II OZ 222/13

Naczelny Sąd Administracyjny w składzie: Przewodniczący Sędzia NSA Elżbieta Kremer po rozpoznaniu w dniu 5 kwietnia 2013 r. na posiedzeniu niejawnym w Izbie Ogólnoadministracyjnej zażalenia S. C. na postanowienie Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie z dnia 12 lutego 2013 r., sygn. akt VII SA/Wa 2648/12 o odmowie przyznania S. C. prawa pomocy poprzez zwolnienie od kosztów sądowych w sprawie ze skargi S. C. na postanowienie Głównego Inspektora Nadzoru Budowlanego z dnia [...] września 2012 r., znak [...] w przedmiocie odmowy wszczęcia postępowania w sprawie stwierdzenia nieważności postanowienia postanawia: oddalić zażalenie. Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie postanowieniem z dnia 12 lutego 2013 r., sygn. akt VII SA/Wa 2648/12 odmówił S. C. przyznania prawa pomocy poprzez zwolnienie od kosztów w sprawie ze skargi S. C. na postanowienie Głównego Inspektora Nadzoru Budowlanego z dnia [...] września 2012 r., znak [...] w przedmiocie odmowy wszczęcia postępowania w sprawie stwierdzenia nieważności postanowienia. W dniu [...] listopada 2012 r. (data stempla biura podawczego) do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie wpłynął formularz wniosku o przyznanie prawa pomocy, w którym wnioskodawca nie zakreślił w punkcie 4 w jakim zakresie wnosi o przyznanie prawa pomocy. Zarządzeniem z dnia 3 grudnia 2012 r. wezwano wnioskodawcę do uzupełnienia formularza poprzez stawienie się w siedzibie sądu i zakreślenie w punkcie 4 formularza o co wnioskodawca wnosi lub też nadesłanie prawidłowo uzupełnionego formularza w terminie 7 dni, pod rygorem pozostawienia wniosku bez rozpoznania. Jednocześnie wezwano wnioskodawcę na podstawie art. 255 p.p.s.a. do złożenia dodatkowych wyjaśnień dotyczących nadesłanego wniosku o przyznanie prawa pomocy, poprzez podanie jakie ponosi miesięczne koszty stałe związane z utrzymaniem domu o powierzchni 100 m2, należało je wyszczególnić i podać ich wysokość, (np. z tytułu opłat za energię elektryczną, gaz, wodę, telefon, wywóz nieczystości, podatek, ubezpieczenia, itp.). Zapytano wnioskodawcę także, jaką kwotę miesięcznie wnioskodawca przeznacza na bieżące potrzeby życia codziennego swoje oraz żony (tj. na zakup żywności, odzieży, środków chemicznych, itp.). Zwrócono się do wnioskodawcy z zapytaniem, jaką kwotę miesięcznie przeznacza na koszty związane z utrzymaniem samochodu marki Opel Astra (paliwo, naprawy) oraz czy uzyskuje dochód z tytułu posiadania nieruchomości rolnej o powierzchni 2 ha, np. z tytułu dzierżawy, a jeśli tak, należało wskazać jego wysokość. Wezwano wnioskodawcę do podania, czy wraz z małżonką otrzymuje pomoc od dzieci, rodziny, organizacji społecznych lub państwowych, jeśli tak, należało wskazać od kogo, w jakiej wysokości lub formie. W dniu [...] grudnia 2012 r. do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie wpłynął uzupełniony przez wnioskodawcę formularz wniosku o przyznanie prawa pomocy, w którym zaznaczył, że wnosi o zwolnienie od kosztów sądowych. Jednocześnie w formularzu wnioskodawca podał dodatkowe dane, z których wynika, że we wspólnym gospodarstwie domowym z wnioskodawcą pozostaje żona i utrzymują się z dochodu uzyskiwanego z ZUS oraz KRUS o łącznej wysokości 2.800,00 złotych miesięcznie. Wnioskodawca podał również, że posiada dom o powierzchni 100 m2, nieruchomość rolną o powierzchni 2 ha, samochód osobowy marki Opel Astra rok produkcji 1999 oraz zgromadzone oszczędności pieniężne w wysokości 10.000,00 złotych. W uzasadnieniu wniosku wskazał, że miesięczne wydatki związane z utrzymaniem domu, jakie ponosi wynoszą z tytułu opłat za energię elektryczną w wysokości 400,00 złotych miesięcznie, za gaz w wysokości 60,00 złotych, wodę w wysokości 70,00 złotych, wywóz nieczystości w wysokości 30,00 złotych, podatek w wysokości 200,00 złotych na rok, za kanalizację w wysokości 30,00 złotych, ubezpieczenie w wysokości 800,00 złotych na rok. Wnioskodawca wskazał, że na bieżące potrzeby życia codziennego swoje i żony, w tym na zakup żywności pozostaje mu kwota w wysokości 800,00 złotych, na zakup odzieży w wysokości 100,00 złotych, na zakup lekarstw dla siebie i żony w wysokości 300,00 złotych, na zakup środków chemicznych w wysokości 50,00 złotych. Oświadczył, że koszty związane z utrzymaniem samochodu wynoszą około 250,00 złotych miesięcznie. Zaznaczył, że nieruchomość rolna nie przynosi żadnych dochodów. Postanowieniem referendarza sądowego z dnia 21 grudnia 2012 r. odmówiono skarżącemu przyznania prawa pomocy poprzez zwolnienie od kosztów sądowych. Od powyższego postanowienia skarżący wniósł sprzeciw w ustawowym terminie, wskazując, że zostało ono wydane w oparciu o błędną ocenę jego sytuacji finansowej. Zdaniem skarżącego, wykazał on wszystkie okoliczności, które stanowią podstawę do przyznania prawa pomocy – udowodnił, że uzyskiwany przez niego i żonę miesięczny dochód jest praktycznie w całości przekazywany na zaspokojenie ich podstawowych potrzeb. Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie odmówił S. C. przyznania prawa pomocy poprzez zwolnienie od kosztów. Sąd wskazał na treść art. 246 § 1, art. 245 § 3 oraz art. 260 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002r. – Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. z 2012 r., poz. 270, dalej: p.p.s.a. Sąd stwierdził również, że co do zasady strona jest zobowiązana do ponoszenia kosztów związanych z jej udziałem w sprawie. Prawo pomocy, jako instytucja o charakterze wyjątkowym, powinno być zatem stosowane w przypadkach uzasadnionych szczególnymi okolicznościami, gdy wnioskodawca nie posiada żadnych lub wystarczających możliwości sfinansowania kosztów postępowania, gdyż jako rodzaj danin publicznych są odstępstwem od konstytucyjnego obowiązku ich powszechnego i równego ponoszenia. Ponadto, strona wnosząc skargę do sądu winna się liczyć z koniecznością ponoszenia kosztów sądowych w sprawie i wygospodarować na ten cel odpowiednie środki, ograniczając niezbędne wydatki bądź gromadząc oszczędności. Sąd, oceniając sytuację finansową wnioskodawcy uznał, że nie znajduje się on w sytuacji uzasadniającej przyznanie mu prawa pomocy we wnioskowanym zakresie. Prawo pomocy powinno być natomiast przyznawane osobom znajdującym się w bardzo trudnej sytuacji materialnej, w szczególności pozbawionych środków do życia, bądź posiadających środki bardzo ograniczone i zaspokajające tylko podstawowe potrzeby życiowe. Powinno być udzielane przede wszystkim osobom szczególnie ubogim, nie posiadającym stałego dochodu oraz majątku. Skarżący nie należy do osób ubogich, posiada bowiem stały dochód miesięczny uzyskiwany z tytułu emerytury własnej oraz żony w wysokości 2.800,00 złotych miesięcznie, który pozwala nie tylko na zaspokojenie podstawowych potrzeb życiowych, a ponadto posiada zgromadzone oszczędności pieniężne w wysokości 10.000,00 złotych. Stwierdzić zatem należy, że przy wysokości uzyskiwanych dochodów i posiadanym majątku nie można uznać, aby wnioskodawca był osobą znajdującą się w szczególnie trudnej sytuacji materialnej bądź pozbawioną środków do życia lub zaspokajającą tylko podstawowe potrzeby życiowe. Jest on zatem w stanie ponieść koszty sądowe samodzielnie i nie spowoduje to utraty jego płynności finansowej. Zażaleniem z dnia [...] lutego 2013 r. na powyższe postanowienie skarżący zarzucił mu naruszenie art. 246 § 1 pkt 2 p.p.s.a. i wniósł o jego uchylenie oraz przyznanie mu prawa pomocy poprzez zwolnienie od kosztów sądowych. W uzasadnieniu wskazał, że sąd błędnie ocenił sytuację materialną jego oraz jego małżonki. Uzyskiwane dochody przeznaczone są na codzienne wydatki niezbędne do utrzymania, nie uzyskuje ponadto żadnych dochodów z nieruchomości rolnej. Nie korzysta z pomocy rodziny ani organizacji publicznych. Jedynym źródłem przychodu są świadczenia z ZUS I KRUS. Zgromadzone oszczędności stanowią zabezpieczenie na tzw. czarną godzinę, gdyż ze względu na podeszły wiek i brak pomocy osób trzecich jego posiadanie jest konieczne. Naczelny Sąd Administracyjny zważył, co następuje: Rozpatrując powyższą sprawę przede wszystkim należy wskazać, że prawo pomocy jest instytucją wyjątkową, a co za tym idzie przesłanki jego przyznania muszą być interpretowane ściśle. Zgodnie z art. 246 § 1 pkt 2 p.p.s.a., przyznanie prawa pomocy osobie fizycznej następuje w zakresie częściowym, gdy osoba ta wykaże, że nie jest w stanie ponieść pełnych kosztów postępowania bez uszczerbku utrzymania koniecznego dla siebie i rodziny. Zwolnienie od kosztów sądowych jest odstępstwem od ogólnej reguły ponoszenia przez strony kosztów postępowania samodzielnie (art. 199 p.p.s.a.), a także zasady powszechnego i równego partycypowania w daninach publicznych, do których zalicza się wszelkie opłaty sądowe, wyrażonej w art. 84 Konstytucji RP. Udzielenie stronie prawa pomocy jest formą dofinansowania jej z budżetu państwa w sytuacji wystąpienia uzasadnionych powodów do przerzucenia ciężaru dotyczącego danej osoby na współobywateli i powinno mieć miejsce tylko w okolicznościach, w których zdobycie przez stronę środków na sfinansowanie udziału w postępowaniu sądowym jest rzeczywiście obiektywnie niemożliwe ze względu na wyjątkowo trudną sytuację materialną, jak ma to miejsce m.in. – zgodnie z orzecznictwem sądowym – w przypadku osoby bezrobotnej bez prawa do zasiłku mającej na utrzymaniu dzieci. Skarżący prowadzi natomiast dwuosobowe gospodarstwo domowe i całość uzyskanego stałego miesięcznego dochodu przeznacza na zaspokojenie potrzeb własnych i małżonki. Przytoczone przez skarżącego okoliczności powinny uzasadniać wyjątkowe traktowanie, o jakim mowa w powołanym wyżej przepisie, przy czym to do sądu kierującego się wskazaniami logicznego rozumowania, doświadczenia życiowego i dostępnej wiedzy, należy ocena, czy takie okoliczności zachodzą. Przez uszczerbek utrzymania koniecznego dla siebie i rodziny należy rozumieć zachwianie sytuacji materialnej i bytowej strony skarżącej w taki sposób, że nie jest ona w stanie zapewnić sobie minimum warunków socjalnych (por. postanowienie NSA z dnia 13 marca 2012 r., sygn. akt I FZ 51/12) i zaspokoić fundamentalnych potrzeb życiowych. Sąd nie dopatrzył się natomiast zaistnienia w przedmiotowej sprawie okoliczności uzasadniających przyznanie skarżącemu prawa pomocy. Oceniając sytuację materialną strony sąd bada nie tylko jej dochody, ale również czy posiada ona obiektywnie rozumianą zdolność do zdobycia potrzebnych środków finansowych. Nałożenie na sąd takiego zadania prowadzi na gruncie rozpatrywanej sprawy do wniosków dwojakiego rodzaju. Przede wszystkim, zgodnie z utrwalonym generalnym poglądem orzecznictwa w rozpatrywanym zakresie, strona będąca osobą fizyczną powinna partycypować w kosztach postępowania, jeżeli dysponuje jakimkolwiek stałym miesięcznym dochodem (w przypadku skarżącego w wysokości przekraczającej znacznie minimalne wynagrodzenie za pracę) lub wolnym od obciążeń majątkiem, który może przynosić potencjalne pożytki, jak również służyć jako zabezpieczenie pożyczki czy kredytu, jeśli brak jest bieżących środków finansowych na ponoszenie określonych wydatków związanych z postępowaniem. Posiadanie wolnego od obciążeń prawami osób trzecich majątku, szczególnie nieruchomości, w zasadzie wyklucza możliwość zwolnienia od kosztów sądowych, przy czym strona, pozbawiając się dochodu z nieruchomości rolnej wskutek jej niewykorzystywania, jako pozbawiająca się świadomie środków koniecznych do prowadzenia postępowania sądowego, musi liczyć się z odmową przyznania prawa pomocy. Drugą natomiast konsekwencją takiej sytuacji jest to, że osoba posiadająca oszczędności w wysokości wystarczającej na porycie kosztów postępowania w zasadzie nie ma podstaw do ubiegania się o przyznanie prawa pomocy. Nie jest przy tym uprawnione twierdzenie skarżącego, że zgromadzone tytułem oszczędności środki finansowe nie mogą być przeznaczone na wydatki związane z prowadzeniem postępowania, a mają służyć zabezpieczeniu ewentualnych przyszłych zdarzeń losowych, bowiem prawo pomocy przyznawane jest na podstawie obiektywnych kryteriów, nie zaś subiektywnych przekonań wnoszącego o jego przyznanie. Stosowanie instytucji prawa pomocy nie ma na celu ochrony majątku podmiotów o nie wnoszących – ma ono bowiem służyć zagwarantowaniu prawa dostępu do sądu osobom, którym brak środków finansowych ten dostęp uniemożliwia (por. m.in. postanowienie NSA z dnia 11 lipca 2012 r., sygn. akt II FZ 470/12). W przedstawionych okolicznościach brak jest więc podstaw do przyznania skarżącemu prawa pomocy we wnioskowanym zakresie. Mając powyższe na uwadze, Naczelny Sąd Administracyjny na podstawie art. 184 w związku z art. 197 § 1 i 2 p.p.s.a. orzekł jak w sentencji.