I OZ 1264/13

Naczelny Sąd Administracyjny w składzie: Przewodniczący Sędzia NSA Maciej Dybowski po rozpoznaniu w dniu 14 stycznia 2014 r. na posiedzeniu niejawnym w Izbie Ogólnoadministracyjnej zażalenia J.K. na postanowienie Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie z dnia 29 listopada 2013 r., sygn. akt I SA/Wa 1208/13 o odmowie przyznania prawa pomocy sprawy ze skargi J. K. na postanowienie Ministra Rolnictwa i Rozwoju Wsi z dnia [...] 2011 r. nr [...] w przedmiocie odmowy wszczęcia postępowania w sprawie stwierdzenia nieważności decyzji postanawia 1. uchylić zaskarżone postanowienie; 2. przyznać J. K. prawo pomocy w zakresie częściowym przez zwolnienie J. K. od kosztów sądowych w całości Postanowieniem z dnia 29 listopada 2013 r., sygn. akt I SA/Wa 1208/13 Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie odmówił J. K. przyznania prawa pomocy w zakresie częściowym obejmującym zwolnienie od kosztów sądowych w sprawie ze skargi J. K. na postanowienie Ministra Rolnictwa i Rozwoju Wsi z dnia [...] 2011 r. nr [...] w przedmiocie odmowy wszczęcia postępowania w sprawie stwierdzenia nieważności decyzji. W uzasadnieniu Sąd I instancji wskazał, że 31 października 2013 r. wpłynął formularz wniosku o przyznanie prawa pomocy J. K. (dalej skarżąca) o zwolnienie od kosztów sądowych. Z niniejszego wniosku wynika, że skarżąca pozostaje we wspólnym gospodarstwie domowym z synem i wnukiem. Gospodarstwo to uzyskuje całkowity dochód 2.025 zł i po opłaceniu bieżących rachunków, poniesieniu wydatków szkolnych na jej wnuka, zakupieniu leków i opłat, na utrzymanie każdej osoby pozostaje kwota 364,62 zł (k. 81-82 akt sądowych). Zdaniem Sądu I instancji, niniejszy wniosek skarżącej nie zasługiwał na uwzględnienie, a skarżąca nie wskazała, że przedstawiona przez nią sytuacja majątkowa uzasadnia przyznanie jej prawa pomocy we wnioskowanym zakresie. Wniesiona przez J. K. skarga postanowieniem z 5 września 2013 r. I SA/Wa 1208/13 została odrzucona. Postanowieniem z 10 października 2013 r. I SA/Wa 1208/13 Wojewódzki Sąd Administracyjny odrzucił skargę kasacyjną wniesioną przez nią osobiście od powyższego orzeczenia. Skarżąca złożyła zażalenie na powyższe postanowienie, które sporządziła osobiście, mimo prawidłowego pouczenia, że zażalenie, którego przedmiotem jest odrzucenie skargi kasacyjnej, winno być sporządzone przez adwokata lub radcę prawnego. Skarżąca nie została zobowiązana do uiszczenia jakichkolwiek kosztów sądowych, a ewentualne przyszłe koszty z tego tytułu to kwoty 100 zł ponoszone w związku z możliwością wnoszenia środków zaskarżenia na postanowienia Sądu lub opłaty kancelaryjne. W ocenie Sądu I instancji skarżąca na obecnym etapie postępowania nie musi dokonać żadnych opłat z tytułu kosztów postępowania sądowego, jednocześnie z danych wskazanych we wniosku o przyznanie prawa pomocy, tj. deklarowanej przez nią kwoty na osobę w rodzinie, która pozostaje jej po opłaceniu wskazanych przez nią wydatków, nie wynika, że nie jest w stanie zabezpieczyć ewentualnych przyszłych wydatków, związanych z prowadzonym postępowaniem. Uzyskiwany przez skarżącą i jej syna dochód jest stały (emerytura i renta), przy czym po poniesieniu uprzednio wymienionych wydatków na utrzymanie pozostaje kwota 364,62 zł miesięcznie na osobę w rodzinie. Sąd I instancji zaznaczył, że obowiązkiem strony jest ponoszenie kosztów sądowych, a owe koszty stanowią rodzaj daniny publicznoprawnej i są dochodem Skarbu Państwa. Odstępstwo od wskazanej reguły jest możliwe w wyjątkowych sytuacjach - wówczas, gdy strona przy dołożeniu największej staranności i poczynionych oszczędności w wydatkach, nie jest w stanie ponieść tych kosztów. W ocenie Sądu I instancji, skarżąca nie znajduje się w takiej szczególnej sytuacji. Odnosząc się natomiast to zarzutu skarżącej dotyczącego nieprawidłowego uwzględnienia dochodu wnuka wskazał, że osoba ta zamieszkuje we wspólnym gospodarstwie domowym ze skarżącą i z tego dochodu opłacane są wydatki ponoszone na jego utrzymanie oraz związane z nauką w szkolne. Wydatki te zostały uwzględnione w wysokości deklarowanej przez skarżącą. Z tych względów Sąd I instancji zarzut powyższy uznał za bezpodstawny (k. 96-99 akt sądowych). Na powyższe rozstrzygnięcie skarżąca wniosła zażalenie, w którym wskazała: "Ubiegam się o umorzenie kosztów ponoszonych w związku z zaskarżonym postanowieniem, gdyż nie mam środków, aby koszty uiścić. Całkowity dochód na trzy osoby wynosi netto 2.025 zł. Opłaty, które ponoszę w związku z utrzymaniem domu i działki są bardzo wysokie. Po opłatach tak jak pisałam wcześniej pozostała kwota, która wynosi 365,62 zł na osobę nie daje mi możliwości zaoszczędzenia jakiejkolwiek kwoty gdyż jest to kwota poniżej minimum socjalnego i jest przeznaczona na wyżywienie." Do niniejszego zażalenia skarżąca dołączyła kserokopie niektórych opłat i w związku z powyższym wnosi o: "pozytywne załatwienie mojej sprawy." (k. 103-115 akt sądowych). Naczelny Sąd Administracyjny zważył, co następuje: Zażalenie zasługuje na uwzględnienie. Art. 246 § 1 pkt 2 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (t.j. Dz. U. z 2012 r. poz. 270 ze zm., dalej ppsa) wprost przenosi na stronę obowiązek wykazania, że nie jest w stanie ponieść pełnych kosztów postępowania, bez uszczerbku utrzymania koniecznego dla siebie i rodziny (przyznanie prawa pomocy w zakresie częściowym). Instytucja prawa pomocy ma na celu umożliwienie dochodzenia swoich praw przed sądem osobom o bardzo niskich dochodach lub całkowicie tych dochodów pozbawionych, które z uwagi na swą sytuację materialną nie są w stanie pokryć kosztów związanych z postępowaniem sądowym. Prawo pomocy jest instytucją stanowiącą wyjątek od zasady ponoszenia kosztów postępowania przez strony postępowania. Z tego względu przesłanki zastosowania tej instytucji winny być interpretowane w sposób ścisły. Udzielenie prawa pomocy jest formą dofinansowania strony postępowania z budżetu państwa i powinno mieć miejsce tylko w sytuacjach, w których zdobycie przez stronę środków na sfinansowanie udziału w postępowaniu jest rzeczywiście, obiektywnie niemożliwe. Strona występująca na drogę postępowania sądowego winna mieć świadomość obowiązku ponoszenia kosztów tego postępowania i wnosząc o zwolnienie z tego obowiązku uprawdopodobnić w sposób wiarygodny i rzetelny, że zachodzą przesłanki do uwzględnienia wniosku. Jedynym kryterium oceny wniosku o przyznanie prawa pomocy jest kryterium majątkowe. Sąd nie kieruje się w tym zakresie zasadami słuszności, lecz bada stan majątkowy i rodzinny wnioskodawcy. Z konstrukcji art. 246 § 1 ppsa wynika, że to na wnioskodawcy ciąży obowiązek wykazania, że znajduje się w sytuacji materialnej uprawniającej do przyznania prawa pomocy, a rozstrzygnięcie sądu w tej kwestii w dużej mierze zależy od tego, co zostanie udowodnione przez stronę. W ocenie Naczelnego Sądu Administracyjnego, Wojewódzki Sąd Administracyjny nietrafnie ocenił, że skarżąca może ponieść pełne koszty postępowania, bez uszczerbku utrzymania koniecznego dla siebie i rodziny (art. 246 § 1 pkt 2 ppsa). Z załączonych do zażalenia odpisów dokumentów wynika, że skarżąca poniosła wydatki na opał w kwotach: 840 zł (flot); dnia 9 maja 2013 r. 1.712,16 zł za węgiel na rzecz KWK [...]; ponosi 24 zł opłat miesięcznie za odpady komunalne w okresie od 15 września 2013 r. do 15 maja 2014 r.; kwotę 946 zł tytułem podatku od nieruchomości za 2013 r. (k. 105-112 akt sądowych). Odpisy tych dokumentów Sąd uznał wiarygodne (art. 106 § 3 i 5 ppsa w zw. z art. 233 § 1 kpc). Wobec powyższego, na podstawie art. 188 w zw. z art. w związku z art. 197 § 1 i 2, i art. 246 § 1 pkt 2 ppsa należało orzec jak w sentencji. Skarżąca może rozważyć, by w terminie 7 dni od dnia otrzymania niniejszego postanowienia, wnieść nowy wniosek na druku PPF o przyznanie prawa pomocy w zakresie częściowym przez ustanowienie radcy prawnego albo adwokata (art. 246 § 1 pkt 2 ppsa; odpowiednio – postanowienie NSA z: 25.1.2012 r., I FZ 539/11; 20.3.2013 r., II OZ 198/13, cbosa) – w innym zakresie, niż wnioskowany we wniosku z dnia 28 października 2013 r. (data wpływu do WSA 31 października 2013 r.; k. 81-82 akt sądowych). Na tym etapie postępowania sądowoadministracyjnego, tylko profesjonalny pełnomocnik z urzędu (adwokat albo radca prawny), może skutecznie wnieść w imieniu skarżącej skargę kasacyjną na postanowienie z 5 września 2013 r., I SA/Wa 1208/13, wraz z wnioskiem o przywrócenie terminu do wniesienia skargi kasacyjnej (art. 6 ppsa).