I OZ 1142/13

Naczelny Sąd Administracyjny w składzie: Przewodniczący Sędzia NSA Arkadiusz Despot-Mładanowicz, po rozpoznaniu w dniu 27 listopada 2013 r. na posiedzeniu niejawnym w Izbie Ogólnoadministracyjnej zażalenia J. B. na postanowienie Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie z dnia 9 października 2013 r., sygn. akt I SA/Wa 1503/12 o odmowie przyznania prawa pomocy w zakresie częściowym obejmującym zwolnienie od kosztów sądowych w sprawie ze skargi U. T., M. T., A. K. i L. W. o wznowienie postępowania sądowego zakończonego wyrokiem Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie z dnia 27 lutego 2012 r., sygn. akt I SA/Wa 2398/11 postanawia: uchylić zaskarżone postanowienie. Postanowieniem z 9 października 2013 r., I SA/Wa 1503/12, Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie odmówił J. B. przyznania prawa pomocy w zakresie częściowym obejmującym zwolnienie od kosztów sądowych w sprawie ze skargi U. T., M. T., A. K. i L. W. o wznowienie postępowania sądowego zakończonego wyrokiem Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie z 27 lutego 2012 r., I SA/Wa 2398/11. W uzasadnieniu, Sąd pierwszej instancji wskazał, że z wniosku i dołączonych do niego na wezwanie referendarza dokumentów wynika, że wnioskodawca pozostaje we wspólnym gospodarstwie domowym z żoną. Łączny miesięczny dochód wnioskodawcy wynosi 7.479,14 zł brutto. J. B. ujawnił, że posiada majątek nieruchomy w postaci dwóch mieszkań spółdzielczych własnościowych o powierzchni 67 m2 i 41 m2 oraz majątek ruchomy w postaci pięcioletniego samochodu osobowego. Wnioskodawca opisał wydatki i zaznaczył, że całkowicie pochłaniają jego dochód, co powoduje, że bez uszczerbku koniecznego dla utrzymania rodziny nie jest w stanie samodzielnie ponosić kosztów sądowych. Zarządzeniem z 20 września 2013 r. wezwano uczestnika postępowania J. B., reprezentowanego przez profesjonalnego pełnomocnika będącego radcą prawnym, do uzupełnienia braków formalnych wniosku o przyznanie prawa pomocy poprzez złożenie, w terminie siedmiu dni pod rygorem odmowy przyznania prawa pomocy, oryginalnych lub urzędowo poświadczonych dodatkowych dokumentów źródłowych, celem oceny rzeczywistego stanu majątkowego i możliwości płatniczych wnioskodawcy, tj.: 1) złożenie aktualnego dokumentu ujawniającego dochody uzyskiwane przez wnioskodawcę i jego żonę z tytułu emerytury ("odcinek emerytury" za ostatni miesiąc lub kopia decyzji organu emerytalno-rentowego wskazująca na wysokość aktualnie pobieranego świadczenia); 2) przedłożenie wyciągów ze wszystkich posiadanych przez wnioskodawcę oraz osoby pozostające z nim we wspólnym gospodarstwie domowym rachunków bankowych i lokat, na których gromadzone są środki pieniężne – z ostatnich trzech miesięcy wraz z historią dokonanych na rachunkach operacji; 3) przedstawienie informacji o wykonywaniu przez wnioskodawcę oraz osoby pozostające z nim we wspólnym gospodarstwie domowym jakiejkolwiek pracy zarobkowej (także o charakterze dorywczym) oraz wskazanie wysokości uzyskiwanego z tego tytułu dochodu; 4) złożenie wypisu lub odpisu umowy najmu nieruchomości (o którym mowa w rubryce 10. wniosku o przyznanie prawa pomocy), poświadczonego urzędowo za zgodność z oryginałem; 5) nadesłanie odpisu zeznania podatkowego wnioskodawcy J. B. i jego żony B. B. za 2013 rok; 6) przedłożenie aktualnych – z okresu ostatnich trzech miesięcy – dokumentów (rachunki, faktury, dowody wpłaty itp.) wskazujących i potwierdzających wysokość ponoszonych miesięcznie stałych wydatków związanych z zaspokojeniem podstawowych potrzeb życiowych rodziny wnioskodawcy (wyżywienie, leczenie, opłaty za energię elektryczną, gaz, wodę i inne wydatki ponoszone w celu zaspokojenia podstawowych potrzeb życiowych); 7) złożenie dokumentów obrazujących wysokość zaciągniętych kredytów, wysokość kwoty spłaconej oraz pozostającej do spłacenia i wysokość spłacanych rat; 8) wyjaśnienie skąd pochodziły środki finansowe w wysokości 2.730 zł i 1.308,80 zł, które wpłynęły na wspólny rachunek bankowy J. i B. B. odpowiednio: 28 stycznia 2013 r. i 26 lutego 2013 r. Wezwanie powyższe, wraz z pouczeniem o treści art. 233 § 1 k.k. i pouczeniem o konsekwencjach jego niewykonania, zostało skutecznie doręczone pełnomocnikowi wnioskodawcy 27 września 2013 r. Zatem, siedmiodniowy termin do dokonania powyższej czynności bezskutecznie upłynął 4 października 2013 r. Pomimo tego, do dnia podjęcia rozstrzygnięcia, pełnomocnik wnioskodawcy nie wykonał wezwania Sądu, nadesłał jedynie 4 października 2013 r. wniosek o przedłużenie terminu do 10 października 2013 r. w celu zgromadzenia żądanych dokumentów wraz z kserokopiami decyzji Zakładu Ubezpieczeń Społecznych III Oddziału w Warszawie: z [...] marca 2013 r., z której wynika, że od [...] marca 2013 r. wysokość świadczenia emerytalnego B. B. do wypłaty wynosi miesięcznie 1.180,05 zł oraz z [...] kwietnia 2013 r., z której wynika, że od [...] maja 2013 r. wysokość świadczenia emerytalnego J. B. do wypłaty wynosi miesięcznie 3.383,44 zł. Oddalając wniosek o przyznanie prawa pomocy w zakresie częściowym, Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie podkreślił, że stosownie do treści art. 255 ustawy z 30 sierpnia 2002 r. – Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. z 2012 r. poz. 270 ze zm., zwanej dalej: p.p.s.a.), jeżeli oświadczenie strony zawarte we wniosku, o którym mowa w art. 252, okaże się niewystarczające do oceny jej rzeczywistego stanu majątkowego i możliwości płatniczych oraz stanu rodzinnego lub budzi wątpliwości, strona jest obowiązana złożyć na wezwanie, w zakreślonym terminie, dodatkowe oświadczenie lub przedłożyć dokumenty źródłowe dotyczące jej stanu majątkowego, dochodów lub stanu rodzinnego. Z art. 246 § 1 p.p.s.a. wynika, że ciężar udowodnienia braku możliwości pokrycia kosztów postępowania sądowego spoczywa na wnioskującym o przyznanie prawa pomocy. To wnioskodawca jako osoba zainteresowana powinien wykazać zasadność złożonego wniosku oraz spełnienie ustawowych przesłanek. W tym stanie rzeczy należy przyjąć, że rozstrzygnięcie Sądu w tej kwestii będzie zależało od tego, co zostanie udowodnione przez stronę. W niniejszej sprawie wnioskodawca nie złożył żądanych dokumentów, niezbędnych do oceny jego rzeczywistego stanu majątkowego i możliwości płatniczych, a tym samym nie wykazał zasadności wniosku o przyznanie prawa pomocy. Wnioskodawca domaga się przyznania prawa pomocy w zakresie częściowym, a to oznacza, że jest on zobligowany do wykazania, że nie jest w stanie ponieść pełnych kosztów postępowania, bez uszczerbku utrzymania dla siebie i rodziny. Podstawą pozytywnego dla strony rozstrzygnięcia wniosku o przyznanie prawa pomocy może być wyłącznie rzeczywisty i aktualny stan majątkowy i możliwości płatnicze strony ubiegającej się o przyznanie tego prawa. Jeżeli strona postępowania uchyla się od złożenia niezbędnych do oceny jej sytuacji materialnej dokumentów, to brak jest podstaw do prowadzenia z urzędu postępowania w tym zakresie. W orzecznictwie Naczelnego Sądu Administracyjnego podkreśla się, że celem instytucji prawa pomocy jest zagwarantowanie dostępu do sądu tylko tym osobom, których wyjątkowo trudna sytuacja materialna nie pozwala na poniesienie kosztów postępowania (por. postanowienie NSA z 21 lipca 2008 r., I FZ 287/08). Razem z pismem z 4 października 2013 r. nadesłane zostały kserokopie aktualnych decyzji Zakładu Ubezpieczeń Społecznych, z których wynika, że łączny dochód w gospodarstwie domowym wnioskodawcy uzyskiwany tylko z tytułu emerytur wynosi miesięcznie 4.563,49 zł netto, co oznacza, zdaniem Sądu I instancji, że wnioskodawca nie znajduje się w stanie ubóstwa i jest w stanie ponieść pełne koszty postępowania, które na tym etapie postępowania wynoszą 100 złotych. Sąd zaznaczył ponadto, że kserokopie nadesłanych dokumentów nie stanowią prawidłowego wykonania zarządzenia Sądu z 20 września 2013 r. a więc wyłącznie na ich podstawie nie można dokonać oceny rzeczywistego stanu majątkowego i możliwości płatniczych wnioskodawcy. Powyższe oznacza, że przedstawiona sytuacja materialna wnioskodawcy nie daje podstaw do uwzględnienia zgłoszonego przez niego wniosku o przyznanie prawa pomocy w zakresie częściowym obejmującym zwolnienie od kosztów sądowych. Wnioskodawca nie wykazał, że nie jest w stanie ponieść jakichkolwiek kosztów postępowania, ani nie wykazał, że nie jest w stanie ponieść pełnych kosztów postępowania, bez uszczerbku utrzymania koniecznego dla siebie i rodziny. Wątpliwości dotyczące sytuacji majątkowej wnioskodawcy nie zostały wyjaśnione w stopniu pozwalającym na przyznanie mu przez Sąd prawa pomocy, a więc nie wykazano, by spełniona została przesłanka z art. 246 § 1 p.p.s.a. Wojewódzki Sąd Administracyjny wyjaśnił również, że nadesłany 4 października 2013 r. przez profesjonalnego pełnomocnika wniosek o wydłużenie terminu do 10 października 2013 r. na złożenie dodatkowych dokumentów źródłowych niezbędnych do oceny rzeczywistego stanu majątkowego i możliwości płatniczych wnioskodawcy nie może być uwzględniony i przez Sąd skrócony lub przedłużony o zakreślony w wezwaniu termin. Zakreślony termin na uzupełnienie braków formalnych wniosku o przyznanie prawa pomocy, o których mowa w art. 257 p.p.s.a. jest terminem ustawowym wynikającym z treści art. 49 § 1 tej ustawy. Przepis art. 257 p.p.s.a. należy rozpatrywać w związku z przepisami art. 49 § 1 i § 3 p.p.s.a. Ponadto, zarówno wniosek o przedłużenie terminu, jak i wniosek o przywrócenie terminu do uzupełnienia braków formalnych wniosku o przyznanie prawa pomocy nie wywołują ujemnych skutków prawnych, o jakich mowa w art. 88 p.p.s.a, ponieważ wniosek o przyznanie prawa pomocy można składać wielokrotnie. Jednocześnie, stosownie do treści art. 165 p.p.s.a., postanowienia niekończące postępowania w sprawie, a zatem również i postanowienia w przedmiocie prawa pomocy, mogą być uchylane i zmieniane wskutek zmiany okoliczności sprawy, chociażby były zaskarżone, a nawet prawomocne. Przy czym, odmienna ocena sytuacji materialnej wnioskodawcy – przy ewentualnym rozpatrywaniu kolejnego wniosku – możliwa jest wyłącznie po zmianie okoliczności mających wpływ na tę ocenę. Zatem, składając kolejny wniosek o przyznanie prawa pomocy, strona winna przedstawić nowe, istotne okoliczności, które mogą mieć wpływ na pozytywne rozpatrzenie wniosku. W zażaleniu, J. B. wniósł o uchylenie zaskarżonego postanowienia w całości. W ocenie wnoszącego zażalenie, zakreślony przez Wojewódzki Sąd Administracyjny termin wskazany w zarządzeniu z 20 września 2013 r. może być zmieniany na wniosek strony postępowania. Ponadto wskazał, że z uwagi na uczestniczenie w szeregu postępowań sądowoadministracyjnych i cywilnych, jego bieżące możliwości płatnicze ograniczają możliwości obrony interesu prawnego. Nie jest w stanie zaoszczędzić z bieżących dochodów wszystkich kwot, które są wymagane. Naczelny Sąd Administracyjny zważył, co następuje: Zaskarżone postanowienie należało uchylić. Wniosek o przyznanie prawa pomocy powinien zawierać oświadczenie strony obejmujące dokładne dane o stanie majątkowym i dochodach, a jeżeli wniosek składa osoba fizyczna, ponadto dokładne dane o stanie rodzinnym oraz oświadczenie strony o niezatrudnieniu lub niepozostawaniu w innym stosunku prawnym z adwokatem, radcą prawnym, doradcą podatkowym lub rzecznikiem patentowym (art. 252 § 1 p.p.s.a). Jeżeli oświadczenie strony zawarte we wniosku, o którym mowa w art. 252, okaże się niewystarczające do oceny jej rzeczywistego stanu majątkowego i możliwości płatniczych oraz stanu rodzinnego lub budzi wątpliwości, strona jest obowiązana złożyć na wezwanie, w zakreślonym terminie, dodatkowe oświadczenie lub przedłożyć dokumenty źródłowe dotyczące jej stanu majątkowego, dochodów lub stanu rodzinnego (art. 255 p.p.s.a.). Wezwania strony do nadesłania dodatkowych danych o stanie majątkowym na podstawie art. 255 p.p.s.a. nie można traktować jako wezwania do usunięcia braków formalnych wniosku o przyznanie prawa pomocy w rozumieniu art. 257 w zw. z art. 49 § 1 tej ustawy (por. postanowienie NSA z 31 marca 2005 r., II FZ 126/05, ONSAiWSA 2006, nr 1, poz. 13, por. także uchwała NSA z 21 kwietnia 2008 r., I OPS 1/08, ONSAiWSA 2008, nr 5, poz. 74). Naczelny Sąd Administracyjny podziela pogląd, zgodnie z którym, oświadczenia strony zawarte we wniosku, które uniemożliwiają ustalenie jej rzeczywistej sytuacji finansowej nie stanowią braku formalnego. Termin określony w art. 255 jest terminem sądowym (art. 82 p.p.s.a.), a strona, przed jego upływem, może z ważnej przyczyny wnioskować o jego przedłużenie (art. 84 p.p.s.a.). Ponadto, "zakreślony termin", który należy oznaczyć w wezwaniu z art. 255, powinien być adekwatny do zakresu żądania sądu i umożliwić stronie zebranie wskazanych dokumentów (por. także M. Niezgódka-Medek [w:] B. Dauter, B. Gruszczyński, A. Kabat, M. Niezgódka-Medek, Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi. Komentarz, Wyd. IV, komentarz do art. 255, teza 5). Art. 255 p.p.s.a. nie przewiduje możliwości nadania rygoru – sankcji - w przypadku nienadesłania dodatkowych oświadczeń lub przedłożenia dokumentów źródłowych dotyczących stanu majątkowego, dochodów lub stanu rodzinnego wnioskodawcy. W takiej sytuacji, konsekwencją niedopełnienia w całości lub w części obowiązku złożenia przez stronę dodatkowego oświadczenia będzie oddalenie wniosku o przyznanie prawa pomocy, a nie pozostawienie wniosku bez rozpoznania (art. 257 p.p.s.a.), Z kolei, sankcja w postaci pozostawienia złożonego na urzędowym formularzu wniosku bez rozpoznania z art. 257 p.p.s.a. ("którego braków strona nie uzupełniła w zakreślonym terminie") ma miejsce, gdy pomimo wezwania strony do uzupełnienia tego formularza, w dalszym ciągu posiada on takie braki formalne, które uniemożliwiają mu nadanie prawidłowego biegu (zob. postanowienie NSA z 25 września 2012 r., II OZ 806/12, cyt. za M. Niezgódka-Medek [w:] B. Dauter, B. Gruszczyński, A. Kabat, M. Niezgódka-Medek, Prawo o postępowaniu..., komentarz do art. 257, teza 3). Takie braki formalne polegać będą na niezłożeniu wniosku na urzędowym formularzu lub też niedokładnym, wadliwym uzupełnieniu formularza np. pozostawieniu niewypełnionych rubryk formularza, uniemożliwiając tym samym np. ocenę zakresu wniosku. W sprawie, Sąd pierwszej instancji nie odniósł się do wniosku o przedłużenie terminu do wykonania zarządzenia z 20 września 2013 r. inaczej, niż wskazując na brak negatywnych skutków po stronie wnioskodawcy w związku z jego uchybieniem. Pozostaje to jednak bez wpływu na okoliczność, że w sprawie taki wniosek mógł być skutecznie złożony, z tym że jego zasadność podlegałaby ocenie Sądu. W takiej sytuacji, wskazywanie przez Sąd na możliwość złożenia przez stronę nowego wniosku, podczas gdy sprawa jest już rozpoznawana przez Wojewódzki Sąd Administracyjny po wniesieniu sprzeciwu od postanowienia referendarza – prowadzić może do zbędnego przedłużenia postępowania. Rozpoznając wniosek o przedłużenie terminu na wykonanie zarządzenia z 20 września 2013 r., Wojewódzki Sąd Administracyjny powinien wziąć w szczególności pod uwagę zakres żądanych od wnioskodawcy dokumentów. W związku z powyższym, Naczelny Sąd Administracyjny na podstawie art. 185 § 1 w zw. z art. 197 § 2 ustawy Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi orzekł jak w sentencji postanowienia.