II OZ 274/14

Naczelny Sąd Administracyjny w składzie: Przewodniczący Sędzia NSA Elżbieta Kremer po rozpoznaniu w dniu 12 marca 2014 r. na posiedzeniu niejawnym w Izbie Ogólnoadministracyjnej zażalenia A. M. na postanowienie Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Rzeszowie z dnia 6 listopada 2013 r., sygn. akt II SA/Rz 735/13 o odmowie przyznania prawa pomocy w zakresie zwolnienia od kosztów sądowych w sprawie ze skargi B. M., J. M. i A. M. na decyzję Podkarpackiego Wojewódzkiego Inspektora Nadzoru Budowlanego w Rzeszowie z dnia [...] czerwca 2013 r., Nr [...] w przedmiocie nakazu rozbiórki samowolnie wybudowanych ścianek osłonowych na balkonach postanawia: oddalić zażalenie. Postanowieniem z dnia 2 września 2013 r., sygn. akt II SA/Rz 735/13, wydanym przez referendarza sądowego Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Rzeszowie, po rozpoznaniu wniosku skarżącego o zwolnienie od kosztów sądowych odmówiono wyżej wymienionemu przyznania prawa pomocy we wnioskowanym zakresie. W uzasadnieniu wskazano, że okoliczności przedstawione przez wnioskodawcę świadczą o jego dobrej sytuacji materialnej i jest w stanie opłacić swój udział w przedmiotowym postępowaniu. Skarżący złożył sprzeciw od tego postanowienia i wniósł o zmianę zaskarżonego orzeczenia i przyznanie mu prawa pomocy w zakresie objętym wnioskiem. Podał, że niezależnie od oceny zdolności płatniczych skarżącego, postępowanie w przedmiotowej sprawie nie zostało zainicjowane wskutek jego działań, co mogłoby wiązać się z zaoszczędzeniem środków finansowych na koszty sądowe. Całe postępowanie toczy się z inicjatywy organu nadzoru budowlanego. W takiej sytuacji kwota 500 zł jest znacznym wydatkiem. Wysokość wpisu pozostaje w rażącej rozbieżności z wartością przedmiotu postępowania jakim są ścianki osłonowe balkonu. Wojewódzki Sąd Administracyjny w Rzeszowie odmówił przyznania prawa pomocy we wnioskowanym zakresie. Sąd wskazał na niespełnienie przesłanki z art. 246 § 1 pkt 2 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. – Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (t.j. Dz. U. z 2012 r., poz. 270 ze zm.), dalej: p.p.s.a. Sąd zauważył, że skarżący prowadzi samodzielne gospodarstwo domowe. Podał, że osiąga wprawdzie "stosunkowo duże przychody" - wynagrodzenie za pracę w wysokości 5 000 zł netto miesięcznie, jednakże sporą ich część pochłaniają koszty ich uzyskania związane z dojazdami do pracy. Wskazał, że mieszka w L., natomiast pracuje w O. (oddalonym o ok. 400 km). Na posiadany przez niego majątek składa się: udział wielkości 2/40 części w nieruchomości zabudowanej budynkiem mieszkalnym o powierzchni mieszkalnej 110m2, mieszkanie o powierzchni 60m2, akcja o wartości nominalnej 15 000 zł oraz samochód [...]. Nadmienił, że spłaca pożyczkę mieszkaniową. Z uwagi na zalanie mieszkania (dziurawy dach) będzie musiał ponieść spore wydatki na jego wyremontowanie. Dokonując analizy wniosku oraz oświadczenia zawartego w sprzeciwie, sąd uznał, że zawarte tam informacje nie potwierdzają spełnienia przesłanki warunkującej przyznanie prawa pomocy w zakresie częściowym, a sam wnioskodawca nie wykazał w sposób przekonywujący, że spełnia wymogi pozwalające na skorzystanie ze zwolnienia od kosztów sądowych. Oceniając sytuację finansową i życiową skarżącego, sąd doszedł do przekonania, że na obecnym etapie postępowania, ponoszone opłaty sądowe nie będą przekraczać możliwości finansowych wnioskodawcy, zagrażające uszczerbkiem w koniecznym utrzymaniu. Uszczerbek o którym mowa musiałby dotyczyć jedynie najbardziej podstawowych potrzeb tj. potrzeby zaspokojenia głodu, uzyskania lekarstw czy też potrzeby mieszkania. Te zaś potrzeby, w ocenie sądu na bieżąco są zaspokajane. Sąd zauważył, że postępowanie sądowoadministracyjne zainicjowane zostało skargą złożoną przez rodziców skarżącego i jego samego. Podstawową zasadą w tym postępowaniu jest ponoszenie przez strony kosztów postępowania związanych z własnym udziałem w sprawie. Zatem bez znaczenia w okolicznościach sprawy pozostaje kwestia z czyjej inicjatywy wszczęte i prowadzone było postępowanie przed organami nadzoru budowlanego. Sąd podkreślił, że do uiszczenia wpisu w niniejszej sprawie, jak też do ponoszenia innych opłat na dalszym etapie postępowania zobowiązani są solidarnie skarżący, a zatem ciężar poniesienia tych kosztów mogą oni we własnym zakresie rozdzielić, w zależności do swych możliwości płatniczych. Sąd zauważył, że wysokość wpisu określona została w § 2 ust. 3 pkt 1 rozporządzenia Rady Ministrów z dnia 16 grudnia 2003 r. w sprawie wysokości oraz szczegółowych zasad pobierania wpisu w postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. Nr 221, poz. 2193) i nie podlega modyfikacji. Sąd zauważył, że to na wnioskodawcy spoczywał obowiązek wykazania przesłanek warunkujących przyznanie prawa pomocy oraz ujawnienia wszystkich dochodów i ponoszonych wydatków. W jego interesie "leżało" przedłożenie wszelkich możliwych dokumentów źródłowych oraz przytoczenie wszelkich okoliczności przemawiających za pozytywnym rozpoznaniem jego wniosku. Od tego postanowienia skarżący wniósł zażalenie, zaskarżając je w całości i wnosząc o jego zmianę poprzez przyznanie mu prawa pomocy. Wskazał, że postępowanie nie toczy się z jego inicjatywy i nie miał wobec tego możliwości zaoszczędzenia środków finansowych na jego prowadzenie. Wpis w tej sprawie jest znaczącym uszczerbkiem dla jego finansów. Skarżący ponosi bowiem koszty pożyczki mieszkaniowej oraz dojazdu do pracy. Wysokość wpisu jest niewspółmiernie wysoka w stosunku do wartości przedmiotu postępowania. Naczelny Sąd Administracyjny zważył, co następuje: Zażalenie nie zasługuje na uwzględnienie. Rozpatrując powyższą sprawę przede wszystkim należy wskazać, że prawo pomocy jest instytucją wyjątkową, a co za tym idzie przesłanki jego przyznania muszą być interpretowane ściśle. Zgodnie z art. 246 § 1 pkt 2 p.p.s.a., przyznanie prawa pomocy osobie fizycznej następuje w zakresie częściowym, gdy osoba ta wykaże, że nie jest w stanie ponieść pełnych kosztów postępowania bez uszczerbku utrzymania koniecznego dla siebie i rodziny. Zwolnienie od kosztów sądowych jest odstępstwem od ogólnej reguły ponoszenia przez strony kosztów postępowania samodzielnie (art. 199 p.p.s.a.), a także zasady powszechnego i równego partycypowania w daninach publicznych, do których zalicza się wszelkie opłaty sądowe, wyrażonej w art. 84 Konstytucji RP. Udzielenie stronie prawa pomocy jest formą dofinansowania jej z budżetu państwa w sytuacji wystąpienia uzasadnionych powodów do przerzucenia ciężaru dotyczącego danej osoby na współobywateli i powinno mieć miejsce tylko w okolicznościach, w których zdobycie przez stronę środków na sfinansowanie udziału w postępowaniu sądowym jest rzeczywiście obiektywnie niemożliwe ze względu na wyjątkowo trudną sytuację materialną, jak ma to miejsce m.in. – zgodnie z orzecznictwem sądowym – w przypadku osoby bezrobotnej bez prawa do zasiłku mającej na utrzymaniu dzieci. Skarżący prowadzi natomiast jednoosobowe gospodarstwo domowe i całość uzyskanego przez siebie stałego miesięcznego dochodu, znacznie przekraczającego minimalne wynagrodzenie za pracę, przeznacza na zaspokojenie potrzeb własnych. Przytoczone przez skarżącego okoliczności powinny uzasadniać wyjątkowe traktowanie, o jakim mowa w powołanym wyżej przepisie, przy czym to do sądu kierującego się wskazaniami logicznego rozumowania, doświadczenia życiowego i dostępnej wiedzy, należy ocena, czy takie okoliczności zachodzą. Przez uszczerbek utrzymania koniecznego dla siebie i rodziny należy rozumieć zachwianie sytuacji materialnej i bytowej strony skarżącej w taki sposób, że nie jest ona w stanie zapewnić sobie minimum warunków socjalnych (por. postanowienie NSA z dnia 13 marca 2012 r., sygn. akt I FZ 51/12) i zaspokoić fundamentalnych potrzeb życiowych (np. mieszkania, jedzenia). Sąd nie dopatrzył się natomiast zaistnienia w przedmiotowej sprawie okoliczności uzasadniających przyznanie skarżącemu prawa pomocy. Oceniając sytuację materialną strony sąd bada nie tylko jej dochody, ale również czy posiada ona obiektywnie rozumianą zdolność do zdobycia potrzebnych środków finansowych. Zgodnie z utrwalonym generalnym poglądem orzecznictwa w rozpatrywanym zakresie, strona będąca osobą fizyczną powinna partycypować w kosztach postępowania, jeżeli dysponuje jakimkolwiek stałym miesięcznym dochodem (w przypadku skarżącego wynagrodzeniem w wysokości przekraczającej minimalne wynagrodzenie za pracę) lub wolnym od obciążeń majątkiem, który może przynosić potencjalne pożytki, jak również służyć jako zabezpieczenie pożyczki czy kredytu, jeśli brak jest bieżących środków finansowych na ponoszenie określonych wydatków związanych z postępowaniem. Skarżący dysponuje natomiast udziałem w zabudowanej nieruchomości. Posiadanie wolnego od obciążeń prawami osób trzecich majątku, szczególnie nieruchomości, w zasadzie wyklucza możliwość zwolnienia od kosztów sądowych, przy czym strona, pozbawiając się dochodu z nieruchomości wskutek jej niewykorzystywania, jako pozbawiająca się świadomie środków koniecznych do prowadzenia postępowania sądowego, musi liczyć się z odmową przyznania prawa pomocy. Skarżący dysponuje również akcją o wartości nominalnej 15 000 zł, co może się wiązać z wypłatą na jego rzecz dywidendy. Kwota pochodząca z dywidendy również może stanowić źródło sfinansowania kosztów postępowania sądowego. Okoliczność uszczuplenia wynagrodzenia ze względu na kosztowne dojazdy do znacznie oddalonego miejsca pracy oraz remont mieszkania, a także pożyczka mieszkaniowa nie mają w rozpatrywanej sprawie znaczenia, gdyż skarżący nie wskazał konkretnie jakie są to kwoty. Wskazanie tego typu okoliczności przemawiających za przyznaniem prawa pomocy spoczywa na wnioskującym, gdyż to w jego interesie leży wykazanie istnienia odpowiednich przesłanek. Sąd nie jest wobec tego w stanie ocenić (poprzez porównanie kwoty dochodów oraz wydatków) w pełni sytuacji majątkowej skarżącego, a tylko kompleksowa ocena pozwala na przyznanie prawa pomocy. Całokształt sprawy nie wskazuje jednak na to, aby ww. wydatki pogorszyły kondycję finansową skarżącego w ten sposób, że nie byłby on w stanie ponieść pełnych kosztów postępowania bez uszczerbku koniecznego dla siebie utrzymania. Ponadto, sam skarżący nie twierdzi, że uiszczenie wpisu mogłoby spowodować uszczerbek w jego koniecznym utrzymaniu, a byłoby tylko uszczupleniem jego zasobów finansowych. Stosowanie instytucji prawa pomocy nie ma na celu ochrony majątku podmiotów o nie wnoszących – ma ono bowiem służyć zagwarantowaniu prawa dostępu do sądu osobom, którym brak środków finansowych ten dostęp uniemożliwia (por. m.in. postanowienie NSA z dnia 11 lipca 2012 r., sygn. akt II FZ 470/12). Ponadto, wskazać należy skarżącemu, że postępowanie sądowe zostało zainicjowane jego skargą, a strony je wszczynające powinny liczyć się z koniecznością ponoszenia określonych wydatków. Kwota wpisu nie jest zależna od uznania sądu, gdyż została ściśle określona przepisami prawa (w tej sprawie zgodnie z § 2 ust. 3 pkt 1 rozporządzenia Rady Ministrów z dnia 16 grudnia 2003 r. w sprawie wysokości oraz szczegółowych zasad pobierania wpisu w postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. Nr 221, poz. 2193). Sąd nie ma zatem możliwości miarkowania wysokości wpisu w zależności od charakteru sprawy z zakresu prawa budowlanego. Ponadto, po stronie skarżącej występują trzy osoby, które zostały wezwane do uiszczenia tego wpisu solidarnie. Oznacza to w praktyce, że są one zobowiązane uiścić te kwotę wspólnie, nie zaś każdy z osobna, dlatego możliwy jest podział tej sumy pomiędzy nimi stosownie do ich możliwości płatniczych. W przedstawionych okolicznościach brak jest więc podstaw do przyznania skarżącemu prawa pomocy we wnioskowanym zakresie. W tym stanie rzeczy Naczelny Sąd Administracyjny, na podstawie art. 184 p.p.s.a. w związku z art. 197 § 1 i 2 p.p.s.a. orzekł jak w sentencji postanowienia.