I OSK 3179/14

Naczelny Sąd Administracyjny w składzie: Przewodniczący: Sędzia NSA Barbara Adamiak (spr.) Sędziowie: Sędzia NSA Marek Stojanowski Sędzia NSA Wiesław Morys Protokolant: asystent sędziego Jan Wasilewski po rozpoznaniu w dniu 14 kwietnia 2015 roku na rozprawie w Izbie Ogólnoadministracyjnej skargi P. T. i I. T. o wznowienie postępowania zakończonego wyrokiem Naczelnego Sądu Administracyjnego z dnia 1 października 2014 r., sygn. akt I OSK 1722/13 oraz o wznowienie postępowania zakończonego wyrokiem Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie z dnia 4 kwietnia 2013 r., sygn. akt I SA/Wa 79/13 w sprawie ze skargi Gminy Wolsztyn na decyzję Ministra Rolnictwa i Rozwoju Wsi z dnia [...] sierpnia 2008 r., nr [...] w przedmiocie reformy rolnej 1. uchyla wyrok Naczelnego Sądu Administracyjnego z dnia 1 października 2014 r., sygn. akt I OSK 1722/13; 2. uchyla wyrok Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie z dnia 4 kwietnia 2013 r., sygn. akt I SA/Wa 79/13 i przekazuje sprawę Wojewódzkiemu Sądowi Administracyjnemu w Warszawie do ponownego rozpoznania; 3. odstępuje od zasądzenia od Ministra Rolnictwa i Rozwoju Wsi na rzecz P. T. i I. T. kosztów postępowania wznowieniowego. Naczelny Sąd Administracyjny wyrokiem z 1 października 2014 r. sygn. akt I OSK 1722/13 po rozpoznaniu skargi kasacyjnej Gminy Wolsztyn od wyroku Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie z 4 kwietnia 2013 r. sygn. akt I SA/Wa 79/13 w sprawie skargi Gminy Wolsztyn na decyzję Ministra Rolnictwa i Rozwoju Wsi z [...] sierpnia 2008 r. nr [...] w przedmiocie reformy rolnej, uchylił zaskarżony wyrok oraz uchylił zaskarżoną decyzję i poprzedzającą ją decyzję Wojewody Wielkopolskiego z [...] października 2004 r. nr [...]. P. T. i I. T. wnieśli skargę o wznowienie postępowania sądowego. Skargę o wznowienie postępowania sądowego zakończonego wyrokiem Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego z 4 kwietnia 2013 r. sygn. akt I SA/Wa 79/13 i Naczelnego Sądu Administracyjnego wyrokiem z 1 października 2014 r. sygn. akt I OSK 1722/13 oparli na art. 271 pkt 2 ustawy – Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi i stawiając zarzut nieważności postępowania, tj. nienależytą reprezentację stron i jednocześnie pozbawienie stron możliwości działania. Wyrok Naczelnego Sądu Administracyjnego jest dotknięty nieważnością postępowania z powodu braku zdolności sądowej i procesowej jednej ze stron postępowania – A. T., która nie żyła w dacie wydania wyroku. Na tych podstawach wnosili o: 1) wznowienie postępowania sądowego w sprawie o sygn. akt I OSK 1722/13 zakończonej wyrokiem Naczelnego Sądu Administracyjnego z dnia 1 października 2014 r. i o uchylenie ww. wyroku oraz poprzedzającego go wyroku Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie z dnia 4 kwietnia 2013 r. sygn. akt I SA/Wa 79/13, w całości, 2) zasądzenie kosztów postępowania według norm przepisanych. W uzasadnieniu skargi wskazano, że w toku postępowania ze skargi Gminy Wolsztyn, P. T., I. T. i A. T. do października 2012 r. byli reprezentowani przez A. M.. Pismem z 30 października 2012 r. złożonym w sprawie o sygn. I OSK 1200/11 Zygmunt Baranowski poinformował, że został ustanowiony pełnomocnikiem P. T., A. T. i I. T. i o wypowiedzeniu pełnomocnictwa A. M.. Wskutek złożenia w Sądzie ww. pisma z dnia 30 października 2012 r., Naczelny Sąd Administracyjny poinformował pełnomocnika o wyznaczeniu na dzień 14 listopada 2012 r. rozprawy w sprawie sygn. akt I OSK 1200/11. Na rozprawie tej, na której pełnomocnik stawił się Naczelny Sąd Administracyjny wydał wyrok, w którym uchylił wyrok WSA w Warszawie z dnia 1 kwietnia 2011 r. sygn. akt IV SA/Wa 259/11 uchylający decyzję Ministra Rolnictwa i Rozwoju Wsi z dnia [...] sierpnia 2008 r. nr [...]. W toku ponownego rozpatrzenia sprawy, zakończonego wydaniem przez Wojewódzki Sąd Administracyjny wyroku z dnia 4 kwietnia 2013 r. sygn. akt I SA/Wa 79/13 zaskarżonego niniejszą skargą o wznowienie postępowania, Sąd nie powiadomił pełnomocnika, ani skarżących o terminie rozprawy i kierował wszystkie zawiadomienia w sprawie do A. M., jako do pełnomocnika P. T., A. T. i I. T. – mimo że A. M. nie legitymował się już wówczas pełnomocnictwem od ww. osób. Ani umocowany pełnomocnik, jak i skarżący nie otrzymali informacji o terminie rozprawy przed Wojewódzkim Sądem Administracyjnym w Warszawie. Wskutek tego, na rozprawie w dniu 4 kwietnia 2013 r., na której wydany został wyrok w sprawie I SA/Wa 79/13, nie stawili się ani skarżący, ani prawidłowo ustanowiony pełnomocnik. Sąd nie przesłał również odpisu skargi kasacyjnej od ww. wyroku, wniesionej przez Gminę Wolsztyn. Tym samym skarżący nie byli należycie reprezentowani w postępowaniu sądowym, gdyż w ich imieniu występowała osoba, której pełnomocnictwo zostało skutecznie wypowiedziane. Jednocześnie kierowanie w sprawie przez Sąd wszelkich pism do osoby nie będącej pełnomocnikiem stron, stanowiące ewidentne naruszenie art. 67 § 5 i art. 91 § 2 p.p.s.a. – w zw. z art. 42 § 1 p.p.s.a. – skutkowało pozbawieniem możności działania. Skarżący nie wiedząc o terminie rozprawy przed Wojewódzkim Sądem Administracyjnym, a następnie o wniesieniu przez Gminę Wolsztyn skargi kasacyjnej od wyroku Sądu, nie mieli możności stawiennictwa i przedstawienia swoich argumentów na rozprawie, ani też następnie wniesienia odpowiedzi na skargę kasacyjną Gminy Wolsztyn. Powyższe uchybienie, skutkujące nieważnością postępowania przed Wojewódzkim Sądem Administracyjnym, zostało następnie powtórzone przez Naczelny Sąd Administracyjny, który również nie powiadomił pełnomocnika i skarżących o wyznaczeniu na dzień 26 września 2014 r. terminu rozprawy w sprawie o sygn. akt I OSK 1722/13, po którym ogłoszony został zaskarżony niniejszą skargą wyrok z dnia 1 października 2014 r. Naczelny Sąd Administracyjny nie naprawił również ewidentnego uchybienia Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego i nie przesłał stronom ani ich pełnomocnikowi odpisu skargi kasacyjnej Gminy Wolsztyn, wskutek czego również na etapie postępowania przed NSA nie mieli możliwości ustosunkowania się do skargi. Naczelny Sąd Administracyjny, podobnie jak wcześniej Wojewódzki Sąd Administracyjny, kierował wszystkie pisma w sprawie – w tym zawiadomienie o rozprawie – do A. M.. Wskutek powyższego na rozprawie przed Naczelnym Sądem Administracyjnym jako pełnomocnik stawił się A. M., który nie dysponował pełnomocnictwami od P. T., A. T. i I. T.. W tych warunkach także w postępowaniu przed Naczelnym Sądem Administracyjnym nie byli należycie reprezentowani i wskutek naruszenia przez Sąd art. 67 § 5 i art. 91 § 2 w zw. z art. 42 § 1 ustawy – Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi zostali de facto pozbawieni możności działania. Ponadto w dniu 6 lipca 2013 r., a zatem już po wydaniu wyroku Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego z dnia 4 kwietnia 2013 r. sygn. akt I SA/Wa 79/13, zmarła A. T.. Zgodnie z aktem poświadczenia dziedziczenia sporządzonym w dniu 18 lipca 2013 r. przed notariuszem w Warszawie A. R. spadek po A. T. nabyły dzieci P. T. i I. T., po ½ części każde z nich. Wyrok Naczelnego Sądu Administracyjnego z dnia 1 października 2014 r. jest zatem również dotknięty wadą nieważności z przyczyny wskazanej w art. 183 § 2 pkt 2 p.p.s.a., gdyż w dacie jego wydania jedna ze stron postępowania nie żyła. Brak zdolności sądowej lub procesowej stanowi również przesłankę z art. 271 pkt 2 p.p.s.a. do wznowienia postępowania sądowego, także z tej przyczyny wyrok Naczelnego Sądu Administracyjnego winien podlegać uchyleniu. Wskazali, że zachowanie terminu do złożenia skargi o wznowienie wynika z opisanych w punkcie I okoliczności sprawy, w związku z kierowaniem przez Wojewódzki Sąd Administracyjny, a następnie przez Naczelny Sąd Administracyjny wszystkich zawiadomień w sprawie do A. M., jak również niedoręczeniem pełnomocnikowi i skarżącym przez żaden z Sądów odpisu skargi kasacyjnej Gminy Wolsztyn, P. T., I. T. i A. T. nie mieli w ogóle wiedzy o wydaniu przez Wojewódzki Sąd Administracyjny wyroku w sprawie. O tym, że w sprawie toczy się już postępowanie ze skargi kasacyjnej Gminy Wolsztyn od wyroku Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego P. T. dowiedział się przypadkowo w dniu 12 września 2014 r. w czasie rozmowy z P. M. – synem A. M.. O wyroku Naczelnego Sądu Administracyjnego z dnia 1 października 2014 r. sygn. akt I OSK 1722/13 pełnomocnik i strony dowiedzieli się natomiast w dniu wydania wyroku, a zatem zarówno w odniesieniu do wyroku Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego, jak i Naczelnego Sądu Administracyjnego, zachowany został 3-miesięczny termin na wniesienie skargi o wznowienie postępowania, opisany w art. 277 p.p.s.a. Minister Rolnictwa i Rozwoju Wsi ustosunkowując się do skargi o wznowienie postępowania sądowoadministracyjnego w piśmie procesowym z 26 marca 2015 r. poparł skargę. Naczelny Sąd Administracyjny zważył, co następuje: Zgodnie z art. 270 ustawy z 30 sierpnia 2002 r. – Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (tekst jedn. Dz.U. z 2012 r. poz. 270 ze zm.) "W przypadkach przewidzianych w dziale niniejszym można żądać wznowienia postępowania, które zostało zakończone prawomocnym orzeczeniem". Wznowienie postępowania jest zatem instytucją procesową, która tworzy możliwość prawną obalenia prawomocnych orzeczeń Naczelnego Sądu Administracyjnego i wojewódzkich sądów administracyjnych. Możliwość prawna podważenia mocy prawomocnego orzeczenia jest obwarowana przesłankami, których podstawy zawarte są w regulacji art. 280 § 1 powołanej ustawy – Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi, który stanowi, że: "Sąd bada na posiedzeniu niejawnym, czy skarga jest wniesiona w terminie i czy opiera się na ustawowej podstawie wznowienia". Dopuszczalność wznowienia postępowania sądowoadministracyjnego jest zatem obwarowana: – po pierwsze, przesłanką oparcia skargi o wznowienie na ustawowej podstawie, – po drugie, przesłanką wniesienia skargi o wznowienie w ustawowym terminie. W sprawie skargą o wznowienie postępowania sądowoadministracyjnego objęto postępowanie zakończone wyrokiem Naczelnego Sądu Administracyjnego z dnia 1 października 2014 r. sygn. akt I OSK 1722/13 i postępowanie zakończone wyrokiem Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie z dnia 4 kwietnia 2013 r. o sygn. akt I SA/Wa 79/13. Rozpatrywana skarga o wznowienie postępowania sądowoadministracyjnego została wniesiona w ustawowym terminie i opiera się na ustawowej podstawie wznowienia postępowania wyliczonej w art. 271 pkt 2 ustawy – Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi. Zgodnie z art. 277 ustawy – Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi, skargę o wznowienie postępowania sądowoadministracyjnego wnosi się w terminie trzymiesięcznym. Termin ten liczy się od dnia, w którym strona dowiedziała się o podstawie wznowienia, a gdy podstawą jest pozbawienie możności działania lub brak należytej reprezentacji – od dnia, w którym o orzeczeniu dowiedziała się strona, jej organ lub jej przedstawiciel ustawowy. Strona wykazała zachowanie ustawowego terminu złożenia skargi o wznowienie postępowania sądowoadministracyjnego w zakresie objętym skargą. O wydaniu wyroku przez Wojewódzki Sąd Administracyjny strona dowiedziała się 12 września 2014 r., a o wyroku Naczelnego Sądu Administracyjnego w dniu jego wydania, tj. 1 października 2014 r. Skarga o wznowienie postępowania wpłynęła do Naczelnego Sądu Administracyjnego 11 grudnia 2014 r. Skargę o wznowienie postępowania oparto na art. 271 pkt 2 ustawy – Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi. Zgodnie z art. 271 pkt 2 można żądać wznowienia postępowania z powodu nieważności, jeżeli strona nie miała zdolności sądowej lub procesowej albo nie była należycie reprezentowana lub jeżeli wskutek naruszenia przepisów prawa była pozbawiona możności działania; nie można jednak żądać wznowienia, jeżeli przed uprawomocnieniem się orzeczenia niemożność działania ustała lub brak reprezentacji był podniesiony w drodze zarzutu albo strona potwierdziła dokonane czynności procesowe. W skardze o wznowienie postępowania wywiedziono, że wskutek naruszenia przepisów prawa strona pozbawiona została możliwości obrony swoich praw przez nie zapewnienie udziału przy rozpoznaniu sprawy przez Wojewódzki Sąd Administracyjny wyrokiem z 4 kwietnia 2013 r. sygn. akt I SA/Wa 79/13, a następnie przez Naczelny Sąd Administracyjny wyrokiem z 1 października 2014 r. sygn. akt I OSK 1722/13 należycie umocowanego pełnomocnika. Prawo do sądu to prawo do obrony przez zapewnienie stronom udziału w rozpoznaniu sprawy sądowoadministracyjnej. Stanowi to podstawowy element konstytucyjnej zasady prawa do sądu. Zgodnie z art. 45 ust. 1 Konstytucji Rzeczypospolitej Polskiej "Każdy ma prawo do sprawiedliwego i jawnego rozpatrzenia sprawy bez nieuzasadnionej zwłoki przez właściwy, niezależny, bezstronny i niezawisły sąd". Konstytucyjne prawo do jawnego rozpatrzenia sprawy znajduje wyraz w obowiązku zapewnienia stronom prawa do obrony przez czynny udział w postępowaniu. Czynny udział to możliwość prawna podejmowania obrony przez podnoszenie argumentacji zgodności lub niezgodności z prawem działania organu administracji publicznej. W razie ustanowienia przez stronę pełnomocnika, Sąd obowiązany jest zapewnić jego udział przy rozpoznaniu sprawy w granicach skargi kasacyjnej przez Naczelny Sąd Administracyjny. Gwarancją przestrzegania tego konstytucyjnego standardu prawa do sądu są konsekwencje prawne naruszenia przepisów prawa, które obwarowane są sankcją nieważności postępowania sądowoadministracyjnego. Zgodnie z art. 183 § 2 pkt 2 ustawy – Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi, nieważne jest postępowanie gdy działał w sprawie za stronę pełnomocnik, który nie był przez stronę należycie umocowany, a nadto zgodnie z art. 183 § 2 pkt 5 tej ustawy, nieważność postępowania zachodzi, jeżeli strona została pozbawiona możności obrony swych praw. Pozbawienie możności działania, o którym stanowi art. 272 pkt 2 ustawy – Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi, stanowiące ustawową przesłankę wznowienia postępowania sądowoadministracyjnego z powodu nieważności, obejmuje pozbawienie strony możliwości obrony przez należycie umocowanego pełnomocnika. W toku postępowania przed Wojewódzkim Sądem Administracyjnym zakończonego wyrokiem z 4 kwietnia 2013 r. o sygn. akt I SA/Wa 79/13 i postępowania przed Naczelnym Sądem Administracyjnym zakończonego wyrokiem z 1 października 2014 r. sygn. akt I OSK 1722/13, zaszła nieważność postępowania, gdyż wskutek uchybień proceduralnych P. T. oraz I. T. zostali pozbawieni możliwości obrony swoich praw. P. T. i I. T. wypowiedzieli pełnomocnictwo A. M. (wypowiedzenie z dnia 10 września 2012 r.) oraz udzielili pełnomocnictwa Z. B. (pełnomocnictwo z 11 września 2012 r.). Naczelny Sąd Administracyjny został powiadomiony o zmianie pełnomocnika pismem z 30 października 2012 r., które wpłynęło 31 października 2012 r. Rozpoznając sprawę w dniu 14 listopada 2012 r. Naczelny Sąd Administracyjny zawiadomił o rozprawie Z. B.. Na rozprawie w dniu 14 listopada 2012 r. stawił się pełnomocnik P. T., A. T., I. T., co zostało stwierdzone w protokole rozprawy. Wyrokiem z 14 listopada 2012 r. sygn. akt I OSK 1200/11, Naczelny Sąd Administracyjny uchylił wyrok Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie z 1 kwietnia 2011 r. sygn. akt IV SA/Wa 259/11 i przekazał sprawę Wojewódzkiemu Sądowi Administracyjnemu w Warszawie do ponownego rozpoznania. Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie rozpoznając ponownie sprawę nie zawiadomił ustanowionego pełnomocnika P. T., A. T., I. T.. Zgodnie z zarządzeniem o wyznaczeniu rozprawy z 18 lutego 2013 r. i w konsekwencji wysłanymi zawiadomieniami o rozprawie, która się odbyła 4 kwietnia 2013 r. zawiadomiony został A. M. jako pełnomocnik A. T., I. T. i P. T.. Wyrokiem z 4 kwietnia 2013 r. sygn. akt I SA/Wa 79/13 Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie oddalił skargę Gminy Wolsztyn. Pozbawienie jednak udziału właściwie umocowanego pełnomocnika pozbawiło możliwości obrony przez przytoczenie istotnych dowodów, które dały możliwość pełnej oceny zgodności z prawem zaskarżonej decyzji Ministra Rolnictwa i Rozwoju Wsi z [...] sierpnia 2008 r. nr [...]. Pozytywne rozstrzygniecie dla wnoszących skargę o wznowienie postępowania sądowoadministracyjnego w wyroku Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie nie ma zatem znaczenia wyłączającego dopuszczalność skargi o wznowienie, skoro postępowanie dotknięte było nieważnością. Naczelny Sąd Administracyjny rozpoznając skargę kasacyjną Gminy Wolsztyn od wyroku Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie z 4 kwietnia 2013 r. sygn. akt I SA/Wa 79/13 nie zawiadomił również prawidłowo ustanowionego pełnomocnika A. T., P. T., I. T.. Zgodnie z zarządzeniem z 30 lipca 2014 r. o wyznaczeniu rozprawy na dzień 26 września 2014 r. zawiadomiony został A. M. jako pełnomocnik A. T., I. T. i P. T.. Zgodnie z zarządzeniem zostały wysłane zawiadomienia o rozprawie. Z protokołu rozprawy z 26 września 2014 r. wynika, że na rozprawie był obecny A. M., którego Naczelny Sąd Administracyjny uznał za pełnomocnika A. T., I. T., P. T., pomimo że wymienieni cofnęli skutecznie pełnomocnictwo, udzielając następnie pełnomocnictwa Z. B.. W sytuacji, w której strona postępowania kasacyjnego i postępowania sadowoadministracyjnego prowadzonego w pierwszej instancji została pozbawiona bez swojej winy prawa do wzięcia udziału w sprawie i przedstawienia argumentacji dla obrony swoich praw, wypełnia to przesłankę będącą podstawą wznowienia postępowania sądowoadministracyjnego wyliczoną w art. 271 pkt 2 ustawy – Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi – przesłankę nieważności postępowania. Powoduje to konieczność uchylenia wyroku Naczelnego Sądu Administracyjnego oraz wyroku Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie i przekazania sprawy sądowi pierwszej instancji do ponownego rozpoznania. W tym stanie rzeczy, na podstawie art. 282 § 2 w związku z art. 275 ustawy – Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi, Naczelny Sąd Administracyjny orzekł jak w sentencji. Na podstawie art. 207 § 2 w związku z art. 276 ustawy – Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi, Naczelny Sąd Administracyjny odstąpił od zasądzenia kosztów postępowania.