I OSK 703/13

Naczelny Sąd Administracyjny w składzie: Przewodniczący sędzia NSA Joanna Banasiewicz, Sędzia NSA Jolanta Rudnicka (spr.), Sędzia del. WSA Jerzy Bortkiewicz, Protokolant sekretarz sądowy Julia Chudzyńska, po rozpoznaniu w dniu 7 listopada 2014 r. na rozprawie w Izbie Ogólnoadministracyjnej skargi kasacyjnej I. G. od wyroku Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie z dnia 16 listopada 2012 r. sygn. akt I SA/Wa 1131/12 w sprawie ze skargi I. G. na decyzję Ministra Skarbu Państwa z dnia [...] kwietnia 2012 r. nr [...] w przedmiocie odmowy potwierdzenia prawa do rekompensaty za nieruchomość pozostawioną poza granicami RP 1) uchyla zaskarżony wyrok i przekazuje sprawę do ponownego rozpoznania Wojewódzkiemu Sądowi Administracyjnemu w Warszawie, 2) zasądza od Ministra Skarbu Państwa na rzecz I. G. kwotę 380 (trzysta osiemdziesiąt) złotych tytułem zwrotu kosztów postępowania kasacyjnego. Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie wyrokiem dnia 16 listopada 2012 r., sygn. akt I SA/Wa 1131/12 oddalił skargę I. G. na decyzję Ministra Skarbu Państwa z dnia [...] kwietnia 2012 r., nr [...] w przedmiocie odmowy potwierdzenia prawa do rekompensaty za nieruchomość pozostawioną poza granicami RP. Przytaczając w uzasadnieniu wyroku okoliczności faktyczne i prawne sprawy, Sąd wskazał, że wnioskiem z dnia 4 września 2007 r. I. G. zwróciła się do Wojewody [...] o wydanie decyzji potwierdzającej prawo do rekompensaty z tytułu pozostawienia przez K. L. nieruchomości pozostawionych poza obecnymi granicami Rzeczypospolitej Polskiej w miejscowościach; K., S., J., P., N. i P. o łącznej powierzchni ponad [...] ha. Do wniosku dołączyła wykaz spadkobierców oraz uwierzytelnione kserokopie stron Lwh 146 gm. kat. K. i Lwh 159 gm. kat. J. oraz kserokopia pisma Centralnego Państwowego Historycznego Archiwum Ukrainy Miasta Lwów. Następnie pismem z dnia 10 września 2007 r. I. G. zwróciła się o wydanie decyzji potwierdzającej prawo do rekompensaty za nieruchomości pozostawione przez K. L. w miejscowościach P. i N. w obwodzie lwowskim w tym dworki, folwarki, pola uprawne, lasy, całe wsie i miasteczka na przykład C.. Taki sam wniosek złożyła również J.K. oraz H. L.. Wnioskodawcy uzupełnili akta sprawy o oświadczenia o stanie realizacji prawa do rekompensaty i okazali dowody osobiste potwierdzające obywatelstwo polskie. Decyzją z dnia [...] kwietnia 2008 r., nr [...] Wojewoda [...] odmówił potwierdzenia prawa do rekompensaty wskazując, że K. L. nie zamieszkiwała na terenach nie wchodzących obecnie w skład państwa polskiego i z tego powodu nie spełnia ustawowego warunku do potwierdzenia prawa do rekompensaty. Od decyzji powyższej odwołanie złożyli J. K., I. G. i H.L.. W dniu 19 listopada 2008 r. do [...] Urzędu Wojewódzkiego wpłynęło pismo E. P. z wnioskiem o objęcie go oraz pozostałych spadkobierców postępowaniem toczącym się w sprawie o rekompensatę za mienie pozostawione przez K. L. poza obecnymi granicami Rzeczypospolitej Polskiej. W dniu 31 grudnia 2008 r. wnioski o rekompensatę złożyli również: S. K., W. H K. i L. L.. Decyzją z dnia [...] sierpnia 2009 r., nr [...] Minister Skarbu Państwa uchylił decyzję Wojewody [...] z dnia [...] kwietnia 2008 r. w całości i przekazał sprawę do ponownego rozpoznania wskazując, że organ pierwszej instancji powinien zebrać dowody na okoliczność miejsca zamieszkania K. L. w dniu 1 września 1939 r. Wskazał ponadto na konieczność usunięcia braków formalnych wniosku o przyznanie prawa do rekompensaty w szczególności poprzez przedłożenie oryginałów złożonych dotychczas kserokopii dokumentów lub uwierzytelnionych ich kopii. Ponownie rozpoznając niniejszą sprawę, Wojewoda [...] po rozpatrzeniu wniosków I.G., J. K., H.L., L. S., W. K., S.K., E.P., B. P. i E. C., działającej w imieniu własnym oraz jako pełnomocnik A. K. odmówił potwierdzenia prawa do rekompensaty z tytułu pozostawienia nieruchomości poza obecnymi granicami Rzeczypospolitej Polskiej. W uzasadnieniu rozstrzygnięcia Wojewoda [...] wskazał, że podczas ponownego rozpatrywania sprawy wezwał wnioskodawców do uzupełnienia wniosku o dowody potwierdzające miejsce zamieszkania właścicielki pozostawionego mienia i obywatelstwo polskie na dzień 1 września 1939 r. oraz przedłożenia oryginałów dokumentów potwierdzających prawo własności pozostawionych nieruchomości i dowodów ich pozostawienia w związku z wojną rozpoczętą w 1939 r. W odpowiedzi na powyższe wezwanie wnioskodawcy przedłożyli oryginały dokumentów, z których zostały wykonane nadesłane wcześniej kserokopie. Dołączyli ponadto, kserokopie korespondencji, nekrolog, protokoły ze zjazdów rodzinnych i inne dokumenty mające potwierdzić obywatelstwo K. L.. Organ wskazał przy tym, że żaden z tych dokumentów nie potwierdził miejsca zamieszkania i obywatelstwa K. L. w dniu 1 września 1939 r. Dokumenty te nie określiły także, zdaniem organu, powierzchni gruntów nieruchomości pozostawionych poza granicami Polski. Jednocześnie organ wskazał, że Archiwum Państwowe w P. pismem z dnia 22 listopada 2010 r. poinformowało o odnalezieniu jednego dokumentu, który świadczy o zamieszkiwaniu K. L. w P. w 1939 r. Wojewoda [...] wskazał ponadto, że w dniu 21 stycznia 2011 r. I.G. okazała dokumenty potwierdzone przez Archiwum Państwowe w P., w tym dokument stwierdzający, że K.L. była właścicielką dóbr w B. i mapy z 1939 r. J., P. i C. z D.. Jednocześnie wskazał, że dokument ten to ugoda w sprawie spłaty pożyczki z której wynika, że K. L. była właścicielką między innymi dóbr objętych wnioskiem o rekompensatę tj. K. objętych whl 146, C. obj. whl 1210, P. obj. 484, D. obj. whl 486, S. obj. whl 160, P. obj. whl 482, J.obj. whl 158. Dokument ten jednak nie zawiera, zdaniem organu, danych odnośnie powierzchni i opisów nieruchomości. Kopie map załączone do pisma strony nie zawierają informacji, jaki był obszar objętych mapami gruntów i do kogo należało prawo ich własności. Reasumując Wojewoda [...] stwierdził, że K. L. jako osoba zamieszkała w dniu 1 września 1939 r. na obecnym terytorium Polski nie była repatriantką i nie podlegała przepisom ustawy z dnia 8 lipca 2005 r. o realizacji prawa do rekompensaty z tytułu pozostawienia nieruchomości poza obecnymi granicami Rzeczypospolitej Polskiej. Pismem z dnia 3 lutego 2012 r. I. G. oraz pismem z dnia 26 stycznia 2012 r. B. P. wniosły do Ministra Skarbu Państwa odwołania od decyzji organu pierwszej instancji. Po rozpatrzeniu powyższych odwołań Minister Skarbu Państwa decyzją z dnia [...] kwietnia 2012 r. utrzymał zaskarżoną decyzję w mocy. W uzasadnieniu rozstrzygnięcia organ odwoławczy powołał się na przepis art. 6 ust. 1, art. 2, art. 5 ust. 1, art. 7 ust. 2 ustawy z dnia 8 lipca 2005 r. o realizacji prawa do rekompensaty i wskazał, że w sprawie niniejszej nie zostały udowodnione podstawowe kwestie warunkujące potwierdzenie prawa do rekompensaty. Powołując się na zebrany w sprawie materiał dowodowy organ stwierdził, że kwestią bezsporną jest własność przysługująca K. L. względem nieruchomości położonych w miejscowościach K., C., P., D., S., P., J.. Wskazał przy tym, że z całą pewnością prawo to przysługiwało K. L. w 1909 r. Na podstawie przedłożonych do akt sprawy dokumentów nie można natomiast jednoznacznie stwierdzić, że K. L. była właścicielem tych nieruchomości w dacie 1 września 1939 r. Ze zgromadzonej dokumentacji nie wynika również powierzchnia nieruchomości, o których mowa w kartach stanu majątkowego. Informacji tych nie uzyskano również od właściwych instytucji archiwalnych, do których zwracała się zarówno strona postępowania, jak i organ prowadzący postępowanie. Jak wynika bowiem z treści pisma Archiwum Państwowego w P. z dnia 22 listopada 2010 r. w wyniku przeprowadzonej kwerendy dokumentów archiwalnych z lat 1919-1944 nie odnaleziono wpisów na nazwisko K. L.. Organ podkreślił przy tym, że kwestią bezsporną jest prawo własności przysługujące K. L. względem nieruchomości położonych w miejscowościach: K., C., P., D., S., P., J.. Podkreślił przy tym jednak, że prawo do rekompensaty nie przysługuje wszystkim właścicielom, którzy pozostawili swoje mienie poza obecnymi granicami państwa polskiego. Prawo to przysługuje bowiem jedynie tym osobom, które łącznie spełniły przesłanki zawarte w przepisie art. 1 i art. 2 ustawy. Organ odwoławczy wskazał poza tym, że nie można jednoznacznie stwierdzić, iż uchwała Sądu Grodzkiego w P. z dnia 27 kwietnia 1939 r., sygn. II C 2571/38 nie jest podstawą do stwierdzenia, iż miejscem zamieszkania K.L. w dniu 1 września 1939 r. był P., a nie byłe terytorium Rzeczypospolitej Polskiej. Zgodnie bowiem z ogólną zasadą wyznaczania sądu właściwego do rozpoznania sprawy actor sequiur forum rei, dla rozstrzygnięcia sporu właściwy jest sąd miejsca zamieszkania bądź pobytu pozwanego. Minister wskazał, że strony postępowania nie przedłożyły również żadnych dokumentów potwierdzających fakt repatriacji K. L. na obecne terytorium Rzeczypospolitej Polskiej. Jednocześnie podniósł, że wyjaśnienia strony mogą mieć jedynie charakter uzupełniający, a nie rozstrzygający w sprawie. I. G. wniosła skargę do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie zarzucając organowi naruszenie: - art. 140 kpa w zw. z art. 7, 75 i 77 kpa poprzez nie rozpoznanie wszystkich zarzutów podniesionych w odwołaniu od decyzji organu pierwszej instancji; - art. 138 § 1 pkt 2 i § 2 kpa oraz art. 136 kpa w zw. z art. 77 § 1 i 78 § 1 kpa polegające na nie uchyleniu zaskarżonej decyzji a co najmniej nie przeprowadzeniu dodatkowego postępowania dowodowego, pomimo że w sprawie tej Wojewoda nie wyjaśnił wszystkich okoliczności sprawy istotnych dla rozstrzygnięcia, na które skarżąca wskazywała w odwołaniu; - art. 138 § 1 pkt 2 i § 2 kpa w zw. z art. 140 kpa w zw. z art. 107 § 1 kpa w zw. z art. 3 ust. 2 ustawy z dnia 8 lipca 2005 r. o realizacji prawa do rekompensaty z tytułu pozostawienia nieruchomości poza obecnymi granicami Rzeczypospolitej Polskiej poprzez nie wskazanie w decyzji przepisu art. 3 ust. 2 tej ustawy jako podstawy prawnej jej wydania; - art. 140 kpa w zw. z art. 77 § 1 kpa i art. 75 § 1 kpa poprzez nie zwrócenie się do USC w S., który sporządzał aktu zgonu K. L. o udzielenie informacji, czy Urząd ten jest w posiadaniu dowodu tożsamości K. L., zwracanego organom w chwili zgłaszania zgonu osoby zmarłej, co mogłoby przyczynić się do wyjaśnienia kwestii jej obywatelstwa oraz miejsca zamieszkania w dniu 1 września 1939 r.; - art. 140 kpa i art. 138 § 1 pkt 2 i § 2 kpa w zw. z art. 6 ust. 1 pkt 3 ustawy z dnia 8 lipca 2005 r. w zakresie, w jakim dowód z oświadczenia wnioskodawcy na okoliczność miejsca zamieszkania K. L. został uznany za niewiarygodny - art. 140 kpa w zw. z art. 77 § 1 kpa i art. 76 § 1 kpa polegającym na całkowicie nieuprawnionym stwierdzeniu na str. 11 decyzji, że strony nie wykazały faktu repatriacji K. L. na obecne terytorium RP, podczas gdy na str. 2 decyzji Minister wyraźnie wskazał, przytaczając treść postanowienia o stwierdzeniu nabycia spadku po K.L. z dnia 14 października 2002 r., że ostatnio przed śmiercią zamieszkiwała w S. i tamże w dniu 9 stycznia 1940 r. zmarła, a więc przeniosła się przed śmiercią na obecne terytorium RP. Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie stwierdził, iż skarga jest nieuzasadniona. Sąd podniósł, że zasadniczą kwestią w przedmiotowej sprawie było, zdaniem organów, ustalenie, że określone w art. 1-3 ustawy z dnia 8 lipca 2005 r. o realizacji prawa do rekompensaty z tytułu pozostawienia nieruchomości poza obecnymi granicami Rzeczypospolitej Polskiej (Dz. U. Nr 169, poz. 1418 ze zm.) prawo do rekompensaty z tytułu pozostawienia nieruchomości poza obecnymi granicami Rzeczypospolitej Polskiej nie przysługuje spadkobiercom K. L. z uwagi na niespełnienie przesłanki zamieszkiwania przez nią na byłym terytorium państwa polskiego w dniu 1 września 1939 r. oraz brakiem potwierdzenia posiadania obywatelstwa polskiego a także okoliczności w jakich opuściła byłe terytorium Rzeczypospolitej Polskiej. Sąd wskazał na wyrok Trybunału Konstytucyjnego z dnia 23 października 2012 r. SK 11/12, w którym Trybunał stwierdził niekonstytucyjność przepisu art. 2 pkt 1 ustawy w zakresie, w jakim przyznaje on prawo do rekompensaty właścicielom nieruchomości pozostawionych poza obecnymi granicami RP, którzy 1 września 1939 r. zamieszkiwali na byłym terytorium RP i nie przyznaje takiego prawa każdemu właścicielowi nieruchomości pozostawionych poza obecnymi granicami RP na skutek okoliczności związanych z wojną rozpoczętą w 1939 r. Zdaniem Sądu w sprawie niniejszej stanowisko to nie ma jednak znaczenia, ponieważ nie zostały spełnione również pozostałe przesłanki wynikające z tego przepisu w tym wykazanie posiadania przez K. L. obywatelstwa polskiego oraz opuszczenia byłego terytorium RP z przyczyn o których mowa w art. 1 omawianej ustawy tj. w wyniku wypędzenia lub na podstawie wymienionych w tym przepisie układów. Sąd potwierdził słuszność stanowiska organów orzekających w sprawie, iż wnioskodawcy nie udokumentowali w sposób nie budzący wątpliwości spełnienia przez K.L. powyższych przesłanek. Przedłożone przez strony w postępowaniu przed organami administracji na tę okoliczność dokumenty w tym m.in. protokoły ze zjazdów rodzinnych czy listy, nie są dokumentami potwierdzającymi posiadanie obywatelstwa polskiego przez ich poprzedniczkę prawną. W aktach sprawy brak jest również dokumentów potwierdzających repatriację K. L.. Okoliczność, że zamieszkiwała i zmarła w Polsce nie stanowi bowiem o tym, że zmuszona była opuścić byłe terytorium RP oraz, że opuszczenie to było bezpośrednio związane z wybuchem wojny. Nie każde bowiem przesiedlenia były przymusowe. Ponadto Sąd powołał się na wyrok Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie z dnia 14 lipca 2011 r., sygn. akt I SA/Wa 338/11, w uzasadnieniu którego wskazano, że przymus opuszczenia byłego terytorium państwa polskiego musi pozostawać w bezpośrednim związku przyczynowo-skutkowym z wojną rozpoczętą w 1939 r. Konkretna przyczyna, skutkująca przymusowym opuszczeniem byłego terytorium Rzeczypospolitej Polskiej przez właściciela nieruchomości, powinna powstać jako następstwo działań wojennych i różnych zdarzeń im towarzyszących, jak np. deportacje ludności polskiej, aresztowania, zsyłka na Syberię czy pobór do wojska. Z akt niniejszej sprawy nie wynikają natomiast okoliczności, w jakich K.L. przybyła i pozostała na terytorium Polski. W ocenie Sądu na uwzględnienie nie zasługuje również zarzut skarżącej dotyczący naruszenia przez organy administracji przepisów postępowania poprzez niezwrócenie się do Urzędu Stanu Cywilnego w S. w kwestii wyjaśnienia obywatelstwa K. L.oraz miejsca jej zamieszkania w dniu 1 września 1939 r. Jak wprost bowiem wynika z przepisu art. 6 ust. 1 przedłożenie powyższych dowodów, w tym potwierdzających m.in. obywatelstwo leży po stronie wnioskodawcy. Sąd zauważył, że w sprawie niniejszej pomimo braku dołączenia przez stronę tych dowodów, organ sam wystąpił do Archiwum Państwowego w P. (vide pismo z dnia 28.09.2010 r., nr [...]) i Prezydenta Miasta P. w celu uzyskania dokumentów, które potwierdziłyby fakt posiadania obywatelstwa polskiego przez K. L.. Organy powyższe nie miały jednak takich dokumentów. Słusznie zatem, zdaniem Sądu, organy orzekające w niniejszej sprawie uznały, że z uwagi na brak łącznego spełnienia przesłanek, o których mowa w art. 6 ustawy z dnia 8 lipca 2005 r., nie można stwierdzić, że spadkobiercom K. L.przysługuje prawo do żądanej przez nich rekompensaty. Skargę kasacyjną od powyższego wyroku wniosła I. G.. Powołując się na obie podstawy wskazane w art. 174 pkt 1 i 2 p.p.s.a., skarżąca kasacyjnie zarzuciła zaskarżonemu orzeczeniu: I. naruszenie przepisów postępowania, co miało istotny wpływ na wynik sprawy, tj.: 1) art. 141 § 4 p.p.s.a. wyrażające się w nie ustosunkowaniu się do szeregu zarzutów postawionych w skardze decyzji Ministra Skarbu Państwa, tj. zarzutów z pkt. 1 tiret 1-4, 3, 4, 5, 8, 9 tiret 1 i 2, 10 skargi z dnia 11 czerwca 2012 r., 2) art. 145 § 1 pkt. 1 lit. c p.p.s.a. (poprzez jego niezastosowanie) w zw. z art. 140 k.p.a. w zw. z art. 7, 75 i 77 k.p.a., polegające na nie uchyleniu zaskarżonej decyzji w sytuacji gdy była ona obarczona istotnym uchybieniem wyrażającym się w nie rozpoznaniu wszystkich zarzutów podniesionych w odwołaniu od decyzji Wojewody [...], w tym nie ustosunkowanie się do: - zarzutu naruszenia przepisu art. 3 ust. 2 ustawy z dnia 8 lipca 2005 r. o realizacji prawa do rekompensaty z tytułu pozostawienia nieruchomości poza obecnymi granicami Rzeczypospolitej Polskiej poprzez nie wskazanie w decyzji przepisu art. 3 ust. 2 tej ustawy jako podstawy prawnej jej wydania, - zarzutu dotyczącego nie rozpatrzenia przez Wojewodę części materiału dowodowego w postaci wykazu hipotecznego dot. C. wraz z mapami, - zarzutu wskazującego na to, iż postanowienie dowodowe Sądu Grodzkiego z dnia [...] kwietnia 1939 r. nie stanowi dowodu na to, że K.L. mieszkała w dniu 1 września 1939 r. w P., - zarzutu nie dopuszczenia przez Wojewodę dowodu z opinii biegłego geodety dla ustalenia powierzchni nieruchomości uwidocznionych na złożonych przez stronę wyskalowanych mapach i nieprawidłowego poinformowania strony, że dowód taki zostanie przeprowadzony przez biegłego powołanego przez organ (a więc osobę obiektywną i bezstronną), 3) art. 145 § 1 pkt. 1 lit. c p.p.s.a. (poprzez jego niezastosowanie) w zw. z art. 138 § 1 pkt 2 i § 2 k.p.a. w zw. z art. 140 k.p.a. w zw. z art. 107 § 1 k.p.a. w zw. z art. 3 ust. 2 ustawy z dnia 8 lipca 2005r. o realizacji prawa do rekompensaty z tytułu pozostawienia nieruchomości poza obecnymi granicami Rzeczypospolitej Polskiej poprzez nie uchylenie zaskarżonej decyzji pomimo, iż utrzymywała ona w mocy wadliwą decyzję Wojewody [...] z dnia [...] kwietnia 2013 r. a wadliwość ta polegała na nie wskazaniu w decyzji organu I instancji przepisu art. 3 ust. 2 tej ustawy jako podstawy prawnej jej wydania, 4) przepisów art. 145 § 1 pkt 1 lit. c p.p.s.a. (poprzez jego niezastosowanie) w zw. z art. 138 § 1 pkt 2 i § 2 k.p.a. w zw. z art. 140 k.p.a. w zw. z art.76 § 1 k.p.a. polegającym na nie uchyleniu zaskarżonej decyzji, pomimo iż została ona wydana na skutek nieprawidłowego uznania postanowienia dowodowego Sądu Grodzkiego w P. z dnia [...] kwietnia 1939 r. za dowód stwierdzający, że miejscem zamieszkania K.L.był P., podczas gdy: - Sąd Grodzki w P. nie był organem państwowym powołanym do stwierdzania takiej okoliczności, stwierdzenie takiej okoliczności nie leżało w zakresie działania Sądu grodzkiego, - jak wynika z przepisu art. 34 § 2 Kodeksu Postępowania Cywilnego z dnia 29 listopada 1930r. (tj. Dz.U. 1932, Nr 112, poz. 934) wg. stanu na dzień 28 listopada 1938r. "Powództwo o roszczenie majątkowe, dotyczące (...) gospodarstwa rolnego (...), wytoczyć można przed sąd, w którego okręgu znajduje się (...) gospodarstwo (...).", - ze wskazanego postanowienia dowodowego, dokumentu zapewne incydentalnego w tamtej sprawie, absolutnie nie wynika kontekst sprawy ani żadne okoliczności mogące wesprzeć tezę o zamieszkiwaniu K. L.w P., 5) art. 145 § 1 pkt 1 lit. c p.p.s.a. (poprzez jego niezastosowanie) w zw. z art. 140 k.p.a. w zw. z art. 77 § 1 k.p.a. i art. 76 § 3 k.p.a. w zakresie, w jakim Minister Skarbu Państwa stwierdził na str. 10 decyzji, w zakresie ustalenia obywatelstwa K.L. , że okoliczność ta jest udowodniona za pomocą dokumentów urzędowych i nie będzie przeprowadzał dowodów przeciwnych, podczas gdy: - postanowienie Sądu Grodzkiego, na co wskazano powyżej, nie jest dokumentem urzędowym w rozumieniu art. 76 § 1 k.p.a., - przepis art. 76 § 3 k.p.a. nie wyłącza możliwości przeprowadzenia dowodu przeciwko dokumentom urzędowym (w tym przypadku z informacji z MSWiA lub przesłuchania stron), - organ administracji w toku postępowania ma obowiązek w sposób wyczerpujący zebrać i rozpatrzyć cały materiał dowodowy, 6) art. 145 § 1 pkt. 1 lit. c p.p.s.a. (poprzez jego niezastosowanie) w zw. z art. 138 § 1 pkt 2 i § 2 i art. 140 k.p.a. w zw. z art. 77 § 1 k.p.a.i art. 76 § 1 k.p.a. polegającym na nie uchyleniu zaskarżonej decyzji Ministra, która utrzymała w mocy wadliwą decyzję Wojewody [...], której wadliwość wyrażała się w całkowicie nieuprawnionym stwierdzeniu (na str. 11 decyzji Wojewody [...]), że strony nie wykazały faktu repatriacji K. L. na obecne terytorium RP, podczas gdy na str. 2 decyzji Minister wyraźnie wskazał, przytaczając treść postanowienia o stwierdzeniu nabycia spadku po K.L. z dnia 14 października 2002 r., że ostatnio przed śmiercią zamieszkiwała w S. i tamże w dniu 9 stycznia 1940r. zmarła (a więc przeniosła się przed śmiercią na obecne terytorium RP), nadto zaś wobec braku możliwości przedstawienia jakichkolwiek urzędowych dowodów stanowiących podstawę tych przenosin, 7) art. 145 § 1 pkt 1 lit. c p.p.s.a (poprzez jego niezastosowanie) w zw. z art. 140 k.p.a. i art. 138 § 1 pkt 2 i § 2 k.p.a. w zw. z art. 75 § 1 k.p.a. i art. 6 ust. 1 pkt 3 ustawy z dnia 8 lipca 2005 r. poprzez nie uchylenie zaskarżonej decyzji, pomimo iż utrzymywała w mocy decyzję Wojewody [...] zawierającą stwierdzenie, że w zakresie, w jakim dowód z oświadczenia wnioskodawcy na okoliczność miejsca zamieszkania K. L. i jej obywatelstwa został a priori uznany za niewiarygodny i zmierzający do obejścia prawa, podczas gdy przepis art. 6 ust. 1 pkt 3 wskazanej ustawy wskazuje na możliwość dopuszczenia takiego dowodu w sytuacji braku innych dowodów, w szczególności dowodów z dokumentów urzędowych, 8) art. 145 § 1 pkt 1 lit. c p.p.s.a. (poprzez jego niezastosowanie) w zw. z art. 140 k.p.a. w zw. z art. 77 § 1 k.p.a. i art. 8 i 9 k.p.a. oraz art. 138 § 1 pkt. 2 i § 2 k.p.a. poprzez nie uchylenie decyzji Ministra Skarbu Państwa, utrzymującej w mocy decyzję Wojewody [...] wydaną w warunkach nienależytego informowania stron o istotnych dla rozstrzygnięcia okolicznościach faktycznych i prawnych, a to wobec treści pisma z dnia 9 lutego 2011 r., iż "zostały zgromadzone dokumenty niezbędne do wydania decyzji administracyjnej" oraz nie poinformowaniu strony o zaistnieniu wątpliwości w zakresie obywatelstwa K. L. a to wobec faktu, iż przy wydawaniu decyzji z dnia [...] kwietnia 2008 r. kwestia ta nie budziła wątpliwości organu i strona pozostawała w błędnym przekonaniu, iż tak jest nadal, II. naruszenia przepisu art. 2 pkt 1 ustawy z dnia 8 lipca 2005 r. w zw. z art. 1 tej ustawy: - poprzez ich niewłaściwe zastosowanie i całkowicie bezpodstawne stwierdzenie, że okoliczności, które zmusiły K. L. do opuszczenia byłego terytorium RP musiały mieć charakter niejako zinstytucjonalizowany i usankcjonowany urzędowo (deportacja, aresztowanie, zsyłka na Syberię, czy pobór do wojska - str. 8 uzasadnienia wyroku) i określenie ich mianem "przymusowego przesiedlenia", podczas gdy fakt napaści ZSRR na Polskę jest faktem powszechnie znanym i obecnie już niekwestionowanym i fakt, iż osoba zamieszkała wówczas na terenach byłej RP, mająca arystokratyczne pochodzenie zwyczajnie w celu ratowania życia samorzutnie uciekła przed wojną w kierunku zachodnim (niekoniecznie w ramach akcji przesiedleńczej zorganizowanej odgórnie) nie powinien wzbudzać wątpliwości i nie może zostać urzędowo udowodniony (może zostać wykazany jedynie za pomocą zeznań lub przesłuchania strony), - ponadto art. 77 § 1 k.p.a. przez jego niewłaściwe zastosowanie wyrażające się w całkowicie nieuprawnionym i bezpodstawnym stwierdzeniu, że skarżąca miała obowiązek wykazania, iż K.L. opuściła byłe terytorium RP na skutek okoliczności wskazanych w art. 1 ustawy, podczas gdy przepis art. 6 ust. 1 ww. ustawy wprost wymienia okoliczności, które za pomocą przedłożonych dokumentów ma udowodnić strona i nie ma wśród nich okoliczności wskazanej w art. 2 pkt. 1 tej ustawy w zakresie opuszczenia terytorium byłej RP "z przyczyn o których mowa w art. 1" (na stronie spoczywa m.in. obowiązek dołączenia do wniosku dowodów świadczących o pozostawieniu nieruchomości poza obecnymi granicami RP na skutek okoliczności o których mowa w art. 1, ale nie opuszczenia byłego terytorium RP z tych przyczyn), co oznacza, że w tym zakresie organy administracji miały obowiązek działać z urzędu na zasadzie art. 77 § 1 k.p.a. W oparciu o powyższe zarzuty skarżąca kasacyjnie wniosła o uchylenie zaskarżonego wyroku i przekazanie sprawy do ponownego rozpoznania Sądowi pierwszej instancji oraz zasądzenie kosztów postępowania według norm przepisanych. W uzasadnieniu skargi kasacyjnej rozwinięto podniesione zarzuty odnoszące się do kwestii niewykazania, że K. L. zmuszona była opuścić byłe terytorium RP z przyczyn bezpośrednio związanych z wybuchem wojny oraz że posiadała obywatelstwo polskie. W ocenie autora skargi kasacyjnej, zarówno postępowanie przed organami administracji publicznej, jak i przed Wojewódzkim Sądem Administracyjnym w Warszawie nie zostało w tym zakresie należycie przeprowadzone. Naczelny Sąd Administracyjny zważył, co następuje: Skarga kasacyjna jest uzasadniona. Podniesione w skardze kasacyjnej zarzuty naruszenia norm prawa materialnego, jak również zarzuty naruszenia przepisów postępowania zasługują na uwzględnienie. Sąd pierwszej instancji oddalając skargę spadkobierców K.L. podzielił stanowisko organów orzekających w sprawie o odmowie udzielenia prawa do rekompensaty, przyjmując, że nie zostały spełnione dwie przesłanki niezbędne do przyznania tej rekompensaty (opuszczenia byłego terytorium RP w związku z wybuchem wojny i obywatelstwa polskiego). Sąd uznał także, że nie ma znaczenia w niniejszej sprawie, w kontekście oceny przesłanki zamieszkiwania, wyrok Trybunału Konstytucyjnego z dnia 23 października 2012 r., sygn. SK 11/12. W wyroku tym Trybunał stwierdził, że art. 2 pkt 1 ustawy z dnia 8 lipca 2005 r. o realizacji prawa do rekompensaty w zakresie, w jakim uzależnia prawo do rekompensaty od zamieszkiwania 1 września 1939 r. na byłym terytorium RP jest niezgodny z art. 64 ust. 2 w związku z art. 31 ust. 3 Konstytucji. Jednocześnie Trybunał orzekł, że wymieniony przepis we wskazanym zakresie utraci moc obowiązującą z upływem 18 miesięcy od dnia ogłoszenia wyroku w Dzienniku Ustaw. Zgodnie z art. 190 ust. 3 Konstytucji, wyrok ten wszedł w życie w dniu jego ogłoszenia w Dzienniku Ustaw, tj. 30 października 2012 r. ( Dz.U. z 2012 r., poz. 1195). Zatem w dacie orzekania przez Sąd pierwszej instancji w dniu 16 listopada 2012 r. powyższy wyrok Trybunału Konstytucyjnego został już ogłoszony. Należy zatem rozważyć, czy i jakie skutki prawne dla rozpoznawanej sprawy ma wejście w życie wskazanego wyroku Trybunału Konstytucyjnego z dnia 23 października 2012 r. Norma prawna, której niekonstytucyjność stwierdził Trybunał była podstawą prawną podjętych w sprawie decyzji, a także podstawą prawną wydania zaskarżonego wyroku. Zasadniczym skutkiem prawnym ogłoszenia tego wyroku było obalenie domniemania zgodności normy o powyższej treści z Konstytucją. Skutek ten nastąpił w dniu ogłoszenia wyroku Trybunału – niezależnie od tego, że w pkt II sentencji Trybunał zawarł tzw. klauzulę odraczającą utratę mocy obowiązującej niekonstytucyjnej normy. Wymaga zwrócenia uwagi, że zgodnie z art. 190 ust. 3 Konstytucji, odroczenie odnosi się wyłącznie do utraty mocy obowiązującej przepisu prawnego, natomiast nie odnosi się do obalenia domniemania konstytucyjności normy prawnej, która była przedmiotem kontroli Trybunału. Ten ostatni skutek następuje w dniu ogłoszenia orzeczenia Trybunału Konstytucyjnego. Zatem niezależnie od tego, że Trybunał Konstytucyjny odroczył utratę mocy obowiązującej art. 2 pkt 1 ustawy o realizacji prawa do rekompensaty norma prawna wyrażona w tym przepisie, uzależniająca przyznanie rekompensaty od zamieszkiwania na terytorium RP w dniu 1 września 1939 r., jest pozbawiona domniemania konstytucyjności. W ocenie Naczelnego Sądu Administracyjnego, jeżeli Trybunał stwierdził niekonstytucyjność normy prawnej i jednocześnie, działając na podstawie art. 190 ust. 3 Konstytucji, odroczył utratę jej mocy obowiązującej, to sądy administracyjne mają kompetencję do odmowy zastosowania takiej normy, niezależnie od tego, że przepis, który był przedmiotem wyroku Trybunału, formalnie pozostaje elementem systemu prawa. Określenie bowiem innego terminu utraty mocy obowiązującej normy uznanej za niekonstytucyjną nie modyfikuje podstawowego skutku prawnego wyroku, polegającego na obaleniu domniemania konstytucyjności takiej normy. Wprawdzie zgodnie z art. 190 ust. 4 Konstytucji orzeczenie przez Trybunał o niezgodności z Konstytucją RP przepisu, który był podstawą prawną decyzji administracyjnej wydanej po wejściu w życie ustawy zasadniczej, umożliwia wzruszenie takiej decyzji i ponowne rozpoznanie sprawy na podstawie stanu prawnego zgodnego z Konstytucją, to jednak w zaistniałej sytuacji uzasadnione jest odstąpienie od zasady stanowiącej, że legalność decyzji administracyjnej powinna być badana na podstawie stanu prawnego obowiązującego w dniu jej wydania. Zmiana w stanie prawnym wynikająca z orzeczenia Trybunału Konstytucyjnego uzasadnia konieczność przełamania tej zasady i w konsekwencji rodzi potrzebę ponownego rozpoznania sprawy z pominięciem niekonstytucyjnej regulacji – mimo że regulacja taka była objęta domniemaniem konstytucyjności w dniu wydania decyzji. Sąd pierwszej instancji nie poczynił żadnych rozważań dotyczących uznanej za niekonstytucyjną normy prawnej, poprzestając na stwierdzeniu, że wobec niespełnienia innych przesłanek ( obywatelstwa polskiego i opuszczenia byłego terytorium RP z przyczyn, o których mowa w art.1 ustawy z 2005 r.) wyrok Trybunału Konstytucyjnego z dnia 23 października 2012 r. nie ma w sprawie znaczenia. W istocie zatem Sąd pierwszej instancji nie dokonał, w tym zakresie, oceny zaskarżonej decyzji i tym samym nie rozpoznał też zarzutów skargi dotyczących przesłanki zamieszkiwania. Jednocześnie Sąd w uzasadnieniu zaskarżonego wyroku wyraził pogląd, że dokumenty zebrane w aktach sprawy nie pozwalają na uznanie, że K. L. opuściła terytorium państwa polskiego w przedwojennych granicach w następstwie działań wojennych i towarzyszących tym działaniom zdarzeń. Tymczasem ocena ta może być również wynikiem przyjęcia, że K.L. zamieszkiwała w P., a z akt sprawy nie wynikają okoliczności, w jakich przybyła ona do Polski i pozostała na terytorium Polski. Zatem niespełnienie przesłanki z art.1 ustawy wiąże się w niniejszej sprawie z zastosowaniem przez Sąd normy określonej w art.2 ust.1 uznanej za niekonstytucyjną w zakresie treści wskazanej w omawianym wyroku Trybunału. Pomimo, że Naczelny Sąd Administracyjny, rozpoznając skargę kasacyjną wniesioną od wyroku sądu wojewódzkiego, ocenia legalność wyroku sądu pierwszej instancji i przez to również zaskarżonej decyzji, biorąc pod uwagę stan prawny, jaki obowiązywał w dacie ich wydawania, to jednak sytuacja, która zachodziła w sprawie rozpoznawanej była szczególna, a to z uwagi na omówiony wyżej wyrok Trybunału Konstytucyjnego i skutki, jakie ten wyrok wywołał - poprzez fakt uchylenia domniemania konstytucyjności przepisu art. 2 pkt 1 ustawy zabużańskiej ( w wersji obowiązującej sprzed ostatniej nowelizacji). Nie można też pominąć, że po wydaniu zaskarżonych decyzji i zaskarżonego wyroku, w dniu 27 lutego 2013 r. weszła w życie ustawa z dnia 12 grudnia 2014 r. o zmianie ustawy o realizacji prawa do rekompensaty z tytułu pozostawienia nieruchomości poza obecnymi granicami Rzeczypospolitej Polskiej (Dz. U. 2014 r. poz. 195), która znowelizowała art. 2 pkt 1 cytowanej wyżej ustawy w ten sposób, iż obecnie do wymogów podmiotowych, które musi spełniać były właściciel mienia pozostawionego należy by: był on w dniu 1 września 1939 r. obywatelem polskim i miał miejsce zamieszkania na byłym terytorium Rzeczypospolitej Polskiej w rozumieniu przepisów: a) art. 3 ustawy z dnia 2 sierpnia 1926 r. o prawie właściwym dla stosunków prywatnych wewnętrznych (Dz. U. Nr 101, poz. 580 ze zm.) lub b) art. 24 K.p.c. z 1932 r. lub c) §3-10 rozporządzenia Ministra Spraw Wewnętrznych z 23 maja 1934 r. (...) o meldunkach i księgach ludności (Dz. U. Nr 54, poz. 489 ze zm.) oraz opuścił byłe terytorium Rzeczypospolitej Polskiej z przyczyn, o których mowa w art. 1, lub z tych przyczyn nie mógł na nie powrócić. Powyższa nowelizacja nawiązuje zatem także do przyczyn, o których mowa w art.1 omawianej ustawy ( wypędzenie lub opuszczenie w związku z wojną – ust.1, innych okoliczności zawiązanych z wojną rozpoczętą w 1939 r.). Jak trafnie podniesiono w uzasadnieniu skargi kasacyjnej konstatacje Sądu pierwszej instancji dotyczące przyczyn opuszczenia przez K. L. byłego terytorium RP są trudne do zrozumienia, gdy wziąć pod uwagę prześladowania, jakie spotykały Polaków, a szczególnie arystokrację na dawnych ziemiach polskich po wkroczeniu wojsk sowieckich. Te znane z wielu opracowań historycznych i różnych publikacji prześladowania wobec Polaków i związanej z tym konieczności ucieczki w celu ratowania życia nie wymagają dowodzenia, są to fakty powszechnie znane. Nie wiadomo zatem, czy Sąd pierwszej instancji uznał, że K. L. nie opuściła swego majątku w związku z rozpoczętą wojną, bo brak na tę okoliczność dowodów, czy też Sąd ten przyjął, że skoro zamieszkiwała w P., to nie opuściła dawnych ziem polskich z przyczyn wskazanych w art.1 i 2 ustawy. Nie ma natomiast racji strona skarżąca kasacyjnie, gdy prezentuje stanowisko, że ustawa nie wymaga dla potwierdzenia prawa do rekompensaty, spełnienia warunku aby opuszczenie majątku na dawnych ziemiach Polski pozostawało w związku z wojną rozpoczętą w 1939 r. Wynikało to bowiem wprost z art. 1 ustawy z 2005 r. w brzmieniu obowiązującym w dacie wydania zaskarżonej decyzji, a obecnie po nowelizacji z art.2 pkt 1 zw. z art.1 tej ustawy. Trafnie natomiast w skardze kasacyjnej zarzucono, że w uzasadnieniu zaskarżonego wyroku Sąd nie odniósł się do zarzutów skargi dotyczących przesłanki zamieszkiwania i do argumentacji zawartej w zarzutach i w uzasadnieniu skargi, a w szczególności do zarzutów opisanych w pkt 4 skargi, co miało istotny wpływ na wynik rozstrzygnięcia. Odnośnie do zarzutów skargi kasacyjnej dotyczących oceny spełnienia przez K.L. przesłanki obywatelstwa polskiego należy stwierdzić, że sprawa nie została w sposób dostateczny i wnikliwy wyjaśniona. Zgodnie z art. 2 pkt 2 ustawy o realizacji prawa do rekompensaty koniecznym warunkiem potwierdzenia tego prawa jest posiadanie przez osobę występującą z wnioskiem obywatelstwa polskiego właściciela nieruchomości pozostawionych poza obecnymi granicami Rzeczypospolitej Polskiej. Przy czym stosownie do treści art. 3 ust. 2 tej ustawy w przypadku śmierci właściciela nieruchomości pozostawionej poza granicami Państwa Polskiego, ubiegający się o rekompensatę spadkobiercy również muszą spełniać ten warunek. Przepis ten jest jednoznaczny w swojej treści i nie wymaga interpretacji. Artykuł 6 ust. 1 pkt 2 omawianej ustawy nakazuje dołączyć do wniosku o potwierdzenie prawa do rekompensaty dowody, które świadczą o posiadaniu obywatelstwa polskiego. Dowodami mogą być w odniesieniu do przesłanki obywatelstwa polskiego wydane przez władze polskie dokumenty, które świadczą o posiadaniu obywatelstwa polskiego ( art.6 ust.4 pkt 4 ustawy). Jak wynika z treści art. 6 ustawa pierwszeństwo daje dokumentom urzędowym, jednakże nie jest wykluczone w postępowaniu dotyczącym realizacji prawa do rekompensaty przeprowadzenie dowodów innych, aniżeli wymienione w tych przepisach, a przewidzianych w k.p.a. Dowody te mają tylko pierwszeństwo przed innymi, ich złożenie przez wnioskodawcę może okazać się wystarczające do wykazania przesłanek, od których zależy prawo do rekompensaty, a tym samym zamykające postępowanie w tym zakresie. Podkreślić trzeba, że to na osobie ubiegającej się o przyznanie prawa do rekompensaty ciąży obowiązek udowodnienia przesłanek umożliwiających uwzględnienie wniosku. Jednakże, jak w wielu orzeczeniach przyjmował Naczelny Sąd Administracyjny, w przypadku braku dowodów wskazanych w art.6 ust.4 i 5 ustawy organ prowadzący postępowanie powinien podjąć wszelkie niezbędne czynności do dokładnego wyjaśnienia stanu faktycznego sprawy, czyli stosownie do art.7 i art.75 § 1 k.p.a. przeprowadzić dowody. Zatem brak dowodów wskazanych w art. 6 ust. 4 i 5 ustawy o rekompensatach nie uwalnia organu prowadzącego postępowanie od zachowania zasady ustanowionej w art. 7 k.p.a., prawdy obiektywnej, zatem podejmowania wszelkich czynności niezbędnych do dokładnego wyjaśnienia stanu faktycznego sprawy, z uwzględnieniem interesu społecznego i słusznego interesu strony. Wyjaśnieniu stanu faktycznego ma zaś służyć, jak wynika z art. 75 § 1 k.p.a., wszystko, co może przyczynić się do wyjaśnienia sprawy, a nie jest sprzeczne z prawem. Dopiero po wyczerpaniu tych wszystkich dowodów można mówić o zebraniu materiału dowodowego i ocenić, czy dana okoliczność została udowodniona ( por. wyroki NSA z dnia 28 czerwca 2012 r., sygn. I OSK 919/11, z dnia 20 września 2012 r., sygn. 423/12, publ. www.nsa.gov.pl). Odnosząc powyższe do stanu zaistniałego w rozpoznawanej sprawie stwierdzić należy, że w uzasadnieniu zaskarżonego wyroku brak jest dokonania oceny spełnienia przez wnioskodawców przesłanki obywatelstwa polskiego. Sąd pierwszej instancji poprzestał bowiem na stwierdzeniu, że wnioskodawcy nie udokumentowali posiadania obywatelstwa polskiego i nie rozważył, czy organy prowadzące postępowanie podjęły wszelkie niezbędne działania, aby dokonać wyjaśnienia tej kwestii. Jak wynika z akt sprawy organ pierwszej instancji pismem z dnia 5 listopada 2009 r. wezwał stronę wnioskującą do złożenia dokumentów potwierdzających miejsce zamieszkania i posiadanie obywatelstwa. W odpowiedzi na to wezwanie skarżąca złożyła wyjaśnienia ( k.132 akt adm.) i dokumentację rodzinną. Następnie pismem z dnia 28 września 2010 r. Wojewoda wystąpił do Prezydenta miasta P., do Archiwum Państwowego w P. i Archiwum Akt Dawnych w Warszawie o pomoc w ustaleniu miejsca zamieszkania i obywatelstwa K. L.. Działania te nie przyniosły efektu. W tej sytuacji organ mógł jeszcze zwrócić się do MSWiA o udzielenie informacji odnośnie obywatelstwa K. L., a nadto pouczyć stronę, która działała bez adwokata, jaki konkretnie dokument (np. decyzję o potwierdzeniu obywatelstwa) powinna złożyć, aby potwierdzić obywatelstwo polskie K. L.. Ponadto dla wyjaśnienia tej kwestii można było zwrócić się do Urzędu Stanu Cywilnego w S., który sporządzał akt zgonu K.L. o udzielenie informacji czy Urząd ten jest w posiadaniu dowodu tożsamości K.L., zwracanego przecież organom administracji w chwili zgłaszania zgonu osoby zmarłej. Wedle pierwszego po wojnie dekretu o aktach stanu cywilnego z 1945 r. w akcie zejścia w rubryce II - Dane dotyczące osoby zmarłej - w pkt 8 zamieszczano informację o przynależności państwowej, jeżeli nie jest to przynależność polska ( Dz.U. 54, poz.304). Niezależnie od tego należy zwrócić uwagę, że K. L. pochowana została w R., a zatem niewykluczone, że właśnie w tym mieście sporządzony został " akt zejścia" i stosowna adnotacja znajduje się w metrykach parafialnych. Należy jednak podkreślić, że mimo braku dostatecznego wyjaśnienia sprawy przez organ co do przesłanki posiadania obywatelstwa polskiego przez K. L., jej spadkobiercy powinni także podjąć wysiłki zmierzające do ustalenia tej okoliczności, bo to głównie na osobie wnioskującej o przyznanie rekompensaty ciąży obowiązek wykazania przesłanki obywatelstwa. Na organie natomiast spoczywa obowiązek pouczenia strony, a także podjęcia niezbędnych działań w ramach posiadanych kompetencji celem wyjaśnienia sprawy. Jeśli natomiast chodzi o podniesione w skardze kasacyjnej zarzuty dotyczące ustalenia powierzchni nieruchomości pozostawionych poza obecnymi granicami Rzeczypospolitej Polskiej, to rozważanie tych zarzutów na obecnym etapie postępowania jest przedwczesne, a to wobec konieczności zbadania przesłanek do uzyskania prawa do rekompensaty, które były przedmiotem oceny organów orzekających w sprawie i Sądu pierwszej instancji. Mając na uwadze powyższe Naczelny Sąd Administracyjny, na podstawie art.185 §1 p.p.s.a. orzekł, jak w wyroku. O kosztach postępowania kasacyjnego orzeczono na podstawie art. 203 pkt 1 p.p.s.a.