IV SA/Gl 699/12

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Gliwicach w składzie następującym : Przewodniczący Sędzia NSA Adam Mikusiński (spr.) Sędziowie Sędzia WSA Andrzej Matan Sędzia WSA Stanisław Nitecki Protokolant St. sekr. sąd. Magdalena Kurpis po rozpoznaniu na rozprawie w dniu 29 sierpnia 2013 r. sprawy ze skargi E.M. na decyzję [...] Państwowego Wojewódzkiego Inspektora Sanitarnego w K. z dnia [...]r. nr [...] w przedmiocie choroby zawodowej uchyla zaskarżoną decyzję oraz poprzedzającą ją decyzję Państwowego Powiatowego Inspektora Sanitarnego w D. z dnia [...]r. nr [...] Decyzją z dnia [...] nr [...] Państwowy Powiatowy Inspektor Sanitarny w D. nie stwierdził u E. M. przewlekłej choroby obwodowego układu nerwowego wywołanej sposobem wykonywania pracy - zespołu cieśni w obrębie nadgarstka, wymienionej w poz. 20/1 wykazu chorób zawodowych stanowiącego załącznik do rozporządzenia Rady Ministrów z dnia 30 czerwca 2009 r. w sprawie chorób zawodowych (Dz. U. nr 105, poz. 869). W uzasadnieniu organ pierwszej instancji przyznał, że wyżej wymieniona w okresie aktywności zawodowej wykonywała prace związane z obciążeniem kończyn górnych. Powołał się jednak na orzeczenia lekarskie: nr [...] z dnia [...] oraz nr[...] , z dnia [...] wydane odpowiednio przez: Poradnię Chorób Zawodowych w S. Wojewódzkiego Ośrodka Medycyny Pracy w K. oraz Instytut Medycyny Pracy i Zdrowia Środowiskowego w S., mocą których u strony rozpoznano wprawdzie obustronny zespół cieśni nadgarstka o umiarkowanym nasileniu, aczkolwiek ze względu na występowanie u niej pozazawodowych czynników mogących spowodować to schorzenie ([...], [...], [...],[...]) stwierdzono, iż brak jest podstaw do stwierdzenia bezspornie lub z wysokim prawdopodobieństwem, że wspomniana choroba ma zawodową etiologię. O pozazawodowym charakterze schorzenia świadczyć ma nadto brak remisji pomimo ustania zatrudnienia. W wyniku odwołania złożonego przez E. M., [...] Państwowy Wojewódzki Inspektor Sanitarny w K., decyzją z dnia [...] uchylił przywołany wyżej akt pierwszoinstancyjny z dnia [...] przekazując sprawę do ponownego rozpoznania Państwowemu Powiatowemu Inspektorowi Sanitarnemu w D. Uznał bowiem, że rozstrzygnięcie sprawy nie zostało poprzedzone wystarczająco dokładnymi ustaleniami w zakresie oceny narażenia zawodowego strony, zwłaszcza co do rodzaju i chronometrażu wykonywanych czynności w całym okresie aktywności zawodowej. Po ponownym rozpoznaniu sprawy Państwowy Powiatowy Inspektor Sanitarny w D. w dniu [...] wydał decyzję nr [...] mocą której powtórnie nie stwierdził u E. M. choroby zawodowej - przewlekłej choroby obwodowego układu nerwowego wywołanej sposobem wykonywania pracy - zespołu cieśni w obrębie nadgarstka, wymienionej w poz. 20/1 wykazu chorób zawodowych określonego w rozporządzeniu Rady Ministrów z dnia 30 czerwca 2009 r. W uzasadnieniu decyzji organ sanitarny zaprezentował szczegółowy opis historii zatrudnienia strony oraz czynności, jakie wykonywała świadcząc pracę. W tym zakresie wywiódł, iż będąc zatrudnioną u różnych pracodawców w okresie od 1 września 1971 r. do 4 marca 1981 r., od 1 sierpnia 1988 r. do 26 sierpnia 1991 r. oraz od 1 sierpnia 1996 r. do 17 września 2010 r. pracowała w warunkach związanych z nadmiernym przeciążeniem kończyn górnych, w tym stawów nadgarstkowych. Dodatkowo, w okresie od 7 marca 1983 r. do 12 lipca 1988 r. wykonywała prace związane z obciążeniem kończyn górnych, nie związane jednak z monotypią. Równocześnie podkreślono, że strona była badana przez Lekarzy Poradni Chorób Zawodowych w S. Wojewódzkiego Ośrodka Medycyny Pracy w K., którzy orzeczeniem z dnia [...] nr [...] nie uznali zawodowej etiologii wstępującego u niej zespołu cieśni nadgarstka (stanowisko to zostało przez nich podtrzymane w piśmie z dnia 2 stycznia 2012 r.). Następnie E. M. była badana w Instytucie Medycyny Pracy i Zdrowia Środowiskowego w S., gdzie w trakcie obserwacji klinicznej w dniach od 2 do 6 kwietnia 2012 r. przeanalizowano karty oceny narażenia zawodowego, dostępną dokumentację lekarską oraz przeprowadzono konsultację neurologiczną i ortopedyczną. W wykonanym badaniu EMG stwierdzono wprawdzie obustronny zespół cieśni nadgarstka, jednak biorąc jednak pod uwagę wyniki badań i konsultacji, dane odnośnie sposobu wykonywania czynności zawodowych i stopień obciążenia kończyn górnych, nawrót dolegliwości po leczeniu operacyjnym w zakresie obu nadgarstków pomimo zaprzestania pracy zawodowej oraz stwierdzone czynniki ryzyka w postaci zaburzeń hormonalnych i przemiany materii ([...], choroby[...],[...]), nie znaleziono podstaw do rozpoznania przewlekłej choroby zawodowej spowodowanej sposobem wykonywania pracy. Od powyższej decyzji odwołała się E. M. oświadczając, iż nie zgadza się z tym rozstrzygnięciem. Podkreśliła bowiem, że zespół cieśni nadgarstka, na który się uskarża spowodowany został długotrwałym - ponad trzydziestoletnim - wykonywaniem pracy związanej z obciążeniem kończyn górnych. W tym miejscu strona zaakcentowała, że występujące u niej zmiany chorobowe mają charakter nieodwracalny, wieloletnie leczenie nie odnosiło skutków, a ból oraz drżenie rąk nadal utrudniają jej wykonywanie prostych czynności. Decyzją z dnia [...] nr [...][...] Państwowy Wojewódzki Inspektor Sanitarny w K. utrzymał w mocy rozstrzygnięcie zapadłe w pierwszej instancji. W uzasadnieniu organ odwoławczy zaprezentował dotychczasowy przebieg postępowania oraz zasadniczo podzielił poczynione w postępowaniu pierwszoinstancyjnym ustalenia co do charakteru prac wykonywanych przez stronę w okresie aktywności zawodowej. Podkreślił przy tym, iż brak było podstaw do uwzględnienia odwołania, jako że lekarze specjaliści orzekających w sprawie placówek medycznych zgodnie wykluczyli zawodową etiologię występującego u niej zespołu cieśni nadgarstka, gdyż w ich ocenie został on spowodowany istniejącymi czynnikami pozazawodowymi, to jest zaburzeniami hormonalnymi oraz przemiany materii, o czym świadczy nawrót dolegliwości po leczeniu operacyjnym w zakresie obu nadgarstków. W skardze do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Gliwicach E. M. dała wyraz swojemu niezadowoleniu z decyzji zapadłej w drugiej instancji. Skarżąca ponownie wywiodła, iż zespół cieśni nadgarstka został u niej wywołany na skutek wykonywania czynności zawodowych. Podniosła przy tym, że zebrany w sprawie materiał dowodowy uważa za "niewystarczający i wątpliwy". W odpowiedzi na skargę [...] Państwowy Wojewódzki Inspektor Sanitarny w K. wniósł o jej oddalenie i powołując się na argumentację analogiczną do zawartej w uzasadnieniu swojej decyzji wywiódł, iż nie znajduje podstaw do zmiany zajętego w sprawie stanowiska. Wojewódzki Sąd Administracyjny w Gliwicach zważył, co następuje. Skarga zasługuje na uwzględnienie. Sądowa kontrola legalności, przeprowadzona stosownie do wskazań zawartych w art. 1 §2 ustawy z dnia 25 lipca 2002 r. - Prawo o ustroju sądów administracyjnych (Dz. U. Nr 153, poz. 1269 ze zm.) wykazała bowiem, że zarówno zaskarżona decyzja jak i poprzedzające ją rozstrzygnięcie pierwszoinstancyjne naruszają przepisy postępowania w stopniu mogącym mieć wpływ na wynik sprawy, a w rezultacie należało jej wyeliminować z obrotu prawnego. Materialnoprawne przesłanki stwierdzenia choroby zawodowej wyznacza definicja sformułowana w art. 2351 Kodeksu pracy, zgodnie z którą za chorobę zawodową uważa się chorobę wymienioną w wykazie chorób zawodowych, jeżeli w wyniku oceny warunków pracy można stwierdzić bezspornie lub z wysokim prawdopodobieństwem, że została ona spowodowana działaniem czynników szkodliwych dla zdrowia występujących w środowisku pracy albo w związku ze sposobem wykonywania pracy, zwanych "narażeniem zawodowym". O stwierdzeniu choroby zawodowej decyduje więc zachowanie dwóch wymogów. Pierwszym z nich jest zamieszczenie schorzenia w wykazie chorób zawodowych stanowiącym załącznik do rozporządzenia Rady Ministrów z dnia 30 czerwca 2009 r. w sprawie chorób zawodowych (Dz. U. nr 105, poz. 869), zaś drugim - ustalenie związku przyczynowego pomiędzy powstaniem tej choroby a oddziaływaniem czynników szkodliwych występujących w środowisku pracy lub sposobem wykonywania pracy. Należy zaakcentować, że wystąpienie tych przesłanek lub ich brak organ orzekający jest obowiązany ustalić zgodnie z przepisami Kodeksu postępowania administracyjnego. Stosownie przy tym do §8 ust. 1 cytowanego rozporządzenia z dnia 30 czerwca 2009 r., podstawą wydania przez właściwego inspektora sanitarnego decyzji o stwierdzeniu lub odmowie stwierdzenia choroby zawodowej jest materiał dowodowy, a w szczególności dane zawarte w formularzu oceny narażenia zawodowego oraz w orzeczeniach lekarskich wyspecjalizowanych jednostek diagnostycznych powołanych do rozpoznawania chorób zawodowych, wymienionych w §5 omawianego aktu wykonawczego. W niniejszej sprawie jest poza sporem, że skarżąca cierpi na zespół cieśni w obrębie nadgarstka. Zgromadzony materiał dowodowy wskazuje przy tym, że przez wiele lat pracowała obciążając kończyny górne w obrębie nadgarstków, w tym wykonując czynności powtarzalne (co ustalił jednoznacznie organ pierwszej instancji, potwierdzając ten fakt w swoich pismach z dnia 18 stycznia 2012 r. i 30 marca 2012 r. - vide: karty nr 27 i 28 akt administracyjnych). Pomimo to, obie orzekające w sprawie placówki medyczne, w swoich orzeczeniach lekarskich - które stanowiły podstawę decyzji wydanych przez organy sanitarne - nie rozpoznały u niej tego schorzenia wywodząc, iż nie ma ono charakteru zawodowego. Należy zaznaczyć, że orzeczenia lekarskie placówek właściwych do rozpoznawania chorób zawodowych mają charakter opinii biegłego, która powinna być wszechstronnie uzasadniona i wyjaśniać wszelkie wątpliwości w sposób przekonujący i dostępny dla stron, organu prowadzącego postępowanie oraz sądu administracyjnego (patrz: wyroki Naczelnego Sądu Administracyjnego: z dnia 15 marca 1994 r., sygn. akt SA/Wr 147/94, publ.: Prokuratura i Prawo 1995/2/53 oraz z dnia 5 listopada 1998 r., sygn. akt I SA 1200/98, publ.: LEX nr 45833). W konsekwencji, jakkolwiek z treści powołanego wyżej §8 ust. 1 rozporządzenia z dnia 30 czerwca 2009 r. wynika, że organ sanitarny jest związany wnioskami płynącymi z takich orzeczeń, to jednak nie budzi wątpliwości, że nie powinien ich przyjmować bezkrytycznie. Skoro bowiem są one opiniami w rozumieniu art. 84 K.p.a., to podlegają weryfikacji tak jak każdy inny dowód w sprawie i zgodnie z zasadą wyrażoną w art. 77 § 1 tego Kodeksu, powinny być ocenione w aspekcie rozpatrzenia całego materiału dowodowego. Uzasadniając rozstrzygnięcie o odmowie stwierdzenia choroby zawodowej organ drugiej instancji powołał się na wnioski sformułowane w orzeczeniach lekarskich wydanych przez Poradnię Chorób Zawodowych w S. Wojewódzkiego Ośrodka Medycyny Pracy w K. (orzeczenie z dnia [...] nr [...]- diagnoza zawarta w tym orzeczeniu została następnie podtrzymana w piśmie z dnia 2 stycznia 2012 r.) oraz Instytutu Medycyny Pracy i Zdrowia Środowiskowego w S. (orzeczenia: z dnia [...] nr [...] oraz z dnia [...] nr[...]). We wszystkich tych orzeczeniach lekarze specjaliści uznali, iż nie zachodzi związek przyczynowy pomiędzy powstaniem u skarżącej spornego schorzenia a wykonywaną pracą albowiem ich zdaniem spowodowane jest ono występującymi w jej przypadku czynnikami pozazawodowymi, jakimi są zaburzenia gospodarki hormonalnej i przemiany materii ([...], [...],[...]a nadto [...] i[...]). W tym miejscu trzeba zwrócić uwagę, że przepis art. 235¹ Kodeksu pracy wyraźnie zakłada występowanie związku przyczynowo-skutkowego między warunkami pracy a występującym schorzeniem. Oznacza to, że w przypadku równoczesnego pozytywnego ustalenia, iż stwierdzona u pracownika choroba jest wymieniona w wykazie chorób zawodowych oraz, że praca była wykonywana w szkodliwych warunkach, istnieje domniemanie związku przyczynowego pomiędzy tą chorobą zawodową a warunkami narażającymi na jej powstanie (utrwalony pogląd judykatury - vide między innymi wyroki Wojewódzkich Sądów Administracyjnych: w Bydgoszczy, z dnia 19 lipca 2011 r., sygn. akt II SA/Bd 538/11, w Krakowie, z dnia 16 czerwca 2012 r., sygn. akt III SA/Kr 1183/10 oraz we Wrocławiu, z dnia 12 czerwca 2012, sygn. akt IV SA/Wr 134/12 - orzeczenia dostępne w internetowej Centralnej Bazie Orzeczeń Sądów Administracyjnych). Domniemanie to ma charakter wzruszalny, co oznacza to, że w sytuacji, gdy - jak ma to miejsce w niniejszej sprawie - u strony zatrudnionej w warunkach szkodliwych dla zdrowia zdiagnozowana zostaje jedna z chorób wymienionych w rozporządzeniu z dnia 30 czerwca 2009 r., schorzenia tego można nie uznać za chorobę zawodową wyłącznie w przypadku, gdy zostanie wykazane w sposób bezsporny, że jej etiologia ma charakter pozazawodowy. Nie wystarcza tu więc jedynie wykazanie współistnienia czynników pozazawodowych. Organy sanitarne zobligowane są bowiem do jednoznacznego i przekonującego ustalenia, że właśnie takie czynniki - a nie sposób wykonywania pracy - wywołały dolegliwość. W ocenie Sądu, obowiązek ten nie został w sprawie zachowany. Jakkolwiek jest bezsporne, że w przypadku E. M. występują zaburzenia gospodarki hormonalnej i przemiany materii, które wskazano jako pozazawodowe czynniki mogące zaindukować zespół cieśni nadgarstka, to jednak nie zdołano uzasadnić w sposób wolny od wątpliwości, że to właśnie one, nie zaś praca związana z przeciążeniem kończyn górnych, którą strona wykonywała przecież przez wiele lat, stanowią przyczynę spornej choroby. Obie orzekające w sprawie placówki medyczne w swoich orzeczeniach wskazały, że argumentem mającym świadczyć o pozazawodowej etiologii istniejącego u skarżącej schorzenia jest nawrót dolegliwości po leczeniu operacyjnym w zakresie obydwu nadgarstków, pomimo zaprzestania pracy zawodowej, które nastąpiło w roku 2010 r. Wspomniane zabiegi obarczania nerwu pośrodkowego miały być u niej wykonane w 2009 r. (po stronie lewej) oraz w 2010 r. (po stronie prawej). Tymczasem w obu orzeczeniach tych w ogóle nie wskazano, jakie efekty zabiegi te przyniosły. W szczególności nie podano, czy usunęły one stan chorobowy, a jeżeli tak, to w jakim stopniu. W aktach sprawy brak jest stosownej karty wypisowej ze szpitala obrazującej stan zdrowia strony po pobytach w związku z w/w zabiegami ani innych dokumentów, które potwierdzałyby stan kończyn górnych po przeprowadzonych operacjach. Nie sposób zatem wykluczyć, że operacje te nie przyniosły oczekiwanego rezultatu i pomimo ich dokonania schorzenie nadal istniało. Wskazywać na to mogą wszak wywody skarżącej, która w odwołaniu od decyzji pierwszoinstancyjnej podnosiła wyraźnie, że leczenie, któremu się poddawała było nieskuteczne, zaś występujące u niej zmiany chorobowe miały charakter nieodwracalny. Nie sprecyzowano także, czy przy obecnym stanie wiedzy medycznej możliwe jest całkowite, operacyjne wyleczenie cieśni nadgarstka, bez ryzyka powrotu jego symptomów. Kwestia ta wymaga wyjaśnienia, albowiem w orzeczeniach lekarskich nie powołano się na wnioski płynące z literatury fachowej czy odpowiednich badań naukowych, które wykluczałyby, że raz zaistniały zespół cieśni nadgarstka, po usunięciu w drodze stosownych zabiegów operacyjnych może odnowić się po jakimś czasie, nawet niezależnie od istnienia jakichkolwiek czynników szkodliwych. Uzasadniając swoje stanowisko o pozazawodowej etiologii istniejącej u skarżącej choroby lekarze specjaliści powoływali się nadto na "wyniki przeprowadzonych badań i konsultacji specjalistycznych, dane odnośnie sposobu wykonywania czynności zawodowych i stopień obciążenia kończyn górnych" (patrz: orzeczenie Instytutu Medycyny Pracy o Zdrowia Środowiskowego w S. z dnia [...])Zdaniem Sądu, sformułowanie to jest jednak zbyt ogólnikowe i lakoniczne, gdyż nie uściślono dlaczego powyższe miało wskazywać na brak zawodowego charakteru spornej choroby. Wskazano przy tym wprawdzie, że obciążenie kończyn górnych związane ze świadczoną przez stronę pracą nie było "równoznaczne z monotypią", jednak konkluzja taka nie jest przekonująca, skoro pozostaje w sprzeczności z poczynionymi w toku postępowania pierwszoinstancyjnego ustaleniami o wykonywaniu przez stronę czynności powtarzalnych. Zdaniem Sądu, opisane wyżej nieprawidłowości stanowią naruszenie zasady prawdy obiektywnej sformułowanej w art. 7 i art. 77 §1 K.p.a., które mogło mieć istotny wpływ na wynik sprawy. W toku ponownego rozpoznania sprawy Państwowy Powiatowy Inspektor Sanitarny w D. uwzględni wskazania płynące z niniejszego wyroku co do potrzeby uzupełnienia tych braków i rozważy skorzystanie ze środków prawnych, przewidzianych w §8 ust. 2 rozporządzenia Rady Ministrów z dnia 30 czerwca 2009 r., które z mocy tego przepisu mogą zostać zastosowane przez właściwy organ, polegających na żądaniu od lekarza, który wydał orzeczenie lekarskie, dodatkowego uzasadnienia tego orzeczenia lub na wystąpieniu do jednostki orzeczniczej drugiego stopnia o dodatkową konsultację oraz na podjęciu innych czynności niezbędnych do uzupełnienia materiału dowodowego. Konieczne jest, aby w orzeczeniu tym odniesiono się do skutków jakie odniosły zabiegi operacyjne przeprowadzone u strony w latach 2009 i 2010, a w szczególności czy uzyskano w ich wyniku całkowite czy też jedynie częściowe usunięcie istniejącego schorzenia. O ile natomiast okaże się, że wspomniane zabiegi doprowadziły do całkowitego wyleczenia tej dolegliwości, niezbędne będzie wypowiedzenie się - w miarę możliwości z powołaniem się na stosowne źródła naukowe - czy można wykluczyć, że raz zaistniały zespół cieśni nadgarstka, po wyleczeniu może się odnowić samoistnie (to jest bez względu na obecność czynników ryzyka). Konieczna będzie również ponowna analiza etiologii występującej u strony choroby, prowadząca do jednoznacznej odpowiedzi na pytanie, czy schorzenie to zostało spowodowane w związku z wykonywaną pracą czy też ma ona podłoże pozazawodowe. W tym drugim przypadku, jednostka orzecznicza powinna uzasadnić swoje stanowisko wnikliwie i szczegółowo, wykazując w sposób przekonujący, dlaczego uznała, że dolegliwość stanowi następstwo istnienia czynników pozazawodowych, a nie pracy, której towarzyszyło obciążenie nadgarstków i wykonywanie czynności powtarzalnych. Po uzyskaniu orzeczenia lekarskiego zawierającego wyjaśnienie opisanych wyżej kwestii organ sanitarny ponownie zbada zebrany w sprawie materiał dowodowy oraz oceni go pod kątem wiarygodności i spełnienia przesłanek warunkujących stwierdzenie choroby zawodowej u strony, po czym wyda decyzję, którą uzasadni zgodnie z przepisem art. 107 §3 K.p.a. Zważywszy wszystkie podniesione wyżej okoliczności, Wojewódzki Sąd Administracyjny w Gliwicach, w związku z naruszeniem art. 7 i art. 77 §1 Kodeksu postępowania administracyjnego, działając na podstawie art. 132, art. 134 i art. 145 §1 pkt 1 lit. c) ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. - Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. z 2012 r., poz. 270), orzekł jak w sentencji. Równocześnie, mając na uwadze charakter tego aktu, Sąd odstąpił od orzeczenia na podstawie art. 152 p.p.s.a. w kwestii jego wykonalności. Zaskarżona decyzja jest bowiem rozstrzygnięciem utrzymującym w mocy decyzję odmawiającą stwierdzenia u strony choroby zawodowej, a zatem nie podlega ona wykonaniu.