, posiada dom o pow. 110 m2, lokal użytkowy o pow. 67 m2 (parter) i o pow. 89 m2 (piwnica), nie posiada żadnych oszczędności ani przedmiotów wartościowych, posiada natomiast kredyt w wysokości 170 000 zł, którego rata miesięczna wynosi 3650 zł, a także kredyt w rachunku firmowym w wysokości 17 000 zł wymagający spłaty. Referendarz sądowy postanowieniem z dnia 17 maja 2012 r. sygn. akt II SA/Sz 242/12 odmówił D. S.-M. przyznania prawa pomocy. Strona wniosła sprzeciw od powyższego postanowienia. Wezwaniem z dnia 31 maja 2012 r. sąd wezwał skarżącą do: - wykazania za pomocą kserokopii dokumentów, jakiego rzędu kwoty obciążają miesięcznie budżet domowy z tytułu stałych opłat związanych z prowadzeniem gospodarstwa domowego; - złożenia oświadczenia, czy mąż partycypuje w kosztach utrzymania dzieci, a jeżeli tak, to w jakiej wysokości; - przedłożenia wyciągów i wykazów za okres ostatnich 6 miesięcy ze wszystkich rachunków bankowych posiadanych przez skarżącą oraz dokumentów dotyczących lokat, kont oraz kart kredytowych; - przedłożenia kserokopii wszystkich umów kredytowych i harmonogramów spłat kredytów; - przedłożenia kopii dokumentacji finansowej prowadzonej działalności gospodarczej za 2011 r., sporządzanej dla celów podatkowych oraz informacji z Urzędu Skarbowego o wysokości wpłaconych zaliczek na podatek dochodowy i podatek VAT; - złożenia oświadczenia, czy wnioskodawczyni posiada samochód, a jeżeli tak, to należy podać markę, rok produkcji i obecną wartość. W odpowiedzi na to wezwanie skarżąca oświadczyła, że mąż "na chwilę obecną jest bezrobotny i nie jest w stanie pomagać firmie, mi i moim dzieciom. Nie posiada żadnych innych środków oraz innego majątku wskazanego już wcześniej." Przedłożyła także (kserokopie) umowy dotyczące założenia Eurokont Walutowych w USD i EUR, umowę o kredyt i kartę kredytową [...], umowy pożyczki zawarte w 2010 r. na kwotę 70 tys. zł (przeznaczoną na cele konsumpcyjne i wykup lokalu) i na kwotę 78 tys. zł (przeznaczoną na spłatę kredytu), zaświadczenie o zmianie we wpisie do ewidencji działalności gospodarczej z 04.04.2006 r., zaświadczenie o numerze identyfikacyjnym REGON z 23.05.2001 r., duplikat decyzji w sprawie nadania numeru identyfikacji podatkowej, aneksy do umów dzierżawy gruntów przy al. [...] w S. (czynsz ustalono od 1.01.2012 r. na kwotę 22,98 i 383,71 zł), fakturę za energię elektryczną za 06.2012 r. w lokalu przy al. [...] (na kwotę 329,89 zł), fakturę za gaz w lokalu mieszkalnym (kwota 415 zł), wezwanie [...] Sp. z o.o. w S. do zapłaty faktur na kwotę 185,22 zł, pokwitowanie wpłaty do [...] Urzędu Skarbowego w S. kwoty 5411 zł, umowę limitu debetowego zawartą w 2008 r., umowę z 2008 r. ustalającą ogólne zasady kredytowania, oraz zeznanie o wysokości osiągniętego dochodu w roku podatkowym 2011 z którego wynika, że D. S.-M. osiągnęła przychód w wysokości 322 426,01 zł, poniosła koszty uzyskania przychodów w wysokości 274 216,61 zł i osiągnęła dochód w wysokości 48 209,40 zł. Wcześniej D. S.-M. przedłożyła w zasadzie te same dokumenty. Wśród innych dokumentów znalazł się akt notarialny – umowa o wyłączeniu wspólności ustawowej pomiędzy małżonkami z dnia 28.05.1998 r., faktury za ochronę lokalu i opłaty za lokal przy al. [...], faktury za zakup materiałów związanych z remontem, rachunki za lokal przy pl. [...], faktury za telefon, potwierdzenie sald rachunków bankowych – bieżącego dla podmiotów gospodarczych i depozytowego. W piśmie z dnia 23.04.2012 r. skarżąca oświadczyła, że jej mąż nie jest zarejestrowany jako bezrobotny i nie posiada żadnego majątku ani kont bankowych, a ona posiada z nim rozdzielność majątkową. Skarżąca podała, że nie zatrudnia pracowników. D. S. – M. posiada czworo dzieci w wieku od 5 do 19 lat. Nie udzieliła żadnej odpowiedzi na pytanie sądu czy mąż partycypuje w kosztach utrzymania dzieci. Strona nie odpowiedziała czy posiada samochód, nie przedłożyła żądanych wyciągów z jej kilku rachunków bankowych. Wojewódzki Sąd Administracyjny w Szczecinie stwierdził, że skarżąca nie do końca zastosowała się do wezwania sądu i nie wykazała w pełni stanu majątkowego swojej rodziny. Sąd wskazał, że skarżąca uzyskuje stałe dochody z działalności gospodarczej. W świetle przedstawionych dokumentów, w ocenie Sądu niewiarygodne jest oświadczenie skarżącej o braku środków na poniesienie jakichkolwiek kosztów sądowych. Przychody uzyskiwane przez D. S.-M. z prowadzonej działalności gospodarczej przewyższają bowiem koszty ponoszone w związku z tą działalnością. Przedłożone dokumenty stwierdzające wydatki na opłaty związane z utrzymaniem lokali (czynsz, koszty utrzymania, energia) w przeważającej większości dotyczą lokali użytkowanych w związku z prowadzoną działalnością gospodarczą, a więc opłaty te traktowane są jako koszty uzyskania przychodu z działalności. Ponadto, w ocenie sądu, wydatki przeznaczone na opłaty za telewizję cyfrową, czy smartfon nie służą zaspokojeniu koniecznych potrzeb życiowych. Mąż D. S. – M. nie jest zatrudniony, pracy nie poszukuje i nie łoży na utrzymanie dzieci, a skarżąca nie podała żadnej przyczyny takiego stanu rzeczy, co pozwala na przyjęcie, że skarżąca godzi się dobrowolnie na taki stan rzeczy, czyli rezygnuje z pomocy współmałżonka. Oceny tej nie zmienia fakt obowiązywania w małżeństwie skarżącej ustroju rozdzielności majątkowej. Przyjmuje się bowiem, że w takiej sytuacji wnioskodawcę obarcza obowiązek wykazania, że nie jest w stanie ponieść kosztów postępowania nawet z pomocą małżonka. Wynika to z prawnego obowiązku udzielania wzajemnej pomocy przez małżonków i przyczynienia się do zaspokojenia stworzonej przez nich rodziny, znajdującego umocowanie w przepisach Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego (w art. 13 i 27). W orzecznictwie wprost wskazuje się, że rozdzielność majątkowa nie zwalnia z obowiązku udzielenia pomocy drugiemu małżonkowi (patrz: postanowienie NSA z 22 grudnia 2009 r. II OZ 1142/09 LEX 582903). Za okoliczność faktyczną stanowiącą kryterium rozstrzygające o takim obowiązku zgodnie przyjmuje się fakt pozostawania przez wnioskodawcę we wspólnym gospodarstwie domowym, czy też niepozostawania w separacji z małżonkiem, pomimo rozdzielności majątkowej (patrz: postanowienie NSA z 25 października 2010 r. II FZ 492/10 dostępne w Internecie). Zaciągane kredyty związane były przede wszystkim z prowadzoną działalnością gospodarczą – między innymi na zakup lokalu użytkowego. Zdaniem sądu, kredyt bankowy nie może być traktowany priorytetowo w stosunku do obowiązku ponoszenia kosztów sądowych, gdyż zobowiązania prywatnoprawne nie korzystają z takich preferencji w stosunku do wpisu sądowego. Nie można więc uznać, by za całkowitym zwolnieniem od kosztów sądowych przemawiał fakt ponoszenia znacznych wydatków związanych ze spłatą kredytów. Skarżąca nadto, jak sama wskazała, korzysta z kart kredytowych. Tymczasem powszechnie wiadome jest, że uzyskanie kredytu czy też karty kredytowej wiąże się z oceną tzw. zdolności kredytowej podmiotu ubiegającego się o tego rodzaju wsparcie instytucji finansującej. Pośrednio dowodzi to, że sytuacja finansowa skarżącej nie jest tak krytyczna, jak zdaje się przedstawiać ją we wniosku i składanych oświadczeniach. Sąd dodał, że skarżąca jest właścicielką domu mieszkalnego i dwóch lokali użytkowych wykorzystywanych do prowadzenia działalności gospodarczej. Reasumując, w świetle przedstawionych ustaleń, Sąd uznał za zasadne stwierdzenie, że wnioskodawczyni nie przedstawiła swojej sytuacji majątkowej i finansowej, w taki sposób by potwierdzała, że nie ma ona realnych możliwości poniesienia kosztów sądowych w niniejszej sprawie. Wskazane okoliczności nie tylko nie potwierdzają, że wnioskodawczyni nie ma możliwości płatniczych ich uiszczenia, ale także skutkują uznaniem za niewiarygodne złożonych oświadczeń. Postępowanie wnioskodawczyni nie pozwala na wyjaśnienie istotnych wątpliwości dotyczących jej rzeczywistej sytuacji majątkowej. Z tych wszystkich względów, Sąd uznał, że wnioskodawczyni nie wykazała, że spełnia ustawowe przesłanki przyznania prawa pomocy i na podstawie przepisu art. 246 § 1 pkt 1 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. - Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. z 2012, poz. 270), dalej p.p.s.a., orzekł jak w sentencji postanowienia. Zażalenie na powyższe postanowienie wniosła D. S. – M. Naczelny Sąd Administracyjny zważył, co następuje: Zażalenie nie ma usprawiedliwionych podstaw. Zgodnie z art. 246 § 1 pkt 1 p.p.s.a. - przyznanie prawa pomocy osobie fizycznej następuje w zakresie całkowitym – gdy osoba ta wykaże, że nie jest w stanie ponieść jakichkolwiek kosztów postępowania. Przepis ten stanowi odstępstwo od zasady ponoszenia przez stronę kosztów postępowania, określonej w art. 199 p.p.s.a. Celem instytucji prawa pomocy w postępowaniu sądowoadministracyjnym jest zagwarantowanie stronie konstytucyjnego prawa do sądu ustanowionego w art. 45 ust.1 Konstytucji RP. Instytucja prawa pomocy ma charakter wyjątkowy i jest stosowana tylko w przypadkach osób, które wykażą, że znajdują się w trudnej sytuacji materialnej. Do osób tych można zaliczyć osoby rzeczywiście ubogie, które ze względu na okoliczności życiowe pozbawione są środków do życia bądź środki te są bardzo ograniczone i zaspokajają tylko podstawowe potrzeby życiowe. Wnioskodawca powinien zatem wykazać poprzez złożenie stosownych dokumentów w postaci rachunków, wyciągów bankowych, zaświadczeń itp., że jego sytuacja materialna uniemożliwia lub utrudnia w istotny sposób dostęp do sądu. Inicjatywa dowodowa w tym zakresie spoczywa więc na wnioskodawcy. Wynika to z treści art. 252 § 1 p.p.s.a., który stanowi, że wniosek o przyznanie prawa pomocy powinien zawierać oświadczenie strony obejmujące dokładne dane o jej stanie majątkowym i dochodach. Rzetelne przedstawienie przez stronę przyczyn uzasadniających przyznanie prawa pomocy i dowodów na ich poparcie umożliwia sądowi dokonanie prawidłowej oceny sytuacji majątkowej wnioskodawcy. W rozpatrywanej sprawie Naczelny Sąd Administracyjny podziela stanowisko Sądu I instancji, że skarżąca nie wykazała, iż znajduje się w takiej sytuacji materialnej, która uniemożliwiałaby poniesienie jakichkolwiek kosztów postępowania. Okoliczności takie jak wykazany stan majątkowy oraz wysokość comiesięcznych dochodów (skarżąca uzyskuje stały dochód z prowadzonej działalności gospodarczej w wysokości 3500 zł brutto miesięcznie) nie pozwalają na zaliczenie skarżącej do osób rzeczywiście ubogich, których środki do życia są ograniczone i uzasadniają przyznanie prawa pomocy w zakresie całkowitym. Zasadnie również Sąd I instancji zauważył, że rozdzielność majątkowa nie zwalnia z obowiązku udzielenia pomocy drugiemu małżonkowi. Skarżąca zaś nie wykazała, że mąż pomocy takiej udzielić jej nie może z uwagi na własną sytuację finansową czy rodzinną. Wskazać także należy, że koszty postępowania należy traktować jako wydatki bieżące w budżecie domowym, które powinny być zaspokajane na równi z innymi podstawowymi wydatkami. Prawidłowo zatem Sąd I instancji uznał, że kredyty zaciągnięte przez skarżącą nie mogą być traktowane priorytetowo w stosunku do obowiązku ponoszenia kosztów postępowania, albowiem nie można przyjąć, że prywatne zobowiązania finansowe mają pierwszeństwo przed zobowiązaniami publicznoprawnymi. W tej sytuacji, wobec braku podstaw do uwzględnienia zażalenia, Naczelny Sąd Administracyjny na podstawie art. 184 w zw. z art. 197 § 2 p.p.s.a., orzekł jak w sentencji.