II OZ 128/13

Naczelny Sąd Administracyjny w składzie: Przewodniczący: Sędzia NSA Leszek Kamiński po rozpoznaniu w dniu 26 marca 2013 r. na posiedzeniu niejawnym w Izbie Ogólnoadministracyjnej zażalenia A. Z. na postanowienie Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Olsztynie z dnia 14 stycznia 2013 r. sygn. akt II SAB/Ol 92/12 w przedmiocie odmowy przyznania prawa pomocy w części obejmującej zwolnienie skarżącego od kosztów sądowych w sprawie ze skargi A. Z. na przewlekłe prowadzenie postępowania przez Powiatowego Inspektora Nadzoru Budowlanego w Bartoszycach w przedmiocie wykonania zbiornika bezodpływowego na ścieki sanitarne i instalacji centralnego ogrzewania oraz instalacji wodno-kanalizacyjnej postanawia: oddalić zażalenie. Postanowieniem z dnia 29 listopada 2012 r. referendarz sądowy w Wojewódzkim Sądzie Administracyjnym w Olsztynie odmówił A. Z. przyznania prawa pomocy w zakresie częściowym, obejmującym zwolnienie od kosztów sądowych. W uzasadnieniu wyjaśnił, że złożone przez wnioskodawcę oświadczenia i dokumenty źródłowe nie stanowiły przekonującej podstawy do przyznania prawa pomocy. W sprzeciwie A. Z. stwierdził, że wykazał iż jest osoba ubogą i nie posiada środków finansowych na swoje utrzymanie. Wojewódzki Sąd Administracyjny w Olsztynie, postanowieniem z dnia 14 stycznia 2013 r., sygn. akt II SAB/Ol 92/12, odmówił A. Z. przyznania prawa pomocy, w zakresie częściowym, obejmującym zwolnienie od kosztów sądowych. W uzasadnieniu powyższego postanowienia Sąd wskazał, że we wniosku o przyznanie prawa pomocy wnioskodawca podał, iż prowadzi jednoosobowe gospodarstwo domowe. Jest osobą bezrobotną, bez prawa do zasiłku i nie otrzymuje innych świadczeń z tego tytułu. Wnioskodawca wykazał, że jest właścicielem mieszkania o pow. 36 m², nieruchomości rolnej o pow. 0,59 ha oraz budynku mieszkalnego o pow. 111,54 m² w złym stanie technicznym ("do rozbiórki"). Nie posiada oszczędności ani przedmiotów wartościowych, a zgromadzone na rachunku bankowym środki finansowe w kwocie 1.286,64 zł zostały bezterminowo zablokowane przez komornika. W poczet materiału dowodowego sprawy włączono m.in. pismo wnioskodawcy z dnia 26 października 2012 r., złożone do sprawy o sygn. II SA/Ol 459/12. Wnioskodawca podał w nim, że nie posiada źródeł dochodu i tym samym nie ma źródła utrzymania. Z tego też względu nie może wykazać swoich wydatków, gdyż ich nie ponosi, może natomiast przedstawić wydatki, ponoszone przez jego rodzinę, z którą jednak nie prowadzi wspólnego gospodarstwa domowego. Zaznaczył, że osoby te nie mają żadnego prawnego obowiązku łożenia na niego. Stwierdził, że przedłożył jedynie dowody potwierdzające wydatki uiszczane dobrowolnie przez członków rodziny na opłaty bieżące za podatki, energię i opłaty za mieszkanie, lecz nie ma możliwości przedstawienia wydatków na wyżywienie, które również pokrywa jego rodzina. Skarżący podał ponadto, że budynek mieszkalny do rozbiórki nie jest wykorzystywany ze względu na stan techniczny, w mieszkaniu zamieszkuje, a co do nieruchomości rolnej to wyjaśniał już, że jest ona wykorzystywana jedynie "w celach prywatnych i upraw konsumpcyjnych" i nie wykorzystuje jej w celach zarobkowych. Wnioskodawca stwierdził, że nie ma prawnego obowiązku udostępnienia Sądowi treści aktów notarialnych dokumentujących nabycie nieruchomości. Do pisma załączył m.in. kopie dowodów wpłaty za podatki od nieruchomości i podatek rolny, opłat czynszowych, wyciągi z rachunku bankowego ze stanem konta i faktycznie dostępnych środkach oraz kopie aktów notarialnych o fragmentarycznej treści. Oceniając powyższe Sąd stwierdził, że wnioskodawca nie umożliwił dokonania oceny, jak w rzeczywistości kształtuje się jego sytuacja majątkowa. Wywodząc, że jest osobą ubogą, która nie posiada żadnych zasobów pieniężnych, przedmiotów wartościowych ani dochodów, faktycznie nie ujawnił źródła utrzymania siebie i źródła finansowania ponoszonych wydatków, w tym związanych z posiadaniem wykazanych nieruchomości. Podał wprawdzie, że wszelkie wydatki związane z utrzymaniem jego i jego majątku ponosi rodzina, która - jak zaznaczył - prawnie nie może wnioskodawcy zaliczyć w poczet swojego gospodarstwa domowego. Nie wskazał jednak, kto rzeczywiście udziela mu tej pomocy, w jakiej formie i zakresie. Bez wyjaśnienia pozostawił również kwestie związane z posiadanymi nieruchomościami, w szczególności dotyczące ich przeznaczenia i wartości. Sąd wskazał przy tym, że sposób, w jaki właściciel wykorzystuje swój majątek, nie może pozostawać bez wpływu na ocenę czy posiada on dostateczne środki na poniesienie kosztów postępowania sądowego. Istotne jest zatem, że posiadany majątek może przynosić potencjalne pożytki, może również służyć jako zabezpieczenie pożyczki lub kredytu, jeśli właścicielowi, który jest zobowiązany do poniesienia określonych wydatków, brakuje bieżących środków finansowych. Posiadanie majątku, szczególnie nieruchomości, co do zasady wyklucza zatem możliwość przyznania prawa pomocy, zwłaszcza w sytuacji gdy majątek ten nie jest obciążony prawami osób trzecich i w żaden sposób nie została ograniczona możliwość jego wykorzystania w celu pozyskania dochodu, obciążenia lub zbycia. Sąd wskazał następnie, że wnioskodawca jest właścicielem mieszkania i trzech działek o pow.: 403 m², 500 m² i 5.000 m². Z treści przedłożonych kopii aktów notarialnych wynika, że wszystkie nieruchomości są wolne od obciążeń, jedna działka jest zabudowana zakwalifikowanym do rozbiórki budynkiem mieszkalnym, natomiast dwie pozostałe są niezabudowane. Dane o rodzajach działek, ich przeznaczeniu, położeniu i wartości zostały przez wnioskodawcę usunięte. Nie pozwolił on zatem określić stanu posiadanego majątku i jego wartości, co uniemożliwia ustalenie możliwości wykorzystania jego potencjału. Ponadto nie wskazał w czytelny sposób, jak wykorzystuje każdą nieruchomość, a w przypadku gdy jakakolwiek nieruchomość nie przynosi dochodu - przyczyn braku jej wykorzystania w celu pozyskania źródła dochodu. Wnioskodawca podał jedynie, że z posiadanej nieruchomości rolnej korzysta jedynie w celach prywatnych poprzez jej uprawę i w takiej ilości ile jest to niezbędne celem utrzymania w swoim wyżywieniu i tyle ile ma w tym możliwości uprawnej. Zaznaczył, że nie wykorzystuje tych nieruchomości ani do działalności rolniczej, ani gospodarczej, gdyż wiązałyby się z tym koszty, na poniesienie których go nie stać. Wyrażając stanowczy sprzeciw przeciwko sprzedaży należących do niego nieruchomości, wnioskodawca, mimo, że jak podnosi od wielu miesięcy nie uzyskuje dochodu, nie wskazał jednak, dlaczego w pierwszej kolejności nie wykorzystuje ich w celu pozyskania źródła dochodu, chociażby z tytułu dzierżawy, a ostatecznie z tytułu sprzedaży nieruchomości, chociażby tej, której w żaden sposób nie wykorzystuje. Sąd podniósł, że wnioskodawca, posiadając wolny od obciążeń majątek w skład którego wchodzi mieszkanie i trzy nieruchomości gruntowe, nie wykazał wiarygodnie, że wykorzystując racjonalnie ten majątek nie jest w stanie przezwyciężyć swoich problemów finansowych. Przekazane do oceny Sądu pisma i wyjaśnienia nie wskazują zatem jednoznacznie, jaka jest jego rzeczywista sytuacja finansowa. Skoro wnioskodawca nie przedstawił informacji, które wskazywałyby na jego rzeczywistą sytuację materialną i zdolności finansowe w sposób niebudzący wątpliwości, to rozpoznawany wniosek, zdaniem Sądu, należy ocenić jako niezasadny wobec niemożności przeprowadzenia pełnej analizy posiadanych przez stronę środków. Odnosząc się do zarzutu naruszenia odmowy przyznania prawa pomocy we wnioskowanym zakresie przepisów art. 45 ust. 1, art. 32 ust. 1 i art. 77 ust. 2 Konstytucji oraz art. 6 powołanej wyżej Konwencji, Sąd wskazał, że w postępowaniu o przyznanie prawa pomocy dochodzi do konieczności wyważenia pomiędzy zapewnieniem prawa do sądu podmiotowi, który nie ma dostatecznych środków, a zasadą powszechności i równości w ponoszeniu ciężarów i świadczeń publicznych. Prawo dostępu do sądu nie ma charakteru absolutnego i może być przedmiotem uzasadnionych prawnie ograniczeń. W przypadku gdy dostęp jednostki do sądu jest ograniczony, to ograniczenie nie będzie sprzeczne z art. 45 ust. 1 Konstytucji, gdy ograniczenie dostępu do sądu nie narusza samej istoty tego prawa, gdy zmierza do realizacji uzasadnionego prawnie celu, oraz gdy zachowana została rozsądna relacja proporcjonalności pomiędzy stosowanymi środkami a celem, do realizacji którego stosowane środki zmierzały. Odmowa przyznania prawa pomocy w sytuacji braku przesłanek ku temu, nie naruszy też zasady równości wobec prawa. Sąd podkreślił również, że sam fakt, iż w celu wniesienia skargi kasacyjnej skarżący musi skorzystać z pomocy fachowego pełnomocnika, w świetle art. 246 § 1 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. 2012, poz. 270 ze zm.), zw. dalej "p.p.s.a.", nie stanowi wystarczającej przesłanki do przyznania prawa pomocy. Przyznanie stronie profesjonalnego pełnomocnika uzależnione jest bowiem wyłącznie od wykazania jej trudnej sytuacji materialnej. W niniejszej sprawie wnioskodawca nie wykazał jednak, że rzeczywiście nie jest w stanie ponieść pełnych kosztów postępowania. Na powyższe postanowienie zażalenie do Naczelnego Sądu Administracyjnego złożył A. Z., wnosząc o jego zmianę i przyznanie prawa pomocy, ewentualnie uchylenie zaskarżonego postanowienia i przekazanie sprawy do ponownego rozpoznania Sądowi I instancji. Zaskarżonemu orzeczeniu zarzucił naruszenie: - art. 255 p.p.s.a. przez bezpodstawne jego niezastosowanie w faktach niniejszej sprawy, gdy sąd doszedł do przekonania, że skarżący nie wykazał przedłożonymi dowodami w sposób niebudzący wątpliwości, iż jest w takiej sytuacji materialnej, która uprawnia go faktycznie i prawnie do wnioskowanej pomocy z powodu realnego ubóstwa oraz braku środków finansowych, oszczędności i dochodów; - art. 245 § 3 i art. 246 § 1 p.p.s.a. polegające na wadliwym uznaniu, że skarżący realnie może ponieść koszty wnioskowanej pomocy przyznania adwokata bez uszczerbku koniecznego utrzymania dla siebie i rodziny oraz na nieuzasadnionym przyjęciu, że nie udowodnił braku możliwości zdobycia środków na wnioskowaną pomoc, gdy faktycznie środków tych nie ma, a także nie udowodnił wniesionym wnioskiem, oświadczeniami i dokumentami źródłowymi, że realnie nie jest w stanie ponieść opłaty do wnioskowanej pomocy; - art. 245 § 3 w zw. z art. 246 § 1 pkt 2 p.p.s.a. polegające na bezpodstawnym uznaniu, że skarżącemu nie przysługuje wnioskowane prawo pomocy, gdyż środki, których realnie nie ma, a co bezspornie zdaniem skarżącego wynika ze złożonego wniosku o "PPF", historii stanu jego konta oraz jego oświadczeń i dowodów źródłowych, dają mu możliwości poczynienia oszczędności, które mogłyby być przeznaczone na wnioskowaną pomoc; - art. 245 § 3 p.p.s.a. przez niezasadne przyjęcie, że skarżący nie spełnia w ogóle warunków, o jakich mowa w art. 246 § 1 pkt 2 p.p.s.a., że skarżący wbrew złożonym oświadczeniom i dokumentom źródłowym posiada środki finansowe w wysokości zapewniającej mu niezbędne wydatki i po ich wydatkowaniu środki dodatkowe w nadmiarze zapewniającym mu przy ich uszczupleniu niezakłócenia w finansach i niewywarcia wpływu na byt w utrzymaniu. Tymczasem skarżący nie dysponuje takowymi środkami, co wykazał we wniosku o prawo pomocy i dołączonymi do niego wyciągami bankowymi oraz dodatkowymi oświadczeniami, kopiami żądanych dokumentów źródłowych, a mimo to Wojewódzki Sąd Administracyjny pomocy tej mu odmówił; - art. 246 § 1 pkt 1 p.p.s.a. polegające na wadliwości uznania przez Sąd I instancji, że skarżący w ogóle nie wykazał, że nie jest w stanie ponieść pełnych kosztów postępowania bez uszczerbku utrzymania koniecznego dla siebie i rodziny, gdy wykazał, że nie ma środków na poniesienie pełnych kosztów postępowania, gdyż ich w ogóle nie posiada ani nie ma możliwości ich zdobycia; - art. 246 § 1 pkt 2 w zw. z art. 252 § 1 p.p.s.a. przez przyjęcie, że złożone w niniejszej sprawie oświadczenia skarżącego są niewiarygodne i nie pozwalają na ocenę jego rzeczywistej sytuacji materialnej i zdolności finansowych; - art. 255 w zw. z art. 256 pkt 2 p.p.s.a. przez niezgodne z prawem przyjęcie, iż Sąd a nie przepisy ustawy – Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi decydują o jakie dokumenty sąd może wystąpić do strony, gdy dojdzie do uzasadnionego przekonania, iż przedstawione w danej sprawie oświadczenie strony jest niewystarczające do przyznania wnioskowanej pomocy; - art. 258 § 2 pkt 7 p.p.s.a. przez niezasadne przyjęcie przez Sąd I instancji, wbrew przedstawionym przez skarżącego oświadczeniom i dokumentom źródłowym, że nie spełnia on warunków, o jakich mowa w art. 246 § 1 pkt 2 p.p.s.a.; - art. 45 Konstytucji RP przez wadliwą wykładnię przepisów o prawie pomocy i ograniczenie przez to skarżącemu dostępu do sądu, - art. 141 § 4 w zw. z art. 255 w zw. z art. 256 pkt 2 p.p.s.a. przez gołosłowne wywody, że skarżący nie przedłożył na wezwanie sądu należnych dowodów, gdy wezwania takiego sąd w ogóle nie wystosował; - art. 141 § 4 w zw. z art. 246 § 1 pkt 1 p.p.s.a. gołosłowne wywody, że skarżący nie przedstawił wiarygodnych oświadczeń na okoliczność, że nie posiada żadnych lub wystarczających możliwości finansowych; - art. 141 § 4 p.p.s.a. przez wadliwość ustalenia stanu faktycznego i przyjęcie, że skarżący nie spełnia wymogów w zakresie przyznania prawa pomocy, gdyż posiada majątek. W obszernym uzasadnieniu złożonego zażalenia skarżący przedstawił argumenty na poparcie zasadności postawionych w nim zarzutów. Naczelny Sąd Administracyjny zważył, co następuje: Zażalenie nie zasługuje na uwzględnienie. Zgodnie z art. 246 § 1 p.p.s.a. przyznanie prawa pomocy osobie fizycznej następuje w zakresie całkowitym, gdy osoba ta wykaże, że nie jest w stanie ponieść jakichkolwiek kosztów postępowania (pkt 1), natomiast w zakresie częściowym, gdy nie jest w stanie ponieść pełnych kosztów postępowania bez uszczerbku utrzymania koniecznego dla siebie i rodziny (pkt 2). Instytucja "prawa pomocy" ma na celu ułatwienie najuboższym dochodzenia swych słusznych praw w sprawach dotyczących ich żywotnych interesów. Sąd pierwszej instancji trafnie wskazał, że z konstrukcji powołanego przepisu wynika, że to na wnioskodawcy ciąży obowiązek wykazania, iż znajduje się w sytuacji materialnej uprawniającej do przyznania prawa pomocy, a rozstrzygnięcie sądu w tej kwestii zależy od tego, co zostanie przez stronę udowodnione. Jeżeli fakty, które strona podaje we wniosku, nie znajdują pokrycia w aktach sprawy lub pozostają w sprzeczności z zawartymi tam informacjami, istnieją podstawy, aby odmówić przyznania prawa pomocy (por. postanowienie NSA z dnia 7 marca 2006 r., sygn. akt II OZ 211/06, niepubl.). Podobnie ocenia się sytuację, gdy skarżący nie przedstawił dokumentów, w oparciu o które można by ustalić, jakimi środkami miesięcznie dysponuje i na jakim poziomie kształtują się koszty jego utrzymania, ponieważ w takim przypadku niemożliwe jest ustalenie, czy poniesienie przez niego kosztów sądowych mogłoby wiązać się z uszczerbkiem utrzymania uzasadniającym przyznanie prawa pomocy. Należy również wskazać, że w sytuacji, gdy oświadczenie strony zawarte we wniosku o przyznanie prawa pomocy okaże się niewystarczające do oceny jej rzeczywistego stanu majątkowego i możliwości płatniczych oraz stanu rodzinnego lub budzi wątpliwości, strona jest zobowiązana złożyć na wezwanie sądu dokumenty źródłowe dotyczące jej stanu majątkowego, dochodów lub stanu rodzinnego (art. 255 p.p.s.a.). W orzecznictwie sądów administracyjnych oraz w literaturze dotyczącej tego zagadnienia przyjęty został pogląd, podzielany w pełni przez Sąd orzekający w niniejszej sprawie, że niedopełnienie, nawet w części, obowiązku złożenia przez stronę dodatkowego oświadczenia uzasadnia oddalenie wniosku o przyznanie prawa pomocy. Z taką sytuacją mamy do czynienia w przedmiotowej sprawie. Sąd pierwszej instancji pismem z dnia 3 października 2012 r., wezwał bowiem skarżącego do wyjaśnienia i udokumentowania posiadanych w poszczególnych miesiącach 2012 r. źródeł dochodów oraz nadesłania dokumentów, które miałyby uprawdopodobnić składane przez niego oświadczenia. W odpowiedzi na wezwanie Sądu skarżący w piśmie z dnia 30 października 2012 r. stwierdził, że nie posiada źródeł dochodu i tym samym nie ma źródła utrzymania. Z tego też względu nie może wykazać swoich wydatków, gdyż ich nie ponosi. Skarżący stwierdził jedynie, iż może przedstawić wydatki, ponoszone przez jego rodzinę, z którą jednak nie prowadzi wspólnego gospodarstwa domowego. Nie wskazał jednak, kto udziela mu pomocy finansowej, w jakiej formie i zakresie. Należy więc uznać, że przedstawione przez skarżącego argumenty w żaden sposób nie mogły wyjaśnić wątpliwości, jakie powstały w toku rozpatrywania jego wniosku o częściowe przyznanie prawa pomocy w zakresie obejmującym zwolnienie od kosztów sądowych. Zasadnie zatem Wojewódzki Sąd Administracyjny wskazał, iż w przypadku uchylania się przez wnioskodawcę od udokumentowania swojego stanu majątkowego nie jest możliwa ocena jego rzeczywistej sytuacji. Artykuł 255 p.p.s.a., z którego w przedmiotowym postępowaniu skorzystał Sąd Wojewódzki, umożliwia rzetelne rozpatrzenie tego, czy w danym przypadku i w konkretnej sprawie zachodzą przesłanki do przyznania prawa pomocy we wnioskowanym przez stronę zakresie. Jak wynika z art. 246 § 1 pkt 1 i 2 p.p.s.a., przyznanie prawa pomocy zależne jest od wykazania przez wnioskodawcę, iż spełnia on ustawowe przesłanki w tym względzie. Stąd też bezzasadne jest stanowisko skarżącego, iż nie ma on obowiązku przedstawiania pełni swojej sytuacji Sądowi. To w interesie wnioskodawcy leży, bowiem wykazanie, że jego przypadek uzasadnia odstąpienie od zawartej w art. 199 p.p.s.a. ogólnej zasady ponoszenia przez stronę kosztów postępowania związanych z jej udziałem w sprawie (por. postanowienie NSA z dnia 24 marca 2009 r., sygn. akt II FZ 91/09). Przekonanie, że wnioskodawca nie ma obowiązku udostępnienia Sądowi treści aktów notarialnych dokumentujących nabycie nieruchomości nie jest zatem uzasadnione. Wykreślenia zaś i zatajenie przez wnioskodawcę części istotnych informacji żądanych przez Sąd, a zatem dostarczenie danych według uznania wnioskodawcy, uniemożliwiło Sądowi Wojewódzkiemu ocenę, czy rzeczywista sytuacja majątkowa wnioskodawcy odpowiada przesłankom wymienionym w art. 246 p.p.s.a. W tym stanie rzeczy również pozostałe podnoszone w zażaleniu zarzuty nie mogły okazać się skuteczne. Niezasadnym zatem jest stanowisko skarżącego, że odmowa przyznania prawa pomocy stanowiła naruszenie zawartej w art. 45 § 1 Konstytucji R.P. ogólnej zasady prawa strony do rozpoznania jej sprawy przez niezawisły sąd. Przepisy regulujące kwestię przyznania prawa pomocy są obowiązującymi przepisami prawa, zawartymi w akcie rangi ustawowej, do przestrzegania których sądy zobligowane są na podstawie ustawy zasadniczej, a jeśli w ocenie skarżącego przepisy te są niekonstytucyjne, to ma on prawo do zwrócenia się do Trybunału Konstytucyjnego o zbadanie zgodności tej normy z przepisami Konstytucji. Mając powyższe na uwadze Naczelny Sąd Administracyjny, na podstawie art. 184 w zw. z art. 197 § 1 p.p.s.a., orzekł jak w sentencji.