II FZ 241/14

Naczelny Sąd Administracyjny w składzie: Sędzia NSA Tomasz Kolanowski, , , po rozpoznaniu w dniu 27 marca 2014 r. na posiedzeniu niejawnym w Izbie Finansowej zażalenia K. D. na postanowienie Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Gdańsku z dnia 25 listopada 2013 r. sygn. akt I SA/Gd 304/13 odmawiającego przyznania prawa pomocy w zakresie częściowego zwolnienie od kosztów sądowych w sprawie ze skargi K. D. na decyzję Dyrektora Izby Skarbowej w Gdańsku z dnia 13 grudnia 2012 r., nr [...] w przedmiocie podatku od spadku i darowizn postanawia oddalić zażalenie. Zaskarżonym postanowieniem Wojewódzki Sąd Administracyjny w Gdańsku odmówił K. D. przyznania prawa pomocy w zakresie zwolnienia od kosztów sądowych. W uzasadnieniu Sąd wskazał, że analiza przedstawionego stanu faktycznego nie daje podstaw do uznania, że zostały spełnione przesłanki przyznania prawa pomocy, a przesądzającą kwestią była postawa skarżącej, która prezentując własną sytuację ograniczyła się do złożenia oświadczenia niepopartego żadnymi dowodami. Ze złożonego Sądowi oświadczenia o stanie rodzinnym, majątku i dochodach wynika, że wnioskodawczyni prowadzi wspólne gospodarstwo domowe z mężem i dwojgiem małoletnich synów, pomiędzy małżonkami istnieje wspólność majątkowa a źródłem jej utrzymania jest zasiłek dla bezrobotnych w wysokości 550,00 zł netto miesięcznie. Ponadto wnioskodawczyni posiada mieszkanie o powierzchni 79 m2. W ocenie Sądu zawarte we wniosku oświadczenie nie było wystarczające do oceny rzeczywistego stanu majątkowego, możliwości płatniczych oraz stanu rodzinnego wnioskodawczyni. Powyższe kwestie są istotne, ponieważ w przypadku badania przesłanek przyznania prawa pomocy uwzględnienia wymaga całokształt sytuacji wnioskodawcy, na którą wpływ mogą mieć także inne osoby. Ponadto, skarżąca miała świadomość braków złożonego wniosku, gdyż została wezwana do ich usunięcia, jednak nie uczyniła tego. W związku z powyższym, Sąd uznał twierdzenia skarżącej za niewystarczające do uznania, by nie była ona w stanie ponieść pełnych kosztów postępowania bez uszczerbku utrzymania koniecznego dla siebie i rodziny, dlatego odmówił uwzględnienia zgłoszonego przez nią żądania. W zażaleniu na powyższe postanowienie skarżąca wniosła o uchylenie w całości zaskarżonego orzeczenia i przekazanie sprawy do ponownego rozpoznania Sądowi pierwszej instancji. Zaskarżonemu postanowieniu zarzuciła naruszenie: - art. 246 § 1 pkt 2 w zw. z art. 255 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz.U. z 2012 r., poz. 270, ze zm., dalej p.p.s.a.), poprzez błędne zastosowanie polegające na bezzasadnej odmowie przyznania skarżącej prawa pomocy w postaci zwolnienia od kosztów sądowych, - art. 163 § 1 i 2 w zw. z art. 141 § 4 w zw. z art. 166 w zw. z art. 246 § 1 pkt 2 p.p.s.a., poprzez niewłaściwe zastosowanie polegające na sporządzeniu przez Sąd pierwszej instancji nieprawidłowego uzasadnienia skarżonego postanowienia, - art. 45 ust. 1 i art. 77 ust. 2 Konstytucji RP na skutek ograniczenia prawa skarżącej do sądu na skutek bezzasadnej odmowy przyznania prawa pomocy w postaci zwolnienia od kosztów sądowych. Naczelny Sąd Administracyjny zważył, co następuje: Zażalenie nie ma usprawiedliwionych podstaw, a rozstrzygnięcie Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Gdańsku odpowiada prawu, w związku z tym zażalenie podlega oddaleniu. Obowiązującą w postępowaniu sądowoadministracyjnym zasadą jest ponoszenie kosztów postępowania związanych z udziałem w postępowaniu przez stronę (art. 199 p.p.s.a.). Uwarunkowanie dostępu do sądu od ponoszenia opłat sądowych nie stanowi pozbawienia tego prawa, o ile opłaty te nie są nadmierne, a strona ma możliwość uzyskania zwolnienia z nich z uwagi na swoją sytuację finansową i sytuacja ta zostanie dogłębnie oceniona w postępowaniu dotyczącym zwolnienia od opłat (por. wyrok Europejskiego Trybunału Praw Człowieka z dnia 16 grudnia 2003 r., 47375/99 w sprawie Pogorzelec przeciwko Polsce, opubl. w Lex pod nr 101042). Zgodnie z art. 246 § 1 pkt 2 p.p.s.a. osobie fizycznej może być przyznane prawo pomocy w zakresie częściowym, gdy wykaże, że nie jest w stanie ponieść pełnych kosztów postępowania, bez uszczerbku utrzymania koniecznego dla siebie i rodziny. Prawo pomocy może być, zatem przyznane temu, kto z przyczyn niezależnych od siebie nie może podołać obowiązkowi ponoszenia kosztów postępowania. Prawo pomocy w zakresie częściowym w myśl art. 245 § 3 p.p.s.a. obejmuje tylko zwolnienie od opłat sądowych w całości lub w części albo tylko od wydatków albo opłat sądowych i wydatków lub obejmuje tylko ustanowienie adwokata, radcy prawnego, doradcy podatkowego lub rzecznika patentowego. Zgodnie z art. 243 § 1 zd. 1 p.p.s.a. prawo pomocy może być przyznane stronie na jej wniosek złożony przed wszczęciem postępowania lub w toku postępowania. Artykuł 252 p.p.s.a. stawia wymóg, by wniosek o przyznanie prawa pomocy zawierał oświadczenie strony o stanie majątkowym i dochodowym oraz dodatkowo, gdy wniosek składa osoba fizyczna dane o stanie rodzinnym. Ponadto na stronie wnioskującej o przyznanie prawa pomocy spoczywa obowiązek przedstawienia argumentacji i dowodów potwierdzających istnienie przesłanek wskazanych w powołanym przepisie. Owe wykazanie polegać, więc będzie w rzeczywistości na przedstawieniu w sposób przekonywujący, że uiszczenie kosztów postępowania spowoduje uszczerbek w zapewnieniu koniecznego utrzymania dla składającej wniosek i jej rodziny W tym celu winna ona złożyć na urzędowym formularzu oświadczenie o jej stanie majątkowym, dochodach i stanie rodzinnym (art. 252 § 1 i § 2 p.p.s.a.). Jednakże, gdy oświadczenie zawarte we wniosku okaże się być niewystarczające do oceny rzeczywistego stanu majątkowego i możliwości płatniczych oraz stanu rodzinnego lub budzi wątpliwości, to zgodnie z art. 255 p.p.s.a strona obowiązana jest złożyć na wezwanie Sądu, w zakreślonym terminie, dodatkowe oświadczenie lub przedłożyć dokumenty źródłowe dotyczące jej stanu majątkowego, dochodów lub stanu rodzinnego. Konstrukcja tego przepisu zakłada, więc obowiązek współpracy wnioskodawcy z Sądem. Niedopełnienie tego obowiązku może w konsekwencji skutkować niewykazaniem, że strona nie jest w stanie ponieść pełnych kosztów postępowania w rozumieniu art. 246 § 1 pkt 2 p.p.s.a. Jest to, bowiem rodzaj dodatkowego postępowania dowodowego, w którym Sąd ma możliwość uzupełnienia wniosku oraz określenia w sposób pełny i klarowny stanu majątkowego wnioskodawcy. Niedostarczenie żądanych przez Sąd danych, przedstawienie ich w sposób niekompletny, bądź mało czytelny powoduje, że oświadczenie wnioskodawcy pozostaje niepełne, niewystarczające do wydania pozytywnego dla strony rozstrzygnięcia. W takiej sytuacji Sąd uprawniony jest do sformułowania oceny, że wniosek o przyznanie prawa pomocy jest nieuzasadniony. Osoba fizyczna we wniosku o przyznanie prawa pomocy powinna zawrzeć oświadczenie obejmujące dokładne dane o stanie majątkowym i dochodach, ale także – między innymi – dokładne dane o stanie rodzinnym. Dopiero, bowiem stwierdzenie, że ani samodzielnie, ani przy pomocy rodziny strona nie jest w stanie ponieść pełnych kosztów postępowania, pozwala rozstrzygnąć o możliwości przyznania pomocy z budżetu państwa. W rozpoznawanej sprawie skarżąca została zobowiązana, na podstawie art. 255 p.p.s.a. do przedstawienia wskazanych w wezwaniu informacji. Mimo wyraźnie określonego zakresu żądania, skarżąca nie wypełnił nałożonego obowiązku. Rzeczą skarżącej było rzetelne wykazanie wszystkich istotnych danych, co do sytuacji majątkowej. W ocenie Naczelnego Sądu Administracyjnego w tych okolicznościach Sąd pierwszej instancji prawidłowo ocenił zgromadzony w sprawie materiał dowodowy. Biorąc powyższe pod uwagę, należało uznać, że skarżąca nie dokonała wszelkich starań by w pełny sposób zobrazować swoją sytuację finansową, a w konsekwencji wykazać zasadność złożonego wniosku o przyznanie prawa pomocy. Sąd pierwszej instancji trafnie wskazał, że zgromadzony w sprawie materiał dowodowy, który sprowadza się jedynie do wypełnionego formularza PPF, jest niewystarczający do uznania, że sytuacja materialna strony jest na tyle trudna, że nie pozwala na poniesienie kosztów niniejszego postępowania, które na tym etapie sprawy sprowadza się do uiszczenia wpisu sądowego od skargi kasacyjnej w kwocie 250 zł. Naczelny Sąd Administracyjny podzielił stanowisko prezentowane w zaskarżonym postanowieniu i uznał, że skarżąca nie wykazała zasadności wniosku o przyznanie prawa pomocy, gdyż nie przedstawiła informacji i dokumentów, o które miał prawo zwrócić się Sąd pierwszej instancji. Brak jest więc uzasadnionych podstaw do stwierdzenia, że sytuacja skarżącej wypełniała przesłanki określone w art. 246 § 1 pkt 2 p.p.s.a. Niezasadny okazał się również zarzut naruszenia art. 163 § 1 i 2 w zw. z art. 141 § 4 w zw. z art. 166 w zw. z art. 246 § 1 pkt 2 p.p.s.a., poprzez niewłaściwe zastosowanie, polegające na sporządzeniu przez Sąd pierwszej instancji nieprawidłowego uzasadnienia skarżonego postanowienia. W ocenie Naczelnego Sądu Administracyjnego zbieżność oceny wniosku dokonanej przez Sąd pierwszej instancji z tezami niniejszego orzeczenia przesądza o jego prawidłowości. Sąd pierwszej instancji jasno wskazał, iż brak danych wskazujących na aktualną sytuację majątkową strony nie pozwolił na ocenę aktualnego stanu majątkowego i możliwości płatniczych strony. Odnosząc się do powołania przez stronę w zażaleniu, art. 45 ust 1 Konstytucji RP, Naczelny Sąd Administracyjny konsekwentnie w swoim orzecznictwie podkreśla, że prawo pomocy jest szczególną instytucją postępowania przed sądami administracyjnymi, która ma na celu zagwarantowanie konstytucyjnego prawa do sądu stronom, które nie są w stanie samodzielnie ponieść kosztów postępowania sądowego, a tym samym realizację uprawnień wynikających z art. 45 ust. 1 i art. 77 ust. 2 Konstytucji RP. Naczelny Sąd Administracyjny wskazuje przy tym, że prawo dostępu do sądu nie ma jednak charakteru absolutnego i może być przedmiotem uzasadnionych prawnie ograniczeń. W przypadku, gdy dostęp jednostki do sądu jest ograniczony czy to przez działanie prawa, czy faktycznie, ograniczenie tego prawa nie będzie sprzeczne z wymienionymi wyżej przepisami Konstytucji RP, gdy ograniczenie dostępu do sądu nie narusza samej istoty tego prawa i gdy zmierza do realizacji uzasadnionego prawnie celu oraz gdy zachowana została rozsądna relacja proporcjonalności pomiędzy stosowanymi środkami a celem, do realizacji którego stosowane środki zmierzały. Stąd ograniczona ilość funduszy publicznych dostępna na udzielanie pomocy prawnej sprawia, że koniecznością systemu wymiaru sprawiedliwości jest przyjęcie procedury selekcji, a sposób, w jaki ta procedura funkcjonuje w poszczególnych sprawach, winien być pozbawiony arbitralności lub dysproporcjonalności i nie powinien rzutować na istotę prawa dostępu do sądu (vide postanowienia NSA: z dnia 26 lipca 2007 r., sygn. akt I OZ 559/07; z dnia 17 marca 2009 r., sygn. akt II OZ 243/09; z dnia 30 września 2009 r., sygn. akt II OZ 801/09 i inne oraz powoływany tam wyrok Europejskiego Trybunału Praw Człowieka z dnia 16 lipca 2002 r. w sprawie P.C. i S. vs. Wielka Brytania nr 56547/00, LEX nr 75481). Mając na uwadze powyższe Naczelny Sąd Administracyjny, na podstawie art. 184 w zw. z art. 197 § 2 p.p.s.a., orzekł jak w sentencji.