II SO/Op 16/13

Referendarz sądowy w Wojewódzkim Sądzie Administracyjnym w Opolu Violetta Radecka po rozpoznaniu w dniu 29 sierpnia 2013 r. na posiedzeniu niejawnym wniosku P. M. o przyznanie prawa pomocy w sprawie decyzji Wojewody Opolskiego z dnia 10 lipca 2013 r., nr [...] w przedmiocie prawa pomocy w sprawie o wymeldowanie postanawia odmówić przyznania prawa pomocy. J. M. działająca w imieniu P. M., w dniu 22 lipca 2013 r. (data stempla pocztowego) złożyła wniosek do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Opolu o przyznanie prawa pomocy. Z treści wniosku, a także załączonych: pisma z dnia 22 lipca 2013 r. i postanowienia Sądu Rejonowego w Nysie wynika, że J. M. została ustanowiona przedstawicielem dla swego nieobecnego syna P. M. (ostatnio stale zamieszkałego w [...], przy ul. [...]) i została upoważniona do reprezentowania strony w sprawie administracyjnej o wymeldowanie z pobytu stałego. J. M. wniosła o ustanowienie synowi pełnomocnika w osobie adwokat M. K., w celu sporządzenia "odwołania" od decyzji Wojewody Opolskiego z dnia 10 lipca 2013 r., nr [...]. Uzasadniając wniosek wskazała, że jest osobą bezrobotną, bez prawa do zasiłku i nie uzyskuje z tytułu pełnienia funkcji kuratora, żadnej diety czy wynagrodzenia. Podniosła, że zaskarżenie decyzji Wojewody Opolskiego wymaga "dogłębnej znajomości prawa administracyjnego i innych aktów wykonawczych", której to wiedzy przedstawicielka nie posiada, a tym samym wykazać, iż doszło do naruszenia choćby: art. 5, art. 6, art. 31 pkt 2, art. 32 pkt 1 i art. 34 Konstytucji (mających swój odpowiednik w Kodeksie postępowania administracyjnego czy w prawie cywilnym). W oświadczeniu o stanie rodzinnym, majątku i dochodach wskazała, że P. M. samodzielnie tworzy gospodarstwo domowe, nie posiada lokalu mieszkalnego i nie dysponuje żadnym majątkiem, brak jej natomiast wiedzy na temat uzyskiwanych przez niego dochodów. Stwierdziła natomiast, że "przypuszczalnie" P. M. przebywa na terenie Niemiec lub w Holandii i poszukuje pracy. Dodała, że wyposażenie mieszkania, odzież, dokumenty, pieniądze i wiele innych rzeczy osobistych i prywatnych P. M., zostało wyrzuconych przez Gminę [...] na wysypisko śmieci, bez jego zgody. J. M. wniosła ponadto o "wstrzymanie biegu terminu do czasu ustanowienia z urzędu adwokata, który będzie miał czas na zapoznanie się ze sprawą oraz na sporządzenie i wniesienie stosownego odwołania". Do akt sprawy dołączyła kserokopię decyzji Wojewody Opolskiego z dnia 10 lipca 2013 r., nr [...], której wynika, że wobec P. M. Sąd Rejonowy w Nysie, wyrokiem z dnia [...], sygn. akt [...], wydał nakaz opróżnienia i wydania na rzecz Gminy [...] lokalu mieszkalnego. Działając na podstawie art. 258 § 2 pkt 7 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. z 2012 r., poz. 270 ze zm.) – zwanej dalej w skrócie: "P.p.s.a." zważono, co następuje: Wniosek nie zasługuje na uwzględnienie. Instytucja prawa pomocy uregulowana w przepisach ustawy Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi - zwanej dalej w skrócie: "P.p.s.a.", przewiduje możliwość udzielenia osobom znajdującym się w trudnej sytuacji materialnej pomocy, polegającej na zwolnieniu od kosztów sądowych – w całości, bądź w części, a także na ustanowieniu pełnomocnika z urzędu do reprezentowania interesów strony w postępowaniu sądowym. Warunkiem dopuszczalności przyznania takiej pomocy od Państwa jest spełnienie określonych przesłanek, zawartych w przepisach Rozdziału 3 Oddział 2 P.p.s.a. pn. "Prawo pomocy". Ustawodawca w art. 243 § 1 i 252 § 2 P.p.s.a. postanowił bowiem, że prawo pomocy może być przyznane stronie, która złoży wniosek przed wszczęciem postępowania lub w jego w trakcie, na właściwym urzędowym formularzu, a ponadto wykaże, że nie jest w stanie ponieść jakichkolwiek kosztów postępowania (jeżeli domaga się o pomoc w zakresie całkowitym), bądź że nie jest w stanie ponieść pełnych kosztów postępowania, bez uszczerbku utrzymania koniecznego dla siebie i rodziny (jeżeli jej wolą jest uzyskanie pomocy w zakresie częściowym). Rozpoznający wniosek, powinien zatem w pierwszej kolejności ocenić go pod kątem spełniania warunków formalnych (tj. czy został złożony na stosownym formularzu i prawidłowo wypełniony), a także czy został wniesiony przez podmiot do tego uprawniony i czy złożenie wniosku nastąpiło we właściwym czasie. W niniejszej sprawie wniosek o przyznanie prawa pomocy został złożony w związku z wydaną przez Wojewodę Opolskiego w dniu 10 lipca 2013 r., decyzją nr [...], utrzymującą w mocy rozstrzygnięcie Burmistrza [...] o wymeldowaniu P. M. z pobytu stałego. Wniosek został złożony na urzędowym formularzu, a z jego treści wynika żądanie ustanowienia dla P. M. adwokata z urzędu, w celu sporządzenia skargi do sądu administracyjnego. Zakres żądania został wprawdzie określony w uzasadnieniu wniosku i w piśmie z dnia 22 lipca 2013 r., do wniosku dołączonego, a nie w odpowiedniej rubryce formularza, niemniej nie budzi wątpliwości czego domaga się strona. Wskazują na to jednoznacznie sformułowania użyte w samym formularzu cytowanym piśmie nazwanym.: "Przewodnie pismo procesowe o ustanowienie pełnomocnika do wniesienia odwołania". O powyższym świadczy również żądanie ustanowienia konkretnie wskazanego pełnomocnika w osobie adwokat M. K. Zgodnie z zasadą wolnej woli strony w wyborze formy pomocy, jakiej się domaga (zasada nie działania sądu z urzędu, lecz na żądanie) i jej prawa do uszczegółowienia zakresu wniosku (por. postanowienie WSA w Warszawie z dnia 18 sierpnia 2004 r., sygn. akt III SA/Wa 632/04; dostępne w internetowej Centralnej Bazie Orzeczeń i Informacji o Sprawach Sądów Administracyjnych), a także możliwości wskazania konkretnego pełnomocnika, którego wyznaczenia się domaga (art. 244 § 3 P.p.s.a.), referendarz uznał wniosek strony za prawidłowy w powyższych okolicznościach faktycznych. Jak wyżej wskazano, wniosek został złożony przed wszczęciem postępowania sądowoadministracyjnego. Dopiero wniesienie skargi wszczyna bowiem takie postępowanie, a za datę wszczęcia postępowania uznaje się dzień nadania lub osobistego złożenia w organie skargi do organu, którego działania lub bezczynności skarga dotyczy (por. postanowienie NSA z dnia 11 lipca 2013 r., sygn. akt II GSK 1239/13, CBOiISA). Pomimo wielu wątpliwości jakie rodzą się w związku z postępowaniem o przyznanie prawa pomocy wszczętym przed wniesieniem skargi do sądu, postępowanie takie jest dopuszczalne, na zasadzie art. 243 P.p.s.a. (por. szerzej: G. Radecki: "Wniosek o przyznanie prawa pomocy złożony przed wpłynięciem skargi do sądu administracyjnego", ZNSA nr 4/2009). W orzecznictwie sądowoadministracyjnym i doktrynie utrwalił się pogląd, iż złożenie wniosku o przyznanie prawa pomocy przed wszczęciem postępowania sądowoadministracyjnego (czyli jeszcze przed wniesieniem skargi) powoduje wszczęcie postępowania w rozumieniu art. 63 P.p.s.a. Natomiast wniosek o przyznanie prawa pomocy nie wszczyna postępowania sądowadministracyjnego, wszczyna jedynie postępowanie wpadkowe w tym właśnie przedmiocie. Wyjątek dotyczy jedynie wniosku o przyznanie prawa pomocy przed wszczęciem postępowania w sprawie, który uznać należy za wniosek wszczynający postępowanie sądowe (tak: w postanowieniu NSA z dnia 21 lipca 2010 r., sygn. akt II GZ 152/10, LEX nr 694425; L. Kaligowska, A. Madej, "Prawo pomocy w postępowaniu przed sądami administracyjnymi – zagadnienia wybrane", Przegląd sądowy z 2007 r., nr 9, s. 76 i 81). Złożenie wniosku przed wniesieniem skargi do sądu administracyjnego na wydaną już, czyli istniejącą w obrocie prawnym decyzję, nie stoi zatem na przeszkodzie do jego merytorycznego rozpoznania. W konsekwencji powyższych uwag, do rozważenia pozostaje ocena dopuszczalności przedmiotowego wniosku, pod kątem legitymacji osoby wnioskującej. Przepis art. 243 P.p.s.a. wyraźnie zakreśla krąg podmiotów uprawnionych do złożenia wniosku o pomoc, sytuując wśród nich stronę postępowania sądowoadministracyjnego, rozumianą jako skarżącego i uczestnika postępowania (art. 33 w związku z art. 12 P.p.s.a.). W imieniu wnioskodawcy, urzędowy formularz wniosku może natomiast podpisać pełnomocnik strony (uchwała NSA z dnia 20 maja 2010 r., sygn. akt I OPS 11/09, ONSAiWSA 2010/4/54), a zatem kompetencję taką posiada także przedstawiciel osoby nieznanej z miejsca pobytu, wyznaczony przez sąd powszechny, na podstawie art. 34 K.p.a. (por. wyrok SN z dnia 20 maja 2002 r., sygn. akt III CA 1/2003, LEX nr 83837; postanowienie Referendarza sądowego z dnia 19 listopada 2010 r., sygn. akt II SA/Kr 88/10, dostępne w CBOiISA). Wprawdzie wyznaczenie kuratora we wskazanym trybie ma na celu zapewnienie prawidłowej reprezentacji strony w postępowaniu administracyjnym, a nie sądowoadministracyjnym, jednakże dopuszcza się możliwość podjęcia przez przedstawiciela czynności "możliwej w danej sprawie administracyjnej", za jaką uznaje się wniesienie skargi do sądu administracyjnego na ostateczną decyzję (tak: A. Matan, Komentarz do art. 34 K.p.a.; Łaszczyca, C. Marzysz, A. Matan, Kodeks postępowania administracyjnego. Komentarz, LEX 2010). Argumentem przemawiającym za przedstawionym poglądem, jest zapewnienie nieobecnej stronie rzeczywistej reprezentacji i obrony jej interesów. Przyjęcie odmiennego stanowiska, że umocowanie do reprezentowania strony przez kuratora, kończy się wraz z doręczeniem ostatecznej decyzji wydanej w sprawie administracyjnej, spowodowałoby bowiem istotne naruszenie praw osoby nieobecnej (por.: postanowienie NSA z dnia 23 sierpnia 2012 r., sygn. akt I OSK 1796/12, CBOiISA). Tym bardziej za skuteczne i dopuszczalne należy więc uznać złożenie w fazie "przedsądowoadministracyjnej", wniosku o przyznanie prawa pomocy na rzecz osoby nieobecnej przez jej kuratora, wyznaczonego dla postępowania administracyjnego. Ewentualne przyznanie prawa pomocy na etapie "przesądowym", w postaci czy to zwolnienia od kosztów sądowych, czy też ustanowienia pełnomocnika z urzędu, niewątpliwie ułatwi, a w niektórych przypadkach wręcz umożliwi, skuteczne wniesienie skargi. Czynność zwrócenia się o pomoc w takiej sytuacji, niejako nierozerwalnie wiąże się ze sporządzeniem skargi i złożeniem jej do sądu. Ponadto, istota prawa pomocy sprowadzająca się do zagwarantowania stronie ubogiej możliwości dochodzenia swoich słusznych praw przed sądem administracyjnym, posiada podobny charakter społeczny jak kurator dla osoby nieobecnej. Obydwie instytucje prawne, pomimo uregulowania ich w odmiennych aktach prawnych i pomimo różnych przesłanek ich przyznania, łączy jednakże wspólny cel, czyli zapewnienie możliwości ochrony interesów strony postępowania. Złożenie wniosku o przyznanie prawa pomocy przez kuratora zaliczyć zatem należy do czynności "możliwej w danej sprawie administracyjnej". Nie można jednakże tracić z pola widzenia, że przedstawiciel nieobecnego, nie jest podmiotem postępowania sądowoadministracyjnego, lecz działa wyłącznie i na rzecz osoby, której przedstawicielem został wyznaczony. Nie może zatem wszczynać postępowania z wniosku o przyznanie prawa w swoim imieniu i na własny rachunek. Prawo pomocy jest bowiem prawem o charakterze ściśle personalnym. Jego przyznanie następuje na podstawie przesłanek określonych w art. 246 § 1 i 2 P.p.s.a., które dotyczą bezpośrednio strony, czyli jej sytuacji materialnej i osobistej (rodzinnej). O osobistym charakterze tego prawa świadczy także, że wygasa ono wraz ze śmiercią strony, która je uzyskała (art. 251 P.p.s.a.). Powyższe, rodzi zatem po stronie oceniającego wniosek obowiązek weryfikacji danych w nim zawartych, w celu zbadania rzeczywistej sytuacji materialnej strony postępowania w świetle art. 246 § 1 i 2 P.p.s.a., a nie sytuacji materialnej jej kuratora. Dlatego analizując złożony w sprawie wniosek, referendarz oceniał wyłącznie dane dotyczące sytuacji życiowej P. M., jako strony uprawnionej, a nie jego matki i jednocześnie kuratora – J. M. W konsekwencji nie stwierdził informacji, umożliwiających dokonanie oceny tej sytuacji. Z formularza wniosku wynika jedynie, że wnioskodawca nie posiada na terenie Polski żadnego majątku, obecnie "przypuszczalnie" przebywa na terenie Niemiec lub Holandii i poszukuje pracy. Brak jej natomiast wiedzy na temat uzyskiwanych przez niego dochodów, a jego osobiste przedmioty (wyposażenie mieszkania, odzież, dokumenty, pieniądze) zostały usunięte z lokalu mieszkalnego na skutek eksmisji. W ocenie referendarza podane okoliczności rodzą wiele wątpliwości, są niejednoznaczne, a przez to nie mogą stanowić podstawy do przyznania P. M. prawa pomocy. Przede wszystkim, nie można stwierdzić z całą stanowczością, że wnioskodawca nie jest w stanie ponieść kosztów wynajmu pełnomocnika z wyboru. Brak jest bowiem wiedzy na temat podstawowych czynników wpływających na ocenę sytuacji materialnej wnioskodawcy, takich jak wysokość uzyskiwanego dochodu, bądź innych źródeł utrzymania (np. pomoc społeczna, pomoc osób trzecich), kosztów niezbędnego utrzymania siebie (wysokość wydatków na żywność, zakup ubrania, środków czystości i środków higienicznych), czy kosztów utrzymania mieszkania (wysokość opłat za media lokalowe). Twierdzenie, że wnioskodawca "przypuszczalnie" przebywa za granicą i poszukuje zatrudnienia, nie uprawdopodabnia jego złej sytuacji materialnej, bo być może już to zatrudnienie znalazł i być może uzyskuje z tego tytułu wysokie wynagrodzenie, które umożliwiło mu zgromadzenie sporych oszczędności. Podniesione okoliczności faktyczne nie uzasadniają stwierdzenia, że wnioskodawca znajduje się w wyjątkowo ciężkiej sytuacji bytowej, co uzasadniałoby przyznanie mu pomocy. Podkreślić należy, że wnioskodawcy (bądź działający w ich imieniu przedstawiciele) - pragnący skorzystać z prawa pomocy, która to instytucja jest instytucją wyjątkową, finansowaną ze środków publicznych - winni liczyć się z koniecznością udzielania wszelkich wyjaśnień odnoszących się do ich sytuacji materialnej, a także potwierdzać podniesione okoliczności stosownymi dowodami (przez np. przedłożenie wyciągów bankowych). To na stronie spoczywa ciężar udowodnienia, że jest w sytuacji uprawniającej do skorzystania z prawa pomocy. Strona powinna zatem podejmować takie czynności, które przekonałyby sąd, co do zasadności przyznania prawa pomocy. Rozstrzygnięcie w tej kwestii zależy od tego, co zostanie przez stronę wykazane (por. postanowienie NSA z dnia 30 lipca 2009 r., sygn. akt I FZ 171/09, zamieszczone w programie komputerowym LEX nr 552205), a przyznanie prawa pomocy możliwe jest po spełnieniu określonych przesłanek, których ocena możliwa jest wyłącznie na podstawie konkretnych informacji dotyczących sytuacji materialnej i osobistej strony. Odmowa przyznania prawa pomocy w tej sytuacji nie narusza prawa strony do prawidłowej reprezentacji. Nic nie stoi na przeszkodzie, aby skargę w imieniu P. M. sporządził i wniósł jego kurator J. M. Z urzędu jest referendarzowi wiadome na podstawie akt wszczętych spraw ze skarg J. M., że jest to osoba umiejąca wnosić pisma urzędowe i nie mająca trudności w korespondencji z organami administracji czy Sądem. Posługuje się wymaganymi formularzami, a pisma sporządza komputerowo. We wniosku złożonym w niniejszej sprawie wykazała się znajomością przepisów prawa wskazując, iż w sprawie doszło do naruszenia "art. 5, art. 6, art. 31 pkt 2, art. 32 pkt 1 i art. 34 Konstytucji, mających swój odpowiednik w kodeksie postępowania administracyjnego czy w prawie cywilnym". Podkreślić także warto, iż na obecnym etapie postępowania sądowego udział fachowego pełnomocnika nie jest niezbędny, gdyż do sporządzenia skargi do sądu administracyjnego nie jest wymagany tzw. przymus adwokacko-radcowski. Sąd rozpoznaje także sprawę w jej granicach niezależnie od zawartych w skardze wniosków i zarzutów oraz powołanej podstawy prawnej (art. 134 § 1 P.p.s.a.). Ponadto, stronom występującym w sprawie bez adwokata lub radcy prawnego Sąd ma obowiązek udzielania potrzebnych wskazówek co do czynności procesowych i pouczeń o skutkach prawnych tych czynności oraz skutkach zaniedbań (art. 6 P.p.s.a.). Odnosząc się do prośby o: "wstrzymanie biegu terminu do czasu ustanowienia z urzędu adwokata", zawartej w uzasadnieniu formularza, wskazać należy, że złożenie wniosku o przyznanie prawa pomocy wszczyna postępowanie incydentalne, o charakterze pomocniczym (wpadkowym), mające na celu wydanie orzeczenia co do udzielenia, bądź odmowy udzielenia stronie pomocy od Skarbu Państwa, w dochodzeniu swoich praw przed sądem. Rozstrzygnięcie wydane w wyniku rozpoznania tego wniosku co podnoszono wyżej, zapada po rozpatrzeniu przesłanek materialnych, określonych w przywoływanym art. 246 § 1 pkt 1 i 2 P.p.s.a., na podstawie materiału dowodowego zebranego w sprawie, w tym na podstawie informacji zawartych w formularzu wniosku i jego uzasadnieniu. Sąd (referendarz sądowy) rozpoznając tego typu wniosek, jest zobowiązany natomiast ograniczyć się merytorycznie do zakresu wniosku, nie wykraczając poza ramy przedmiotowe postępowania incydentalnego i rozpoznawać kwestie przynależne do innego typu postępowania wpadkowego lub do postępowania głównego (por. postanowienie NSA z dnia 9 grudnia 2010 r., sygn. akt II FZ 636/10, CBOiISA). Referendarz uznał więc, że prośba o: "wstrzymanie biegu terminu" wyrażona w formularzu wniosku, nie wpływa na rozstrzygnięcie w zakresie prawa pomocy, albowiem nie wnosi nowych okoliczności do sprawy, mających wpływ na ocenę sytuacji materialnej wnioskodawcy. Jedynymi przesłankami warunkującymi przyznanie prawa pomocy w zakresie częściowym, bądź całkowitym są natomiast przesłanki materialne, określone w art. 246 § 1 pkt 1 i 2 P.p.s.a., co do których referendarz sądowy wypowiedział się już w niniejszym postanowieniu. Wskazać także należy, że rozpoznając wniosek o prawo pomocy w zakresie ustanowienia pełnomocnika z urzędu, sąd (referendarz sądowy) orzeka jedynie o rodzaju przyznanej pomocy, nie wyznaczając osoby pełnomocnika. Zgodnie z art. 253 P.p.s.a., sąd upoważniony jest jedynie do zwrócenia się do właściwej korporacji zawodowej o wyznaczenie osoby na pełnomocnika strony. Jeżeli strona wskazała konkretnego adwokata (tak jak w niniejszej sprawie) właściwa okręgowa rada adwokacka, w miarę możliwości i w porozumieniu ze wskazanym adwokatem, wyznaczy adwokata wskazanego przez stronę (art. 244 § 3 P.p.s.a.). Uwzględniając powyższe, wniosek o wyznaczenie adwokata w osobie M. K. zgłoszony w sprawie, należało zatem pozostawić w aktach sprawy, bez przekazywania go, na zasadzie art. 253 w związku z art. 244 § 3 P.p.s.a., Okręgowej Radzie Adwokackiej w Opolu. Mając na względzie powyższe, referendarz sądowy działając na zasadzie art. 246 § 1 pkt 2 P.p.s.a. w związku z art. 258 § 2 pkt 7 P.p.s.a., orzekł jak w sentencji.