II SA/Lu 683/12

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Lublinie w składzie następującym: Przewodniczący Sędzia NSA Grażyna Pawlos-Janusz, Sędziowie Sędzia SO del. Iwona Tchórzewska,, Sędzia NSA Maria Wieczorek-Zalewska (sprawozdawca), Protokolant Starszy referent Agnieszka Wojtas, po rozpoznaniu w Wydziale II na rozprawie w dniu 18 października 2012 sprawy ze skargi B. T. na decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego z dnia [...] r. nr [...] w przedmiocie odmowy przyznania jednorazowej zapomogi z tytułu urodzenia dziecka I. uchyla zaskarżoną decyzję oraz uchyla decyzję wydaną z upoważnienia Wójta Gminy z dnia [...] r. znak: [...] II. przyznaje [...] E. O.-M. od Skarbu Państwa (Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Lublinie) kwotę 295,20 złotych (dwieście dziewięćdziesiąt pięć złotych dwadzieścia groszy) tytułem kosztów nieopłaconej pomocy prawnej udzielonej z urzędu, w tym 55,20 złotych (pięćdziesiąt pięć złotych dwadzieścia groszy) tytułem należnego podatku od towarów i usług. W dniu 26 marca 2012 r. do Gminnego Ośrodka Pomocy Społecznej w S. wpłynął wniosek B. T. o ustalenie prawa do jednorazowej zapomogi z tytułu urodzenia dziecka – B. T.. Do wniosku załączono akt urodzenia w dniu 20 marca 2012 r. B. T. oraz zaświadczenie lekarskie z dnia 26 marca 2012 r. potwierdzające, że B. T. pozostawała pod opieką medyczną od 11 tygodnia ciąży. Decyzją z dnia [...] kwietnia 2012 r. nr [...], Wójt Gminy S. odmówił przyznania B. T. świadczenia w formie jednorazowej zapomogi z tytułu urodzenia dziecka. Uzasadniając odmowę przyznania ww. jednorazowej zapomogi organ wskazał na brak pozostawania przez wnioskodawczynię pod opieka medyczną nie później niż od 10 tygodnia ciąży, który to obowiązek wynika z art. 15b ust. 5 ustawy o świadczeniach rodzinnych. Z przedłożonego zaświadczenia lekarskiego wynika, iż znajdowała się ona pod opieką medyczną dopiero od 11 tygodnia ciąży. Od powyższej decyzji B. T. wniosła odwołanie podnosząc, iż z uwagi na nieregularne cykle miesiączkowe nie była świadoma swojej ciąży. Dopiero gdy w dniu 7 września 2011 r. znalazła się w szpitalu na skutek krwotoku dowiedziała się, iż jest w 11 tygodniu ciąży. Decyzją z dnia [...] maja 2012 r., nr [...] Samorządowe Kolegium Odwoławcze utrzymało w mocy decyzję organu pierwszej instancji podnosząc, iż zgodnie z art. 15b ust. 5 powołanej ustawy warunkiem udzielenia jednorazowej zapomogi z tytułu urodzenia dziecka jest pozostawanie pod opieka medyczną nie później niż od 10 tygodnia ciąży do porodu. W sprawie bezspornym natomiast jest, że B. T. objęta była opieką medyczną od 11 tygodnia ciąży, co potwierdza stosowne zaświadczenie lekarskie. Tym samym odwołująca nie spełniała przesłanki do nabycia prawa do przedmiotowej zapomogi wynikającej z powołanego przepisu art. 15b ust. 5 ustawy o świadczeniach rodzinnych. Dalej organ wskazał, że rozpatrując tego typu sprawę nie działa w ramach uznania administracyjnego. Wystąpienie przesłanki negatywnej w postaci objęcia opieką lekarska kobiety w czasie ciąży po jej 10 tygodniu obliguje go do wydania decyzji odmownej, co ma miejsce w przedmiotowej sprawie. W skardze do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Lublinie B. T. powtórzyła zarzuty podniesione w odwołaniu wyjaśniając, iż z uwagi na nieregularne cykle miesiączkowe nie wiedziała, że jest w ciąży. Ponadto dodała, iż przez pierwszych 11 tygodni ciąży nie zaobserwowała żadnych objawów wskazujących, że jest w ciąży. Okoliczności te winny być przez organ uwzględnione przy interpretacji art. 15b ust. 5 ustawy o świadczeniach rodzinnych. Niezgłoszenie się do lekarza wcześniej nie było bowiem wynikiem zaniedbania lecz niewiedzy o pozostawianiu w ciąży. Odpowiadając na skargę Samorządowe Kolegium Odwoławcze wniosło o jej oddalenie podtrzymując stanowisko wyrażone w zaskarżonej decyzji. Wojewódzki Sąd Administracyjny w Lublinie zważył, co następuje: Skarga zasługuje na uwzględnienie, jednakże nie ze względu na podniesione w niej zarzuty lecz z przyczyn, które Sąd wziął pod uwagę z urzędu. Przedmiotem rozpoznania Sądu jest decyzja Samorządowego Kolegium Odwoławczego w Zamościu utrzymująca w mocy decyzję Wójta Gminy Susiec odmawiającą przyznania skarżącej jednorazowej zapomogi z tytułu urodzenia dziecka B. T. Podstawę prawną wydania zaskarżonej decyzji zawiera ustawa z dnia 28 listopada 2003 r. o świadczeniach rodzinnych (tekst jedn. Dz. U. z 2006 r. Nr 139, poz. 992 ze zm.), zwana w dalszej części uzasadnienia "ustawą". Zgodnie bowiem z art. 2 ustawy świadczeniem rodzinnym jest m.in. jednorazowa zapomoga z tytułu urodzenia się dziecka. I tak w myśl art. 15b ust 1 i 2 ustawy jednorazowa zapomoga z tytułu urodzenia żywego dziecka w wysokości 1.000 zł przysługuje matce lub ojcu dziecka, opiekunowi prawnemu albo opiekunowi faktycznemu dziecka - niezależnie od wysokości dochodów. Jednym z warunków przyznania ww. zapomogi jest udokumentowanie stosownym zaświadczeniem faktu pozostawania kobiety pod opieką medyczną nie później niż od 10 tygodnia ciąży do porodu (art. 15b ust. 5 i 6 ustawy). Wiosek o wypłatę tego świadczenia składa się w terminie 12 miesięcy od dnia narodzin dziecka (...). Wniosek złożony po terminie organ właściwy pozostawia bez rozpoznania (art. 15 ust. 3 ustawy). Co najistotniejsze w sprawie przywołane przepisy art. 15b ust. 5 i 6 ustawy został wprowadzone do ustawy o świadczeniach rodzinnych na mocy art. 7 pkt 3 ustawy z dnia 6 grudnia 2008 r. o zmianie ustawy - Kodeks pracy oraz niektórych innych ustaw (Dz. U. z 2008 r. Nr 237, poz. 1654). W myśl treści art. 18 ustawy nowelizującej wskazany wyżej obowiązek potwierdzenia opieki medycznej od daty "nie później niż 10 tygodnia ciąży" wszedł w życie z dniem 1 listopada 2009 r. Jednakże po czasowym obowiązywaniu przywołanej nowelizacji (1 listopad 2009 r. – 30 marca 2010 r.) wprowadzającej dodatkową restrykcję w prawie otrzymania omawianej zapomogi. Ustawodawca zdecydował się na złagodzenie skutków nowelizacji odraczając na mocy art. 3 ustawy z dnia 5 marca 2010 r. o zmianie ustawy o świadczeniach rodzinnych oraz ustawy o świadczeniach opieki zdrowotnej finansowanych ze środków publicznych (Dz. U. Nr 50, poz. 301) obowiązek stosowania przepisu art. 15b ust. 5 ustawy o świadczeniach rodzinnych. Zgodnie bowiem z treścią powołanego artykułu dodatek z tytułu urodzenia dziecka lub jednorazowa zapomoga z tytułu urodzenia dziecka, o których mowa w art. 9 ust. 1 i art. 15b ust. 1 ustawy o świadczeniach rodzinnych, do dnia 31 grudnia 2011 r. przysługują po przedstawieniu zaświadczenia lekarskiego lub zaświadczenia wystawionego przez położną, potwierdzającego co najmniej jedno badanie kobiety w okresie ciąży przez lekarza ginekologa lub położną. Bezsporne zatem jest, że na podstawie tego przepisu nastąpiło "zawieszenie" do dnia 31 grudnia 2011 r. obowiązku (wynikającego z art. 15b ust. 5 i 6 ustawy) legitymowania się przez kobietę, która urodziła dziecko, zaświadczeniem potwierdzającym pozostawanie pod opieką medyczną nie później niż od 10 tygodnia ciąży do dnia porodu. Odnosząc powyższe do kontekstu niniejszej sprawy zauważyć należy, iż syn skarżącej B. T. urodził się w dniu 20 marca 2012 r., a zatem już w dacie nieobowiązywania przepisu "zawieszającego" wymóg posiadania zaświadczenia lekarskiego potwierdzającego pozostawanie pod opieką medyczną nie później niż od 10 tygodnia ciąży do porodu. Pamiętać jednakże należy, iż ciąża umownie trwa 9 miesięcy kalendarzowych. Nie wchodząc w szczegóły wskazujące, iż w praktyce okres ten może być inny, nie można nie dostrzec, iż w przypadku skarżącej większa części ciąż (ok. 6 miesięcy) przebiegła w 2011 r., a więc w czasie gdy nie obowiązywał wymóg posiadania zaświadczenia lekarskiego potwierdzającego pozostawanie pod opieką medyczną nie później niż od 10 tygodnia ciąży do porodu. Bezsporne bowiem w sprawie jest, iż w dniu 7 września 2011 r. skarżąca byłą już w 11 tygodniu ciąży. Powyższe w ocenie Sądu oznacza, iż określonego w art. 15b ust. 5 ustawy wymogu pozostawania pod opieką medyczną nie później niż od 10 tygodnia ciąży do porodu nie można odnosić w stosunku do skarżącej. Tym samym Sąd orzekający w niniejszym składzie podziela stanowisko wyrażone w wyrokach sądów administracyjnych, zgodnie z którym wydawanie przez lekarzy zaświadczeń zawierających informację dotyczącą daty wizyty lekarskiej w zestawieniu z okresem ciąży dotyczy wyłącznie kobiet znajdujących się od dnia 1 stycznia 2012 r. w dziesiątym tygodniu ciąży, bowiem do dnia 31 grudnia 2011 r. stosowanie art. 15b ust. 5 ustawy było zawieszone. Tym samym w stosunku do kobiet, które urodziły żywe dzieci, ale nie mogły ubiegać się o założenie medycznej dokumentacji ciążowej od 10 tygodnia ciąży, gdyż w dniu 1 stycznia 2012 r. upłynął już względem nich ostatni dzień dziesiątego tygodnia ciąży, nie można wymagać przedstawienia zaświadczenia określonego w art. 15b ust. 5 ustawy (vide: wyrok WSA w Olsztynie z dnia 26 czerwca 2012 r., sygn. akt II SA/Ol 397/12, wyrok WSA w Poznaniu z dnia 6 września 2012 r., sygn. akt II SA/Po 564/12). Bezsporne bowiem jest, iż do dnia 31 grudnia 2011 r. brak było podstawy prawnej do ubiegania się przez ciężarną o potwierdzenie sprawowania opieki medycznej już od 10 tygodnia ciąży, co wynika wprost z art. 3 ustawy z dnia 5 marca 2010 r. o zmianie ustawy o świadczeniach rodzinnych oraz ustawy o świadczeniach opieki zdrowotnej finansowanych ze środków publicznych. Tym samym Sąd podtrzymuje wyrażoną w przywołanym orzecznictwie tezę, iż odmienna interpretacja treści art. 15b ustawy oraz art. 3 powołanej ustawy z dnia 5 marca 2010 r. prowadziłaby do sytuacji naruszenia zasady lex retro non agit. Skoro bowiem przepis art. 15b ust. 5 ustawy nie obowiązywał w czasie gdy skarżąca była w 10 tygodniu ciąży, a w czasie tym dla uzyskania jednorazowej zapomogi z tytułu urodzenia dziecka wystarczyło przedłożenie zaświadczenia lekarskiego lub wystawionego przez położną potwierdzającego co najmniej jedno badanie kobiety w okresie ciąży, to nałożenie na stronę obowiązku przedłożenia stosownego zaświadczenia dotyczącego okresu gdy zaświadczenie takie nie było wymagane do otrzymania stosownego uprawnienia, stanowi naruszenie ww. zasady niedziałania prawa wstecz. Jak wynika z akt sprawy skarżąca urodziła syna B. T. w dniu 20 marca 2012 r. Zatem jedynie w dniu narodzin dziecka i ostatnim trymestrze ciąży skarżącej obowiązywał przepis art. 15b ust. 5 ustawy, uzależniający otrzymanie jednorazowej zapomogi z tytułu urodzenia się żywego dziecka od pozostawania przez kobietę pod opieką medyczną nie później niż od 10 tygodnia ciąży do porodu. Przez pierwsze dwa trymestry ciąży wymóg ten nie obowiązywał. Skoro tak to obowiązek przedstawienia stosownego zaświadczenia nie mógł być na nią nałożony i jej nie dotyczył. Jak już kilkakrotnie wskazano zastosowanie przepisu art. 15b ust. 5 ustawy zostało bowiem zawieszone do dnia 31 grudnia 2011 r., a więc możliwość jego zastosowania powstała dopiero z dniem 1 stycznia 2012 r., czyli w czasie, gdy w odniesieniu do skarżącej upłynął już ostatni dzień dziesiątego tygodnia ciąży. W tym kontekście warto również podnieść, że w orzecznictwie sądowym oraz w nauce prawa ugruntowane jest stanowisko, iż nie można utożsamiać okresu "obowiązywania przepisu" z okresem, w którym może i powinien być on stosowany. Utrata mocy obowiązującej danego przepisu nie oznacza wykluczenia możliwości jego zastosowania w przyszłości co do oceny faktów (zachowań) zaistniałych w dacie obowiązywania tego przepisu. Za przepis zachowujący moc obowiązującą należy więc uznać taki, który jakkolwiek został derogowany, to nadal ma zastosowanie do ustalenia skutków zdarzeń zaistniałych w czasie jego obowiązywania. Dalsze obowiązywanie treści uchylonej normy prawnej jest ograniczone do stanów faktycznych powstałych do momentu wejścia w życie regulacji uchylającej i nie obejmuje nowych stanów faktycznych powstałych po tym momencie (uchwała TK z dnia 16 kwietnia 1996 r., W 15/95, OTK ZU 1996, z. 2, poz. 13, uchwała SN z dnia 30 maja 2003 r., III CZP 29/03, OSNC 2004, nr 4, poz. 50; M. Kamiński, Prawo administracyjne intertemporalne, Wydawnictwo Lex, Warszawa 2011, s. 174). Ocena, czy dać pierwszeństwo zasadzie dalszego działania przepisów dotychczasowych, czy też zasadzie bezpośredniego działania ustawy nowej, musi każdorazowo uwzględniać okoliczności konkretnej sprawy i charakter przepisów podlegających zmianie. Obowiązkiem organów administracji stosujących prawo jest przy tym rozważenie skutków, jakie może wywołać przyjęcie jednej lub drugiej zasady. Na bezpośrednie działanie ustawy nowej do zdarzeń mających miejsce przed jej wejściem w życie powinien zdecydować się ustawodawca wyłącznie w przypadku, gdy "przemawia za tym ważny interes publiczny, którego nie można wyważyć z interesem jednostki". Przyjęte przez ustawodawcę ustalenia w zakresie przepisów intertemporalnych albo – w przypadku braku regulacji ustawowych – przyjęte przez organ administracji w drodze wykładni reguły intertemporalne nie mogą naruszać podstawowych zasad konstytucyjnych (uchwała NSA z dnia 10 kwietnia 2006 r., I OPS 1/06, ONSAiWSA 2006, nr 3, poz. 71; orzeczenia Trybunału Konstytucyjnego z dnia 2 marca 1993 r., K 9/92, OTK 1993, nr 1, poz. 6 i z dnia 24 maja 1994 r., K 1/94, OTK 1994, nr 1, poz. 10). Przyjęcie natomiast w niniejszej sprawie odmiennej niż prezentowana wykładni powyższych przepisów i uznanie, że skarżąca obowiązana była - w celu uzyskania przedmiotowego świadczenia - przedstawić zaświadczenie, o jakim mowa w art. 15b ust. 5 i 6 ustawy, prowadziłoby w ocenie Sądu do naruszenia wynikających z zasady demokratycznego państwa prawnego (art. 2 Konstytucji RP) zasady zaufania obywatela do państwa, zasady ochrony praw nabytych i zasady nieretroakcji prawa, a także stałoby w sprzeczności z treścią przepisu art. 18 Konstytucji RP, stanowiącego, iż macierzyństwo i rodzicielstwo znajdują się pod ochroną i opieką Rzeczypospolitej Polskiej. Reasumując, obowiązek wykazania stosownym zaświadczeniem pozostawania pod opieką medyczną nie później niż od 10 tygodnia ciąży do porodu, nie dotyczy kobiet, które w 10 tygodniu ciąży znajdowała się przed dniem 1 stycznia 2012 r., co miało miejsce w niniejszej sprawie. Mając na uwadze powyższe, Sąd na podstawie art. 145 § 1 pkt 1 lit. a ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. - Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (tekst jedn. Dz. U. z 2012 r., poz. 270 – dalej p.p.s.a.) uchylił zaskarżoną decyzję oraz poprzedzającą ją decyzję organu pierwszej instancji. Natomiast o wynagrodzeniu adwokata świadczącego pomoc prawną z urzędu, Sąd orzekł na podstawie art. 250 p.p.s.a. i § 18 ust. 1 pkt 1 lit. c w zw. z § 19 i § 2 ust. 3 rozporządzenia Ministra Sprawiedliwości z dnia 28 września 2002 r. w sprawie opłat za czynności adwokackie oraz ponoszenia przez Skarb Państwa kosztów nieopłaconej pomocy prawnej udzielonej z urzędu (Dz. U. Nr 163, poz. 1348 ze zm.). Ponownie rozpoznając sprawę organy uwzględnią ocenę prawną wyrażoną przez Sąd w niniejszej sprawie, którą z uwagi na treść art. 153 p.p.s.a. są związane.