II OZ 1237/15

Naczelny Sąd Administracyjny w składzie: Przewodniczący Sędzia NSA Grzegorz Czerwiński po rozpoznaniu w dniu 8 grudnia 2015 r. na posiedzeniu niejawnym w Izbie Ogólnoadministracyjnej zażalenia A. Z. na postanowienie Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Olsztynie z dnia 6 sierpnia 2015 r. sygn. akt II SAB/Ol 93/12 odmawiające A. Z. przyznania prawa pomocy w sprawie ze skargi A. Z. na przewlekłe prowadzenie postępowania przez Powiatowego Inspektora Nadzoru Budowlanego w Bartoszycach w przedmiocie dobudowy wiatrołapu do budynku mieszkalnego postanawia: oddalić zażalenie Postanowieniem z dnia 14 stycznia 2013 r. Wojewódzki Sąd Administracyjny w Olsztynie odmówił A. Z. przyznania prawa pomocy w części obejmującej zwolnienie od kosztów sądowych wobec nieujawnienia źródła utrzymania siebie i źródła finansowania ponoszonych wydatków. Naczelny Sąd Administracyjny postanowieniem z dnia 26 marca 2013 r., sygn. akt II OZ 129/13, podzielił to stanowisko, oddalając zażalenie skarżącego. Następnie, postanowieniem z dnia 21 czerwca 2013 r. Sąd odrzucił wniesioną skargę. Natomiast po rozpoznaniu złożonego ze skargą kasacyjną na powyższe postanowienie wniosku o przyznanie prawa pomocy Sąd postanowieniem z dnia 28 października 2013 r. odmówił przyznania skarżącemu prawa pomocy, a Naczelny Sąd Administracyjny postanowieniem z dnia 10 grudnia 2013 r., sygn. akt II OZ 1153/13, oddalił zażalenie na to postanowienie. Postanowieniem z dnia 30 grudnia 2013 r. Sąd odrzucił skargę kasacyjną jako niedopuszczalną, gdyż została ona sporządzona niezgodnie z art. 175 § 1 i 2 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. z 2012 r. poz. 270, z późn. zm., zwanej dalej P.p.s.a.). Postanowieniem z dnia 22 stycznia 2015 r. Sąd odmówił skarżącemu przyznania prawa pomocy, a NSA postanowieniem z dnia 3 marca 2015 r., sygn. akt II OZ 153/15, oddalił zażalenie skarżącego. Postanowieniem z dnia 10 marca 2015 r., Sąd odrzucił zażalenie skarżącego na postanowienie z dnia 30 grudnia 2013 r., w przedmiocie odrzucenia skargi kasacyjnej. Skarżący wniósł zażalenie na powyższe postanowienie. Zarządzeniem z dnia 7 kwietnia 2015 r., skarżący został wezwany do uiszczenia wpisu sądowego od zażalenia na postanowienie WSA z dnia 10 marca 2015 r. w kwocie 100 zł, w terminie 7 dni, pod rygorem odrzucenia zażalenia. W zakreślonym terminie skarżący nie uiścił wpisu, lecz w dniu [...] kwietnia 2015 r. złożył kolejny (czwarty) wniosek o zwolnienie od kosztów sądowych oraz zażądał wyłączenia sędziów i składu sędziowskiego. Postanowieniem NSA z dnia 30 czerwca 2015 r., sygn. akt II OW 67/15 odmówiono wyznaczenia innego wojewódzkiego sądu administracyjnego do rozpoznania pisma Andrzeja Zielińskiego z dnia 30 kwietnia 2015 r. NSA uznał, że skarżący nie powołał żadnych nowych okoliczności, które nie zostały ocenione i podniesione, a mogłyby wywoływać wątpliwości co do bezstronności wskazanych sędziów. Skarżący jedynie polemizuje z prawomocnym postanowieniem WSA w Białymstoku z dnia 14 maja 2014 r., sygn. akt II SO/Bk 7/14 o odmowie wyłączenia sędziów i referendarzy sądowych, mając na celu uniemożliwienie rozpoznania sprawy przez sąd administracyjny. Wobec tego NSA uznał, że pismo skarżącego z dnia [...] kwietnia 2015 r. nie jest wnioskiem o wyłączenie sędziów, o którym mowa w art. 19 P.p.s.a. i nie wymaga rozpoznania. Brak było zatem podstaw do wyznaczenia innego sądu do rozpoznania jego żądania. Po rozpoznaniu wniosku skarżącego o przyznanie prawa pomocy z dnia [...] kwietnia 2015 r. Wojewódzki Sąd Administracyjny w Olsztynie postanowieniem z dnia 06 sierpnia 2015 r. sygn. akt II SAB/Ol 93/12 odmówił A. Z. przyznania prawa pomocy w sprawie z jego skargi na przewlekłe prowadzenie postępowania przez Powiatowego Inspektora Nadzoru Budowlanego w Bartoszycach w przedmiocie dobudowy wiatrołapu do budynku mieszkalnego. W uzasadnieniu Sąd I instancji wskazał, że kwestia przyznania skarżącemu prawa pomocy została już wcześniej prawomocnie rozstrzygnięta. Skarżący w rozpoznawanej sprawie już trzykrotnie występował z wnioskiem o przyznanie prawa pomocy. W wyniku rozpoznania wniosków postanowieniami tut. Sądu z dnia 14 stycznia 2013 r., 28 października 2013 r. 22 stycznia 2015 r., odmówiono skarżącemu przyznania prawa pomocy. Zażalenia od tych orzeczeń zostały oddalone postanowieniami Naczelnego Sądu Administracyjnego - odpowiednio z dnia 26 marca 2013 r., 10 grudnia 2013 r. i 3 marca 2015 r. Sąd wyjaśnił, że strona, po prawomocnym oddaleniu wniosku o przyznanie prawa pomocy, może złożyć kolejny wniosek o przyznanie prawa pomocy, jednak rozpoznanie tego kolejnego wniosku nie może polegać na weryfikowaniu ocen i rozstrzygnięcia objętego wcześniejszym prawomocnym postanowieniem. Prawomocne postanowienie w tym zakresie wiąże nie tylko strony, ale także sąd. Ponowne rozstrzygnięcie w tym przedmiocie jest dopuszczalne, ale tylko z uwagi na takie okoliczności, które powstały później i w sposób zasadniczy zmieniają sytuację materialną strony. Sąd wyraził pogląd, że złożenie kolejnego wniosku o przyznanie prawa pomocy, w sytuacji gdy kwestia ta została już merytorycznie, prawomocnie rozstrzygnięta wskutek uprzedniego wniosku w tym przedmiocie, nie uchyla skutków prawomocności pierwotnego rozstrzygnięcia w kwestii prawa pomocy. Jest to tym bardziej istotne w sprawie, w której trzeci wniosek skarżącego o prawo pomocy nie wskazuje na jakiekolwiek nowe okoliczności, które byłyby nieznane przy rozpoznawaniu poprzednich wniosków skarżącego. Zażalenie na powyższe postanowienie w piśmie z dnia [...] sierpnia 2015 r. wniósł skarżący, domagając się jego uchylenia i stwierdzenia jego nieważności lub rażącego naruszenia prawa. Zarzucił naruszenie art. 45 ust. 1 i art. 77 ust. 2 Konstytucji RP w zw. z art. 6 Konwencji o ochronie praw człowieka i podstawowych wolności sporządzonej w Rzymie w dniu 4 listopada 1950 r. w zw. z art. 23 § 3 w zw. z art. 22 § 1 P.p.s.a. przez bezprawne pozbawienie go możności ochrony swych praw przed WSA w Olsztynie w zakresie wniosku o wyłączenie sędziów z dnia 29 maja 2015 r. Wskazał, że zaskarżone postanowienie jest wadliwe bowiem NSA w swym postanowieniu z dnia 21 kwietnia 2015 r. nie rozpoznał merytorycznie wniosku o wyłączenie sędziego a powinien to uczynić przed orzekaniem w sprawie prawa pomocy. Wobec tego zaskarżone postanowienie wydane zostało przez sędziego Hannę Raszkowską, o której wyłączeniu od dnia 8 stycznia 2015 r. nie orzeczono merytorycznie. Tym samym Sąd I instancji dopuścił się naruszenia art. 183 § 2 pkt 4 P.p.s.a. w zw. z art. 19 P.p.s.a. i art. 22 § 1 i 3 P.p.s.a. bowiem w sprawie orzekał skład nieodpowiadający prawu. Sędzia powinien odsunąć się od rozpoznania jego wniosku w zakresie prawa pomocy. Zaznaczył, że jego wniosek o wyłączenie sędziów bezprawnie nie został dotychczas zbadany i merytorycznie rozpoznany. Wskazując na naruszenie art. 246 § 1 P.p.s.a. i art. 78 Konstytucji RP skarżący stwierdził, że za pomocą niedorzecznych argumentów Sądu, nie mających podstaw w materiale dowodowym sprawy, został faktycznie pozbawiony dostępu do sądu i rozpoznania jego sprawy. Jego zdaniem naruszony został nakaz konstytucyjny zapewnienia stronie dostępu do sądu, gdy bezsprzecznie w jego sytuacji finansowej poniesienie kosztów postępowania spowoduje uszczerbek w bycie i utrzymaniu. Nie posiada on dochodów, oszczędności czy papierów wartościowych, co bez wątpienia wykazał i co jest bezsporne, skoro na powyższe we wniosku PPF przedstawił dowody źródłowe i wykazał sytuację materialną i bytową. Podobnie skarżący uzasadnił zarzut naruszenia art. 183 § 1 pkt 5 P.p.s.a. w zw. z art. 255 P.p.s.a. oraz art. 246 § 1 pkt 1 P.p.s.a. w zw. z art. 78 Konstytucji RP. Skarżący postawił także zarzut naruszenia art. 246 § 1 pkt 1 P.p.s.a. w zw. z art. 243 § 1 P.p.s.a. uznając argumentację Sądu, iż nie wykazał swojej sytuacji materialnej i tym samym nie można uznać, że spełnia przesłanki do przyznania mu prawa pomocy, za kuriozalną i niedorzeczną w obliczu dowodów w aktach sprawy. Skarżący utrzymuje, że nie posiada dochodów, źródeł stałego utrzymania, a majątek jaki posiada wykorzystuje na swoje potrzeby celem zmniejszenia uszczerbku w swoim niezbędnym utrzymaniu i zaspokojenia potrzeb życiowych. Skarżący uznał, że Sąd dokonując oceny zgodności z prawem działalności administracji publicznej, nie przedstawił obiektywnych przyczyn wydanego rozstrzygnięcia tj. podstawy i jego prawnego uzasadnienia. W jego ocenie Sąd wskazał jedynie irracjonalne wywody i sprzeczne z dowodami sprawy gołosłowne twierdzenia. Naczelny Sąd Administracyjny zważył, co następuje: Zażalenie nie zasługuje na uwzględnienie. Zgodnie z treścią art. 246 § 1 P.p.s.a. przyznanie prawa pomocy osobie fizycznej następuje: 1) w zakresie całkowitym - gdy osoba ta wykaże, że nie jest w stanie ponieść jakichkolwiek kosztów postępowania; 2) w zakresie częściowym - gdy wykaże, że nie jest w stanie ponieść pełnych kosztów postępowania, bez uszczerbku utrzymania koniecznego dla siebie i rodziny. Ze sformułowania powyższego przepisu wynika, że to na ubiegającym się o przyznanie prawa pomocy spoczywa ciężar wykazania, w jakiej sytuacji się znajduje i że jest to sytuacja uprawniająca go do przyznania prawa pomocy. Orzeczenie sądu w zakresie przyznania stronie prawa pomocy zależy od tego, czy strona wykaże przesłanki, o których mowa w tym przepisie stosownie do zakresu żądanej pomocy tj. z § 1 pkt 1 lub pkt. 2. Z kolei z art. 255 P.p.s.a. wynika, że jeżeli oświadczenie strony zawarte we wniosku, o którym mowa w art. 252, okaże się niewystarczające do oceny jej rzeczywistego stanu majątkowego i możliwości płatniczych oraz stanu rodzinnego lub budzi wątpliwości, strona jest obowiązana złożyć na wezwanie, w zakreślonym terminie, dodatkowe oświadczenie lub przedłożyć dokumenty źródłowe dotyczące jej stanu majątkowego, dochodów lub stanu rodzinnego. Z zestawienia powyższych norm wynika, że wniosek o przyznanie prawa pomocy powinien zawierać oświadczenie strony obejmujące dokładne dane o jej stanie majątkowym i dochodach oraz dokładne dane o stanie rodzinnym. Informacje na temat możliwości płatniczych powinny być na tyle szczegółowe, by możliwa była ocena rzeczywistej kondycji finansowej strony. Jeżeli zawarte we wniosku dane okażą się niewystarczające lub budzą wątpliwości, strona ma obowiązek złożyć na wezwanie dodatkowe informacje lub dokumenty źródłowe dotyczące jej stanu majątkowego, dochodów lub stanu rodzinnego. Niedopełnienie tego obowiązku może w konsekwencji skutkować niewykazaniem, że strona nie jest w stanie ponieść kosztów postępowania. Jak wynika z akt sprawy powodem odmowy przyznania skarżącemu prawa pomocy było niewykazanie stosownymi dokumentami źródłowymi, że okoliczności przedstawione w jego oświadczeniach są wiarygodne i dają podstawę do formułowania ocen co do jego rzeczywistej sytuacji majątkowej. Skoro skarżący uchylił się od tego obowiązku uznać należało, że nie wykazał on istnienia przesłanek warunkujących przyznanie mu prawa pomocy i oddalono jego wniosek. Podkreślić należy, że rozstrzygnięcie przez Sąd kwestii udzielenia prawa pomocy na etapie rozpoznawania niniejszego wniosku było prawomocne. Zatem stosownie do art. 165 P.p.s.a., który stanowi, że postanowienia niekończące postępowania w sprawie mogą być uchylane i zmieniane wskutek zmiany okoliczności sprawy, chociażby były zaskarżone, a nawet prawomocne, możliwe jest dokonanie ponownej oceny sytuacji majątkowej skarżącego w aspekcie przyznania mu prawa pomocy. Warunkiem tego jest przedstawienie w nowym wniosku okoliczności, które wystąpiły już po prawomocnym orzeczeniu a nadto w sposób istotny wpływają na podjętą wcześniej ocenę istnienia przesłanek z art. 246 § 1 pkt 1 i 2 P.p.s.a. Innymi słowy wskazują, że nastąpiła taka zmiana w sytuacji majątkowej lub rodzinnej skarżącego, że pożądanym byłoby zweryfikowanie poprzednio wydanego rozstrzygnięcia w przedmiocie prawa pomocy. Zatem formułując ponowny wniosek o przyznanie prawa pomocy strona powinna wykazać, że od poprzedniego prawomocnego orzeczenia wystąpiły zmiany w jej sytuacji majątkowej i w związku z tym spełnia ona przesłanki udzielenia prawa pomocy. W związku z powyższym Sąd I instancji wydając skarżone postanowienie musiał dokonać oceny poprzednio złożonych wniosków o prawo pomocy, co do których prawomocnie wypowiedział się już Sąd (trzykrotnie) oraz wniosku inicjującego niniejsze postępowanie incydentalne tj. wniosku z 30 kwietnia 2015 r. Skoro Sąd I instancji uznał, że argumentacja tych wniosków jest jednakowa, a zatem utrzymuje się niepewność Sądu co do wiarygodności składanych przez skarżącego oświadczeń, nie składa on żądanych poprzednio przez Sąd dokumentów źródłowych, a ponadto nie wskazuje nowych okoliczności świadczących o zmianach w jego sytuacji majątkowej, to zgodnie z art. 165 P.p.s.a. nie było podstaw do zmiany dotychczasowego rozstrzygnięcia w przedmiocie prawa pomocy. Tym samym zaznaczyć wypada, że o ile prawomocnie orzeczono o odmowie przyznania skarżącemu prawa pomocy (trzykrotnie – postanowienie NSA z 26 marca 2013 r., 10 grudnia 2013 r. i 3 marca 2015 r.), to by były podstawy do zmiany poprzednio wydanych prawomocnych orzeczeń powinien on dopełnić obowiązku przedstawienia za pomocą stosownych dokumentów źródłowych swojej sytuacji majątkowej. W oparciu o dane z tych dokumentów Sąd powinien mieć możliwość określenia rzeczywistej sytuacji majątkowej skarżącego i wypowiedzenia się czy przesłanki z art. 246 § 1 pkt 1 bądź 2 P.p.s.a. zostały spełnione. Z akt sprawy wynika, że obecnie rozpatrywany wniosek o przyznanie prawa pomocy również nie wskazuje zmian w sytuacji majątkowej skarżącego w stosunku do tej przedstawionej w poprzednich wnioskach. W szczególności nie przedstawiono brakujących poprzednio dokumentów źródłowych. Skarżący podniósł praktycznie te same okoliczności i podał te same informacje o swojej sytuacji majątkowej, których udzielił poprzednio i które były już przedmiotem oceny Sądu. Zatem Sąd I instancji w zaskarżonym postanowieniu nie mógł na podstawie art. 165 P.p.s.a. w zw. z art. 246 § 1 P.p.s.a. dokonać zmiany prawomocnych orzeczeń o odmowie przyznania prawa pomocy. W pełni należy podzielić pogląd Sądu I instancji, że złożenie kolejnego wniosku dotyczącego prawa pomocy, o którym już prawomocnie orzeczono, nie powoduje uchylenia skutków prawomocnego rozstrzygnięcia w tej kwestii. Odnosząc się do zarzutów sformułowanych w zażaleniu wskazać należy, że wydane postanowienie, wbrew temu co zdaje się sugerować skarżący, nie zostało wydane przez skład wyłączony od rozpoznania sprawy. Skoro prawomocnym postanowieniem WSA w Białymstoku z dnia 14 maja 2014 r., sygn. akt II SO/Bk 7/14 odmówiono wyłączenia sędziów i referendarzy sądowych i nie wystąpiły okoliczności, które uzasadniałyby zmianę tego orzeczenia, na zasadzie art. 165 P.p.s.a., co zostało potwierdzone w postanowieniu NSA z dnia 30 czerwca 2015 r., sygn. akt II OW 67/15, to tym samym orzekająca odnośnie do wniosku o prawo pomocy sędzia Hanna Raszkowska nie podlegała wyłączeniu. Wydane przez nią postanowienie jest prawidłowe i zarzut naruszenia przez Sąd I instancji 183 § 2 pkt 4 P.p.s.a. w zw. z art. 19 P.p.s.a. i art. 22 § 1 i 3 P.p.s.a. uznać należy za chybiony. Zauważyć należy, że skarżący myli postanowienie NSA z 30 czerwca 2015 r. sygn. akt II OW 67/15 z postanowieniem NSA z 3 marca 2015 r., sygn. akt II OZ 153/15. Jedno dotyczyło wniosku o wyłączenie sędziów z dnia 30 kwietnia 2015 r. a drugie dotyczyło rozpatrzenia zażalenia na postanowienie w przedmiocie prawa pomocy. Odnośnie do zarzutu naruszenia nakazu konstytucyjnego zapewnienia dostępu do sądu wskazać należy, że obowiązek ten nie oznacza konieczności zagwarantowania stronom bezwarunkowego prawa do uzyskania bezpłatnej pomocy prawnej ani prawa do zwolnienia od kosztów sądowych. Wymóg ponoszenia kosztów postępowania nie stanowi ograniczenia prawa do sądu i jest usprawiedliwiony koniecznością zapewnienia właściwego funkcjonowania wymiaru sprawiedliwości. Udzielenie stronie prawa pomocy w postępowaniu przed sądami administracyjnymi jest formą jej finansowania z budżetu państwa i przez to powinno sprowadzać się jedynie do przypadków, w których strona nie posiada rzeczywiście środków na sfinansowanie udziału w postępowaniu sądowym i wykaże to w sposób przekonujący. W niniejszej sprawie skarżący tego nie uczynił. Skarżący utrzymuje, że wykazał, iż nie posiada dochodów, źródeł stałego utrzymania, a majątek jaki posiada wykorzystuje na swoje potrzeby celem zmniejszenia uszczerbku w swoim niezbędnym utrzymaniu i zaspokojenia potrzeb życiowych. NSA stwierdza, że przedstawienie swojej sytuacji majątkowej poprzez gołosłowne twierdzenia, uchylanie się od przedstawienia dokumentów źródłowych na poparcie swych oświadczeń nie mogło stanowić podstawy dla uznania przez Sąd I instancji, że skarżący w sposób wiarygodny wskazał na istnienie przesłanek z art. 246 § 1 P.p.s.a. Fakt, że skarżący uznaje swoje racje za jedyne i właściwe, twierdząc że wykazał swoje ubóstwo warunkujące przyznanie mu prawa pomocy nie może stanowić podstawy do wydania przez Sąd postanowienia tej treści. Sąd dokonując oceny przesłanek z art. 246 § 1 P.p.s.a nie może kierować się subiektywną oceną swojej sytuacji majątkowej dokonaną przez skarżącego. Sąd w oparciu o akta sprawy, oświadczenia i zasady logicznego myślenia formułuje wnioski co do rzeczywistej zdolności skarżącego do ponoszenia kosztów postępowania. Jeśli skarżący przedstawiłby obiektywne okoliczności, wskazujące na konieczność udzielenia mu prawa pomocy, zapewne prawo pomocy zostałoby mu udzielone. Jednak gołosłowne twierdzenia skarżącego o swojej niezdolności do pokrycia kosztów, w szczególności uchylanie się od przedłożenia stosownych dokumentów źródłowych stanowiło wystarczającą podstawę dla Sądu by rozpoznać jego wniosek odmownie. Reasumując, Naczelny Sąd Administracyjny nie dopatrzył się naruszenia przez Sąd I instancji wskazanych w zażaleniu przepisów. Z powyższych względów, na podstawie art. 184 w związku z art. 197 § 2 P.p.s.a., orzeczono jak w sentencji.