I FZ 373/13

Naczelny Sąd Administracyjny w składzie: Sędzia NSA Arkadiusz Cudak, po rozpoznaniu w dniu 20 września 2013 r. na posiedzeniu niejawnym w Izbie Finansowej zażalenia "B." J. M. Sp. j. z siedzibą w O. na postanowienie Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Kielcach z dnia 30 lipca 2013 r., sygn. akt I SA/Ke 518/12 w przedmiocie przyznania prawa pomocy w zakresie częściowym w sprawie ze skargi "B." J. M. Sp. j. z siedzibą w O. na decyzję Dyrektora Izby Skarbowej w K. z dnia 30 lipca 2012 r., nr [...] w przedmiocie podatku od towarów i usług za okres od stycznia 2009 r. do czerwca 2009 r. postanawia uchylić zaskarżone postanowienie i przekazać sprawę do ponownego rozpoznania Wojewódzkiemu Sądowi Administracyjnemu w Kielcach. Wojewódzki Sąd Administracyjny w Kielcach postanowieniem z dnia 30 lipca 2013 r. o sygnaturze I SA/Ke 518/12 oddalił wniosek "B." J. M. S. sp. j. w O. (zwana dalej "spółką" lub "skarżącą") o przyznanie prawa pomocy w zakresie częściowym. Zdaniem Sądu pierwszej instancji, skarżąca nie wykazała, że nie ma dostatecznych środków na poniesienie pełnych kosztów postępowania. Pomimo wskazywanych problemów spółka nadal funkcjonuje w obrocie gospodarczym, a z załączonych dokumentów księgowych wynika, że skarżąca pomimo sygnalizowanych trudności finansowych, prowadzi działalność gospodarczą generując wysokie koszty. W okresie od stycznia 2013 r. do maja 2013 r. koszty te wyniosły 174 260,09 zł, jednocześnie uzyskany przychód nie pokrył wykazanych kosztów w całości, bowiem we wskazanym okresie uzyskano przychód w wysokości 151 996,48 zł. Pomimo tego, brak jest informacji o zaciąganych przez spółkę kredytach na pokrycie ww. kosztów przychodów, czy zadłużeniu wobec kontrahentów. Spółka nie wskazała także na trudności w regulowaniu jej bieżących zobowiązań. Z powyższego wynika, że skarżąca dysponuje środkami i zamierza kontynuować swoją działalność, a koszty sądowe, które spółka jest obowiązana ponieść w zainicjowanych sprawach winny być traktowane na równi z innymi zobowiązaniami spółki, wynikającymi z prowadzonej działalności gospodarczej. Spółka jest obecna w obrocie prawnym, jest więc gotowa nadal ponosić ryzyko gospodarcze, w tym sporów prawnych Sąd pierwszej instancji wskazał, że w orzecznictwie przyjmuje się, iż przedsiębiorstwo, które nie wykazało, że utraciło płynność finansową i nadal funkcjonuje w obrocie gospodarczym, nawet pomimo trudności finansowych powinno partycypować w kosztach postępowania sądowego (postanowienie NSA z dnia 1 kwietnia 2008, sygn. akt I OZ 208/08, CBOSA). Sąd stwierdził, uwzględniając opisane przez skarżącą trudności finansowe, które niewątpliwie przyczyniły się do zmniejszenia rozmiaru prowadzonej działalności gospodarczej i wielkości uzyskiwanego przychodu, że spółka nie wykazała, iż nie jest w stanie ponieść kosztów postępowania. W ocenie sądu pierwszej instancji dla przyznania prawa pomocy spółce jawnej istotne jest też to, że każdy wspólnik spółki jawnej w myśl art. 22 § 2 ustawy z dnia 15 września 2000 r. Kodeks spółek handlowych (Dz. U nr 94 poz. 1037, zwanej dalej "k.s.h.") odpowiada za zobowiązania spółki bez ograniczeń całym swoim majątkiem solidarnie z pozostałymi wspólnikami. Zdaniem sądu pierwszej instancji sytuacja finansowa wspólników spółki J. M. S. i D. S.-Z. jest stabilna. Jak wynika z przedłożonych na wezwanie Sądu pierwszej instancji oświadczeń i dokumentów wspólnicy spółki pozostają sami w odrębnych gospodarstwach domowych, nie mają nikogo na utrzymaniu, nie wykazują zadłużeń kredytowych, czy problemów w regulowaniu bieżących zobowiązań, natomiast miesięczne koszty utrzymania J. M. S. szacuje na kwotę ok. 1300 zł, a D. S.-Z. na kwotę ok. 1400 zł. Przy czym jak wynika z przedłożonego zeznania podatkowego za 2012 r. J. M. S. z tytułu prowadzonej działalności gospodarczej osiągnął dochód w kwocie 119.709,06 zł, przychód w kwocie 16.792.183,30 zł, przy kosztach uzyskania przychodów 16.672.474,24 zł. Sytuacja finansowa D. S.-Z. jest również stabilna. Posiada ona stałe źródło dochodu, bowiem utrzymuje się z emerytury oraz z działalności gospodarczej spółki. Jak wynika z przedłożonego zeznania podatkowego za 2012 r. z tytułu prowadzonej działalności gospodarczej osiągnęła dochód w kwocie 115.014,59 zł, przychód w kwocie 16.133.666,31 zł, przy kosztach uzyskania przychodów w kwocie 16.018.651,71 zł, oraz z tytułu emerytury − renty uzyskała dochód w kwocie 20.592,08zł. W ocenie sądu pierwszej instancji z powyższego wynika, że sytuacja finansowa wspólników spółki umożliwia racjonalne gospodarowanie środkami, w tym gromadzenie środków na prowadzenie postępowań sądowych. Strony prowadzące działalność gospodarczą powinny uwzględniać odpowiednie środki finansowe na pokrycie kosztów postępowań sądowych związanych z ich działalnością. Tym bardziej, że w przedmiotowej sprawie postępowanie podatkowe toczy się od 2010 r., a decyzja pierwszej instancji, niekorzystna dla podatników została wydana w 2011 r. Wspólnicy mieli więc świadomość ewentualnych przyszłych sporów sądowych. Sąd pierwszej instancji podsumowując stwierdził, że mając na uwadze osiągane przez stronę skarżącą przychody oraz sytuację majątkową wspólników, koszty sądowe w zakresie wpisu od skargi kasacyjnej stanowią kwotę możliwą do poniesienia. W zażaleniu spółka wniosła o zmianę zaskarżonego postanowienia i zwolnienie skarżącej od ponoszenia kosztów sądowych w zakresie zwolnienia od wpisu od skargi kasacyjnej, ewentualnie o uchylenie ww. postanowienia i przekazanie sprawy do ponownego rozpoznania. W przedmiotowym zażaleniu spółka stwierdziła, że naruszono przepisy postępowania, tj. art. 246 § 2 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. z 2012 r. poz. 270 z późn. zm., zwanej dalej "p.p.s.a."). poprzez jego niezastosowanie i niezwolnienie skarżącej od ponoszenia kosztów sądowych w niniejszym postępowaniu oraz art. 141 § 4 p.p.s.a. poprzez sporządzenie uzasadnienia postanowienia w sposób zbyt ogólny z pominięciem analizy zebranych w sprawie dokumentów i oświadczeń. Skarżąca argumentowała, że gdy spółka nie przynosi dochodów wspólnicy nie zarabiają, a tym samym, zdaniem spółki, sąd pierwszej instancji nie powinien upatrywać możliwości finansowania procesu w sytuacji finansowej wspólników. Strona podkreśliła, że obecnie działalność spółki ograniczona jest do samego widnienia w KRS, w rzeczywistości spółka nie funkcjonuje, i nie przynosi dochodu. W związku z tym skarżąca wskazała, że oceniając sytuację materialną strony, należy brać pod uwagę nie tylko jej dochody, ale również możliwości ich uzyskania. W ocenie spółki nie można również pominąć faktu poniesienia w 2012 r. przez wspólników spółki z własnych środków wpisów od wniesionych skarg w łącznej kwocie 63.638,75 zł. Naczelny Sąd administracyjny zważył, co następuje. Zażalenie zasługuje na uwzględnienie. Zgodnie z art. 246 § 2 pkt 2 p.p.s.a. prawo pomocy osobie prawnej może być przyznane w zakresie częściowym, gdy wykaże ona, że nie ma dostatecznych środków na poniesienie pełnych kosztów postępowania. Z konstrukcji tego przepisu wynika, że to na wnioskodawcy ciąży obowiązek wykazania, iż znajduje się w sytuacji materialnej uprawniającej do przyznania prawa pomocy. W tym stanie rzeczy należy przyjąć, że rozstrzygnięcie sądu w tej kwestii będzie zależało od tego, co zostanie udowodnione przez stronę. Omawiany przepis stanowi odstępstwo od zasady ponoszenia przez stronę kosztów postępowania, określonej w art. 199 p.p.s.a. Celem instytucji prawa pomocy w postępowaniu sądowoadministracyjnym jest zagwarantowanie stronie konstytucyjnego prawa do sądu ustanowionego w art. 45 ust. 1 Konstytucji RP. Udzielenie prawa pomocy jest formą dofinansowania z budżetu państwa i powinno mieć zastosowanie jedynie w sytuacjach wyjątkowych, w których zdobycie środków finansowych na udział w postępowaniu sądowym jest obiektywnie niemożliwe (por. postanowienie Naczelnego Sądu Administracyjnego z dnia 23 maja 2011 r. sygn. akt I FZ 136/11). Wnioskodawca powinien zatem, z własnej inicjatywy lub na wezwanie sądu, wykazać, poprzez złożenie stosownych dokumentów w postaci rachunków, wyciągów bankowych, zaświadczeń itp., że jego sytuacja materialna uniemożliwia lub utrudnia w istotny sposób dostęp do sądu. Rzetelne przedstawienie przez stronę przyczyn uzasadniających przyznanie prawa pomocy i dowodów na ich poparcie umożliwia sądowi dokonanie prawidłowej oceny sytuacji majątkowej wnioskodawcy. Naczelny Sąd Administracyjny zgadza się z sądem pierwszej instancji, że skarżąca nie posiada dostatecznych środków, które mogą być przeznaczone na poniesienie kosztów niniejszego postępowania. Spółka przesłała do sądu liczne dokumenty, na które składają się m.in.: zawiadomienia o zajęciach komorniczych rachunków bankowych, protokoły zajęcia i odbioru ruchomości, tytuły wykonawcze, pisma Prokuratury Okręgowej w K. Dokumenty te potwierdzają, że spółka nie posiada środków finansowych. Zatem podniesione przez skarżącą fakty, związane z brakiem majątku, który nie zostałby zajęty w toku postępowań egzekucyjnych, faktycznie rzutują na sytuację majątkową spółki. Nie można więc stwierdzić, że posiada ona majątek, dzięki któremu mogłaby pokryć koszty sądowe, gdyż składniki tego majątku są zajęte, a co za tym idzie nie są w dyspozycji skarżącej. Zdaniem Naczelnego Sądu Administracyjnego, spółka wykazała, że na tę chwilę nie jest w stanie ponieść ciężaru zapłaty kosztów sądowych w sprawach o sygn. akt I FZ 372/13 oraz I FZ 373/13, w których wpisy wynoszą łącznie 31.820,00 zł. Słusznie też sąd pierwszej instancji przyjął, że przy przyznaniu prawa pomocy spółce jawnej − należy ocenić sytuację majątkową wspólników. Biorąc jednak pod uwagę fakt, że wspólnicy ponieśli już wysokie koszty wpisu od skarg w łącznej kwocie 63.639,00 zł, sąd powinien rozważyć, czy ponoszenie dalszych kosztów postępowania nie przekracza ich możliwości płatniczych, czego sąd pierwszej instancji nie zrobił w wystarczającym zakresie. Wojewódzki Sąd Administracyjny powinien przeanalizować przede wszystkim to, czy odmowa uwzględnienia wniosku o przyznanie prawa pomocy nie pozbawi skarżącej konstytucyjnego prawa do sądu, ustanowionego w art. 45 ust. 1 Konstytucji RP, i możliwości weryfikacji niekorzystnych dla niej decyzji podatkowych. Dlatego też Naczelny Sąd Administracyjny, szukając prawidłowej równowagi pomiędzy interesem Państwa w pobieraniu opłat z tytułu rozpoznawania spraw, a interesem skarżącej w dochodzeniu swych roszczeń, stwierdził, że sprawę należy przekazać do ponownego rozpoznania Wojewódzkiemu Sądowi Administracyjnemu w Kielcach. Odnośnie do podniesionego przez skarżącą naruszenia art. 141 § 4 p.p.s.a. Naczelny Sąd Administracyjny uznał zarzut ten za niezasadny. W utrwalonym orzecznictwie przyjmuje się, że skuteczny zarzut naruszenie przepisu art. 141 § 4 p.p.s.a. ma miejsce wówczas, gdy uzasadnienie orzeczeń nie pozwala jednoznacznie ustalić przesłanek, jakimi kierował się sąd administracyjny podejmując zaskarżone orzeczenie, nie zawiera któregokolwiek z elementów konstrukcyjnych wymienionych w tym przepisie i nie pozwala to na kontrolę instancyjną. Wbrew twierdzeniom spółki, zaskarżone orzeczenie zawiera wszystkie elementy, o których mowa w art. 141 § 4 p.p.s.a. i poddaje się kontroli instancyjnej, a co za tym idzie, nie narusza dyspozycji ww. przepisu. Z tych względów, na podstawie art. 185 § 1 w zw. z art. 197 § 2 p.p.s.a. należało orzec jak w sentencji.