II FZ 21/14

Naczelny Sąd Administracyjny w składzie: Przewodniczący Sędzia NSA Jan Rudowski, , , po rozpoznaniu w dniu 24 lutego 2014 r. na posiedzeniu niejawnym w Izbie Finansowej zażalenia K. K. na postanowienie Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Gdańsku z dnia 14 października 2013 r., sygn. akt I SA/Gd 811/13 w przedmiocie prawa pomocy w zakresie całkowitym w sprawie ze skargi K. K. na decyzję Dyrektora Izby Skarbowej w G. z dnia 26 kwietnia 2013 r., nr [...] w przedmiocie odpowiedzialności podatkowej za zaległości podatkowe byłego małżonka postanawia oddalić zażalenie. Zaskarżonym postanowieniem z dnia 14 października 2013 r., sygn. akt I SA/Gd 811/13, Wojewódzki Sąd Administracyjny w Gdańsku odmówił przyznania K. K. (dalej jako: "skarżący") prawa pomocy w zakresie całkowitym w sprawie z jego skargi na decyzję Dyrektora Izby Skarbowej w G. z dnia 26 kwietnia 2013 r. w przedmiocie odpowiedzialności podatkowej za zaległości podatkowe byłego małżonka. W uzasadnieniu postanowienia sąd pierwszej instancji wskazał, że skarżący w złożonym oświadczeniu o stanie rodzinnym, majątku i dochodach wykazał, iż prowadzi gospodarstwo domowe z konkubiną, a na ich utrzymaniu pozostaje dwoje małoletnich dzieci, nie posiada stałego źródła utrzymania ani oszczędności oraz ciąży na nim obowiązek alimentacyjny w kwocie 400 zł. W odpowiedzi na zarządzenie referendarza sądowego z dnia 25 lipca 2013 r. skarżący przedłożył jedynie dowody uiszczenia należności alimentacyjnych za miesiące od maja do lipca 2013 r. oraz dodatkowe oświadczenie, w którym wyjaśnił, iż nie jest w stanie dostarczyć wszystkich wymienionych w wezwaniu dokumentów dotyczących jego partnerki, ponieważ jest ona nieobecna, a on nie jest w stanie o nie wystąpić; posiada tylko konto osobiste, na które przez ostatni rok nie wpłynęły żadne środki, jest zaś zobowiązany do regulowania debetu; przez ostatnie trzy miesiące nie otrzymał żadnego wynagrodzenia z tytułu umów o pracę i zlecenia; został obciążony kosztami komorniczymi, które obecnie wynoszą około 4 000 zł; jest posiadaczem trzech pojazdów mechanicznych o łącznej wartości ok. 8 000 zł, wymagających gruntownego remontu; jego partnerka posiada jedynie konto osobiste, na które wpływa jej wynagrodzenie, które nie starcza nie tylko na gromadzenie oszczędności, ale i pokrycie comiesięcznych wydatków związanych z utrzymaniem gospodarstwa domowego; nie korzystają z pomocy społecznej, otrzymują zaś pomoc od najbliższej rodziny i kościoła. Wojewódzki Sąd Administracyjny powołanym we wstępie postanowieniem odmówił skarżącemu przyznania prawa pomocy. W uzasadnieniu wskazano, że skarżący nie przedłożył dokumentów, które pozwoliłyby na dokonanie pełnej i rzetelnej oceny jego sytuacji finansowej, a co za tym idzie przedstawił swoją sytuację finansową w sposób selektywny, uchylając się od wykazania swoich rzeczywistych możliwości płatniczych. Tym samym skarżący nie wykazał, że spełnia ustawowe przesłanki przyznania prawa pomocy. Sąd pierwszej instancji zwrócił uwagę, że przy rozpoznawaniu wniosku o przyznanie prawa pomocy brak jest możliwości poszukiwania z urzędu faktów przemawiających na korzyść ubiegającego się o przyznanie prawa pomocy, a sąd dokonuje jedynie oceny w świetle art. 246 § 1 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. z 2012 r., poz. 270, dalej jako: "p.p.s.a.") tych okoliczności, które wskazała strona. Nie zgadzając się z powyższym postanowieniem skarżący wniósł zażalenie, w którym ponowił wniosek o przyznanie prawa pomocy. Wskazał, że jest posiadaczem konta osobistego w N. i załączył wyciąg z tego rachunku za okres o 16 stycznia 2013 r. do 15 lipca 2013 r. Zwrócił ponadto uwagę, iż jego konto bankowe zostało obciążone przez Urząd Skarbowy w G. na kwotę 36 539 zł. Podkreślił, że jeden z posiadanych przez niego samochodów jest niesprawny, natomiast z drugiego na co dzień korzysta konkubina. Skarżący wskazał ponadto, iż konkubina jest głównym żywicielem rodziny i nie jest w stanie ponieść dodatkowych kosztów postępowania sądowego, którego nie jest uczestnikiem, ponieważ wiązałoby się to ze szkodą dla całej rodziny. Do zażalenia skarżący załączył ponadto zaświadczenie z urzędu skarbowego o braku dochodów i braku rozliczenia za rok podatkowy 2012 r. Naczelny Sąd Administracyjny zważył, co następuje: Zażalenie nie zasługuje na uwzględnienie. Zgodnie z art. 245 § 1 p.p.s.a. prawo pomocy może być przyznane w zakresie całkowitym lub częściowym. Prawo pomocy w zakresie całkowitym obejmuje zwolnienie od kosztów sądowych oraz ustanowienie adwokata, radcy prawnego, doradcy podatkowego lub rzecznika patentowego (art. 245 § 2 p.p.s.a.). Natomiast prawo pomocy w zakresie częściowym obejmuje tylko zwolnienie od opłat sądowych w całości lub w części albo tylko od wydatków albo od opłat sądowych i wydatków lub obejmuje tylko ustanowienie adwokata, radcy prawnego, doradcy podatkowego lub rzecznika patentowego (art. 245 § 3 p.p.s.a.). Przyznanie prawa pomocy osobie fizycznej w zakresie częściowym następuje wówczas, gdy strona wykaże, że nie jest w stanie ponieść pełnych kosztów postępowania bez uszczerbku utrzymania koniecznego dla siebie i rodziny (art. 246 § 1 pkt 2 p.p.s.a.). Należy przede wszystkim zaznaczyć, że celem instytucji prawa pomocy jest zagwarantowanie dostępu do sądu podmiotom, których wyjątkowo trudna sytuacja materialna nie pozwala na poniesienie kosztów postępowania. Przyznanie prawa pomocy w jakimkolwiek zakresie musi być jednak postrzegane jako wyjątek od zasady ponoszenia kosztów postępowania (por. art. 199 p.p.s.a.), co należy mieć na uwadze przy rozstrzyganiu o zastosowaniu tej instytucji. W związku z tym strona występująca na drogę postępowania sądowego winna mieć świadomość obowiązku ponoszenia kosztów tego postępowania oraz wyjątkowości zwolnienia z tego obowiązku, czego konsekwencją powinno być wykazanie w sposób wiarygodny i rzetelny, że zachodzą przesłanki do uwzględnienia wniosku o przyznanie prawa pomocy. Z art. 246 § 1 pkt 1 p.p.s.a., w którym mowa o przyznaniu prawa pomocy osobie fizycznej w zakresie całkowitym, wynika w sposób jednoznaczny, że ciężar dowodu spoczywa na stronie, która ubiega się o przyznanie jej prawa pomocy. Z zawartego w tym przepisie określenia "gdy wykaże" wynika, że to strona ma przekonać sąd, że znajduje się w sytuacji, która została uznana przez ustawodawcę za usprawiedliwiającą przyznanie prawa pomocy. Skarżący zaś nie wypełni obowiązków wynikających ze spoczywającego na nim ciężaru dowodowego, jeżeli nie przedstawi dokumentów na podstawie, których dałoby się ustalić, jakimi środkami miesięcznie dysponuje i na jakim poziomie kształtują się jego koszty utrzymania (por. J. P. Tarno, Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi Komentarz, Warszawa 2010 s. 567 – 568). Zdaniem Naczelnego Sądu Administracyjnego dokonana przez sąd pierwszej instancji ocena wniosku skarżącego o przyznanie prawa pomocy była prawidłowa. Słusznie Wojewódzki Sąd Administracyjny wskazał, że wnioskodawca nie przedłożył, pomimo wezwania, wszystkich dokumentów koniecznych do stwierdzenia, że nie jest wstanie ponieść kosztów postępowania sądowoadministracyjnego, wskutek czego uniemożliwił sądowi dokonanie wnikliwej i szczegółowej oceny swojej sytuacji materialnej. Należy zauważyć, iż skarżący jedynie częściowo wypełnił wezwanie referendarza z dnia 25 lipca 2013 r. przedstawiając tylko szczątkowe dokumenty i wyjaśnienia, nie przyczyniające się w istocie do wzbogacenia wiedzy rozstrzygającego wniosek sądu na temat rzeczywistego stanu majątkowego i możliwości płatniczych skarżącego. Zgodzić należy się z sądem pierwszej instancji, iż skarżący nie przedstawił jakichkolwiek dokumentów obrazujących wysokość ponoszonych kosztów utrzymania (opłat za media) czy potwierdzających stan aktualnego zadłużenia. Nie wyjaśnił, czy jest względem niego prowadzone postępowanie egzekucyjne, nie wskazał, jakiego rodzaju pomoc i w jakiej wysokości (jeżeli jest to pomoc finansowa) otrzymuje od rodziny i kościoła. Niejasne pozostają także okoliczności uzyskiwania przez skarżącego dochodów z tytułu "okazjonalnej pracy na umowę zlecenie". Naczelny Sąd Administracyjny pragnie zauważyć, że nawet uwzględniając dokumenty załączone do zażalenia (oświadczenie o braku dochodów skarżącego za rok 2012 oraz wyciąg z rachunku bankowego) w okolicznościach niniejszej sprawy nie tylko nie można uznać, aby skarżący w sposób wyczerpujący i wiarygodny wykazał, że nie jest w stanie ponieść jakichkolwiek kosztów postępowania, ale przede wszystkim nie przybliżył sądu do rozwiania wątpliwości dotyczących jego aktualnej sytuacji majątkowej. Ponadto nie budzi wątpliwości Naczelnego Sądu Administracyjnego niewykonanie wezwanie w zakresie dotyczącym dokumentów źródłowych obrazujących sytuację majątkową konkubiny skarżącego. We wniosku o przyznanie prawa pomocy skarżący wskazał, że prowadzi gospodarstwo domowe wspólne z konkubiną i jako jedyny dochód osób pozostających w tym gospodarstwie wymienił dochód osiągany przez konkubinę z tytułu wynagrodzenia za pracę w wysokości 3 900 zł. W ocenie Naczelnego Sądu Administracyjnego w sytuacji, gdy wnioskodawca pozostaje we wspólnym gospodarstwie domowym z inną osobą, winien on podać również szczegółowe dane o stanie majątkowym i dochodach tej osoby. Informacje te nie pozostają bez wpływu na ocenę rzeczywistego stanu majątkowego i możliwości płatniczych wnioskodawcy, bowiem pozwalają na ustalenie, w jakiej części każda z tych osób przyczynia się do zaspakajania wspólnych potrzeb osób wchodzących w skład gospodarstwa domowego. Naczelny Sąd Administracyjny zauważa, że przez pojęcie "pozostawania we wspólnym gospodarstwie domowym" należy rozumieć stałe przebywanie kilku osób w tym samym miejscu przy jednoczesnym partycypowaniu w utrzymaniu tego gospodarstwa. W zakresie, w jakim dochody i obciążenie finansowe osób pozostających we wspólnym gospodarstwie domowym współkształtują sytuację finansową wnioskodawcy o prawo pomocy, tj. jego koszty utrzymania i potencjalne dochody, wojewódzkie sądy administracyjne są uprawione na podstawie art. 255 p.p.s.a. do wzywania o dokumenty źródłowe obrazujące sytuację majątkową domowników wnioskodawcy. Porównanie takie jest konieczne dla oceny możliwości finansowych partycypowania przez stronę w kosztach postępowania sądowoadministracyjnego na zasadzie wyrażonej w art. 199 p.p.s.a. (por. postanowienie Naczelnego Sądu Administracyjnego z dnia 29 listopada 2012 r., sygn. akt II GZ 442/12; z dnia z dnia 10 września 2013 r., sygn. akt I GZ 375/13, publ. w Centralnej Bazie Orzeczeń Sądów Administracyjnych, www.orzeczenia.nsa.gov.pl). Skoro to do strony ubiegającej się o przyznanie prawa pomocy należy wykazanie, że znajduje się ona w sytuacji uprawniającej do skorzystania z tej instytucji, a skarżący nie wykazał ani tego, jakie dochody są uzyskiwane w jego gospodarstwie domowym, ani w jakiej konkretnie wysokości wydatki były w ostatnich miesiącach przez niego i jego konkubinę ponoszone, należy stwierdzić, że prawidłowa jest konkluzja sądu pierwszej instancji o niewykazaniu spełnienia przesłanek z art. 246 § 1 pkt 1 p.p.s.a. Mając powyższe na względzie Naczelny Sąd Administracyjny na podstawie art. 184 w zw. z art. 197 § 1 i 2 p.p.s.a. postanowił jak w sentencji.