II OZ 166/14

Naczelny Sąd Administracyjny w składzie: Przewodniczący Sędzia NSA Zbigniew Ślusarczyk po rozpoznaniu w dniu 19 lutego 2014 r. na posiedzeniu niejawnym w Izbie Ogólnoadministracyjnej zażalenia G.M. na postanowienie Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Rzeszowie z dnia 10 grudnia 2013 r., sygn. akt II SA/Rz 801/13 o odmowie przyznania prawa pomocy w zakresie częściowym obejmującym zwolnienie od wpisu sądowego w części – ponad kwotę 50 zł w sprawie ze skargi I.G., G. M. i M. M. na decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego w Rzeszowie z dnia [...] czerwca 2013 r., nr [...] w przedmiocie ustalenia lokalizacji inwestycji celu publicznego postanawia: oddalić zażalenie. Skarżąca G. M. złożyła skargę na decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego w Rzeszowie z dnia [...] czerwca 2013 r., nr [...] w przedmiocie ustalenia lokalizacji inwestycji celu publicznego. W skardze sformułowała wniosek o zwolnienie od kosztów sądowych, precyzując w złożonym w dniu 13 września 2013 r. formularzu PPF, iż wnosi o częściowe zwolnienie od kosztów sądowych ponad kwotę 50 zł. Postanowieniem z dnia 24 października 2013r. referendarz sądowy zwolnił G. M. od kosztów sądowych w połowie pełnej ich wysokości (pkt 1) oraz odmówił zwolnienia od kosztów sądowych w pozostałym zakresie (pkt 2). W dniu 20 listopada 2013r. do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Rzeszowie wpłynął sprzeciw G. M. od wskazanego wyżej postanowienia, nadany za pośrednictwem poczty z dniu 19 listopada 2013 r. W sprzeciwie skarżąca zmodyfikowała zakres wnioskowanego zwolnienia od kosztów sądowych precyzując, że domaga się zwolnienia od wpisu sądowego od skargi w części, ponad kwotę 50 zł. Wojewódzki Sąd Administracyjny w Rzeszowie odmówił przyznania skarżącej prawa pomocy, wskazując na art. 245 § 3 i art. 246 § 1 pkt 2 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. – Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. z 2012 r., poz. 270 ze zm.), dalej p.p.s.a. Sąd zaznaczył, że rozpoznał wniosek G. M. o przyznanie prawa pomocy w zakresie doprecyzowanym w sprzeciwie, a więc obejmującym zwolnienie od wpisu sądowego ponad kwotę 50 zł. Wyjaśniając tym samym wątpliwości skarżącej podniesione w sprzeciwie sąd wskazał, że pierwotnie rozpatrywany przez referendarza wniosek o zwolnienie od kosztów sądowych obejmował swym zakresem zwolnienie od kosztów sądowych ponad kwotę 50 zł, zgodnie z żądaniem skarżącej zawartym w formularzu PPF. Sąd stwierdził, że obowiązkiem podmiotu domagającego się pomocy ze środków Skarbu Państwa jest zatem przedstawienie rzeczywistej sytuacji majątkowej oraz rodzinnej, w taki sposób aby możliwa była ocena zdolności płatniczych w zakresie uiszczenia kosztów sądowych. Tymczasem skarżąca na urzędowym formularzu wniosku o przyznanie prawa pomocy (PPF) zaznaczyła, że samodzielnie prowadzi gospodarstwo domowe, utrzymując się z emerytury w wysokości 2 244,78 zł netto, który to dochód w całości przeznacza na wydatki związane z utrzymaniem siebie i domu. Jest właścicielką nieruchomości (domu) o powierzchni 100 m² oraz mieszkania o powierzchni 50 m², a także nieruchomości rolnej o powierzchni 1,63 ha Podała, że nie posiada żadnych kosztowności, akcji, udziałów i obligacji, jak też wartościowych ruchomości jak np. samochodu. W złożonym wykonaniu wezwania sądu dodatkowym oświadczeniu dotyczącym sytuacji majątkowej G. M. podała, że jej średnie miesięczne wydatki wynoszą: 350 zł (gaz, energia elektryczna, kanalizacja i woda), 100 zł (opał), 120 zł (telefon), 60 zł (środki higieny osobistej), 800 zł (wyżywienie), 64 zł (podatki i opłaty), 100 zł (odzież), 250 zł (lekarstwa i leczenie), 400 zł (remont mieszkania). Z załączonego natomiast wyciągu z rachunku bankowego wyżej wymienionej, obrazującego stan na dzień 15 października 2013r. wynika, że zgromadzona jest na nim kwota 2. 244,78 zł. Skarżąca nie wykonała wezwania w zakresie przedłożenia wyciągów z posiadanych przez siebie rachunków bankowych za okres od dnia 1 lipca 2013 r. do dnia wykonania wezwania (obejmujących wskazanie ich salda końcowego). W ocenie sądu nie wykazała ona, że poza jej możliwościami finansowymi leży poniesienie choćby częściowych kosztów sądowych. Wnioskodawczyni ma zaspokojone potrzeby mieszkaniowe. Jest właścicielką nieruchomości – domu, jak i mieszkania oraz nieruchomości rolnej. Oznacza to że ma do dyspozycji majątek nieruchomy, który także przy odpowiednim zagospodarowaniu może stać się źródłem przychodu. Uzyskuje także stały dochód tytułem wynagrodzenia za pracę, którego wysokość kilkukrotnie przekracza wysokość wpisu w niniejszej sprawie (wynoszącego 500 zł). Sąd wskazał, że przy rozstrzyganiu w przedmiocie prawa pomocy brane są pod uwagę wyłącznie wydatki, które są niezbędne dla utrzymania. Do takich z pewnością nie można zaliczyć wydatków na remont w wysokości 400 zł miesięcznie. Sąd zauważył również, że zaledwie jednomiesięczna rezygnacja z tego wydatku w całości, a w kolejnym miesiącu w części - w kwocie 50 zł pozwoli na uiszczenia wpisu sądowego w brakującej wysokości, mając na uwadze fakt, że skarżąca wpłaciła już tytułem wpisu kwotę 50 zł. Sąd podkreślił, że skarżąca nie wykonała skierowanego do niej wezwania sądu z dnia 19 września 2013 r. w zakresie złożenia oświadczenia co do jej sytuacji majątkowej. Przedłożyła ona bowiem wyciąg z posiadanego rachunku bankowego, zawierający aktualny stan środków na nim zgromadzonych. Tymczasem wezwanie wskazywało na potrzebę przedstawienia wyciągu obrazującego stan środków począwszy od dnia 1 lipca 2013 r., celem sprawdzenia obrotu tymi środkami, pozostającymi do dyspozycji skarżącej we wskazanym okresie czasu. Sąd zwrócił uwagę na fakt, że mimo tego, że z uzasadnienia postanowienia z dnia 24 października 2013 r. jednoznacznie wynikało, że niewykonanie wezwania sądu w powyższym zakresie wpłynęło na oceną wniosku o przyznanie prawa pomocy złożonego w niniejszej sprawie, skarżąca wnosząc sprzeciw nie przedłożyła żądanych dokumentów. Niedopełnienie, nawet w części, obowiązku złożenia przez stronę dodatkowego oświadczenia uzasadnia oddalenie wniosku o przyznanie prawa pomocy. Od tego postanowienia skarżąca wniosła zażalenie, zarzucając, że sąd nie rozpoznał wniosku zawartego w jej sprzeciwie oraz nie określił czy kwota wpisu - 500 zł ma być uiszczona solidarnie z pozostałymi skarżącymi. Nie zgodziła się z twierdzeniem, że wydatki na remont nie są niezbędne dla utrzymania. Wniosła o uchylenie zaskarżonego postanowienia w całości oraz zwolnienie od wpisu sądowego w części ponad kwotę 100 zł, gdyż uwzględniła sugerowana przez sąd możliwość zaoszczędzenia w zakresie jej wydatków. Naczelny Sąd Administracyjny zważył, co następuje: Zażalenie nie zasługuje na uwzględnienie. Rozpatrując powyższą sprawę przede wszystkim należy wskazać, że prawo pomocy jest instytucją wyjątkową, a co za tym idzie przesłanki jego przyznania muszą być interpretowane ściśle. Zgodnie z art. 246 § 1 pkt 2 p.p.s.a., przyznanie prawa pomocy osobie fizycznej następuje w zakresie częściowym, gdy osoba ta wykaże, że nie jest w stanie ponieść pełnych kosztów postępowania bez uszczerbku utrzymania koniecznego dla siebie i rodziny. Wykazanie występowania okoliczności uzasadniających przyznanie prawa pomocy oznacza, że ciężar udowodnienia tego faktu spoczywa na wnioskującym. Skarżąca nie przedstawiła natomiast kompletnego wyciągu z rachunku bankowego na poparcie twierdzeń odnośnie do jej sytuacji majątkowej, pomimo że została do tego wezwana, wskutek czego ocenianie stanu majątkowego mogłoby się odbyć tylko w zakresie częściowym. To z kolei – w obliczu braku możliwości kompleksowej oceny sytuacji majątkowej wnioskującej o przyznanie prawa pomocy – nie upoważnia sądu do uwzględnienia wniosku. Wskazać w tym zakresie należy, że skarżąca – dowiadując się z postanowienia referendarza sądowego wydanego w tej sprawie, że uchybienie to miało wpływ na rozstrzygnięcie – nie uzupełniła dokumentacji w tym zakresie przy wnoszeniu sprzeciwu. Jak natomiast podnosi się w orzecznictwie, niedopełnienie, nawet w części, obowiązku złożenia przez stronę dodatkowego oświadczenia uzasadnia oddalenie wniosku o przyznanie prawa pomocy (por. postanowienie Naczelnego Sądu Administracyjnego z dnia 18 maja 2012 r., sygn. akt I OZ 333/12). Zwolnienie od kosztów sądowych jest odstępstwem od ogólnej reguły ponoszenia przez strony kosztów postępowania samodzielnie (art. 199 p.p.s.a.), a także zasady powszechnego i równego partycypowania w daninach publicznych, do których zalicza się wszelkie opłaty sądowe, wyrażonej w art. 84 Konstytucji RP. Udzielenie stronie prawa pomocy jest formą dofinansowania jej z budżetu państwa w sytuacji wystąpienia uzasadnionych powodów do przerzucenia ciężaru dotyczącego danej osoby na współobywateli i powinno mieć miejsce tylko w okolicznościach, w których zdobycie przez stronę środków na sfinansowanie udziału w postępowaniu sądowym jest rzeczywiście obiektywnie niemożliwe ze względu na wyjątkowo trudną sytuację materialną, jak ma to miejsce m.in. – zgodnie z orzecznictwem sądowym – w przypadku osoby bezrobotnej bez prawa do zasiłku mającej na utrzymaniu dzieci. Skarżąca prowadzi natomiast jednoosobowe gospodarstwo domowe i całość uzyskanego stałego miesięcznego dochodu z tytułu emerytury przeznacza na zaspokojenie własnych potrzeb. Przytoczone przez skarżącą okoliczności powinny uzasadniać wyjątkowe traktowanie, o jakim mowa w powołanym wyżej przepisie, przy czym to do sądu kierującego się wskazaniami logicznego rozumowania, doświadczenia życiowego i dostępnej wiedzy, należy ocena, czy takie okoliczności zachodzą. Przez uszczerbek utrzymania koniecznego dla siebie i rodziny należy rozumieć zachwianie sytuacji materialnej i bytowej strony skarżącej w taki sposób, że nie jest ona w stanie zapewnić sobie minimum warunków socjalnych (por. postanowienie NSA z dnia 13 marca 2012 r., sygn. akt I FZ 51/12) i zaspokoić fundamentalnych potrzeb życiowych. Sąd nie dopatrzył się natomiast zaistnienia w przedmiotowej sprawie okoliczności uzasadniających przyznanie skarżącej prawa pomocy. Skarżąca ma bowiem zaspokojone podstawowe potrzeby, takie jak: mieszkanie, żywność, środki higieny osobistej. Remont mieszkania nie należy natomiast do najbardziej niezbędnych wydatków, z których nie można zrezygnować lub odłożyć w czasie w celu uregulowania w pierwszej kolejności należności z tytułu zainicjowanego postępowania sądowego. Poniesienie kosztów sądowych nie będzie zatem skutkowało powstaniem po stronie skarżącej uszczerbku w koniecznym dla niej utrzymaniu. Oceniając sytuację materialną strony sąd bada nie tylko jej dochody, ale również czy posiada ona obiektywnie rozumianą zdolność do zdobycia potrzebnych środków finansowych. Nałożenie na sąd takiego zadania prowadzi na gruncie rozpatrywanej sprawy do wniosków dwojakiego rodzaju. Przede wszystkim, zgodnie z utrwalonym generalnym poglądem orzecznictwa w rozpatrywanym zakresie, strona będąca osobą fizyczną powinna partycypować w kosztach postępowania, jeżeli dysponuje jakimkolwiek stałym miesięcznym dochodem (w przypadku skarżącej w wysokości przekraczającej znacznie minimalne wynagrodzenie za pracę) lub wolnym od obciążeń majątkiem, który może przynosić potencjalne pożytki, jak również służyć jako zabezpieczenie pożyczki czy kredytu, jeśli brak jest bieżących środków finansowych na ponoszenie określonych wydatków związanych z postępowaniem. Posiadanie wolnego od obciążeń prawami osób trzecich majątku, szczególnie nieruchomości, w zasadzie wyklucza możliwość zwolnienia od kosztów sądowych, przy czym strona, rezygnując z możliwego dochodu z nieruchomości rolnej wskutek jej niewykorzystywania, jako pozbawiająca się świadomie środków koniecznych do prowadzenia postępowania sądowego, musi liczyć się z odmową przyznania prawa pomocy. Skarżąca natomiast dysponuje nieruchomością rolną o powierzchni 1,63 ha, która nie przynosi jej pożytków. Mogłaby być natomiast wykorzystywana w celach rolniczych lub dzierżawiona, co przynosiłoby skarżącej dochód pozwalający na prowadzenie postępowania sądowego. Drugą natomiast konsekwencją takiej sytuacji jest to, że osoba ubiegająca się o prawo pomocy powinna wcześniej poczynić oszczędności we własnych wydatkach do granic zabezpieczenia koniecznego do swojego utrzymania. Dopiero gdyby okazało się, że zgromadzenie w ten sposób jakiejkolwiek kwoty nie jest możliwe albo oszczędności poczynione w ten sposób okazały się niewystarczające, może zwrócić się o przeniesienie ciężaru kosztów postępowania na współobywateli – zależnie od sytuacji – w zakresie całkowitym bądź też częściowym. W przedmiotowej sprawie nie jest natomiast jasny bilans dochodów i wydatków skarżącej, gdyż nie przedstawiła ona pełnej dokumentacji w tym zakresie. Oświadczenie w tym zakresie wraz z jego uzupełnieniem nie jest transparentne dla sądu. Z tego względu, sąd nie może stwierdzić, czy poczynione przez nią oszczędności, pozwalające na pokrycie wpisu do wysokości 100 zł (zgodnie z oświadczeniem zawartym w zażaleniu), osiągnęły granice zabezpieczenia koniecznego utrzymania. Dodatkowo wskazać trzeba, że stosowanie instytucji prawa pomocy nie ma na celu ochrony majątku podmiotów o nie wnoszących – ma ono bowiem służyć zagwarantowaniu prawa dostępu do sądu osobom, którym rzeczywisty brak środków finansowych ten dostęp uniemożliwia (por. m.in. postanowienie NSA z dnia 11 lipca 2012 r., sygn. akt II FZ 470/12). W zakresie podnoszonych przez skarżącą zarzutów wskazać również należy, że nieprzyznanie prawa pomocy w zakresie częściowym jest właśnie rozpoznaniem jej wniosku zawartego w sprzeciwie od postanowienia referendarza sądowego. Na zakres tego wniosku wskazał Wojewódzki Sąd Administracyjny w Rzeszowie w uzasadnieniu zaskarżonego postanowienia. Brak wystąpienie przesłanek przyznania prawa pomocy w zakresie częściowym skutkuje odmową zwolnienia od kosztów sądowych niezależnie od wnioskowanej wysokości tego zwolenienia. Z tego też powodu nie jest konieczne szczegółowe odnoszenie się do kolejnego wniosku skarżącej – tym razem o zwolnienie od kosztów sądowych w zakresie przekraczającym kwotę 100 zł. Odnośnie natomiast do określenia wysokości wpisu i sposobu jego uiszczenia stwierdzić należy, że wpis ustalany jest zarządzeniem przewodniczącego, nie zaś w postępowaniu o przyznanie prawa pomocy i jego wysokość oraz zasadność wezwania do jego uiszczenia mogą być kwestionowane w osobnym postępowaniu wpadkowym. Dlatego też sąd nie mógł odnieść się do tego zarzutu. Ponadto, skarżąca złożyła wniosek o przyznanie prawa pomocy jeszcze przed wydaniem takiego zarządzenia. W przedstawionych okolicznościach brak jest więc podstaw do przyznania skarżącej prawa pomocy we wnioskowanym zakresie. Mając powyższe na uwadze, Naczelny Sąd Administracyjny na podstawie art. 184 p.p.s.a. w związku z art. 197 § 1 i 2 p.p.s.a. orzekł jak w sentencji.