II OZ 348/15

Naczelny Sąd Administracyjny w składzie: Przewodniczący: Sędzia NSA Małgorzata Miron po rozpoznaniu w dniu 28 kwietnia 2015 r. na posiedzeniu niejawnym w Izbie Ogólnoadministracyjnej zażalenia A.Z. na postanowienie Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Olsztynie z dnia 13 marca 2015 r., sygn. akt II SO/Ol 9/13 o odmowie zwolnienia wnioskodawcy od kosztów sądowych i ustanowieniu radcy prawnego w sprawie z wniosku A.Z. o wymierzenie grzywny Wojewodzie Warmińsko-Mazurskiemu w trybie art. 55 § 1 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. – Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi postanawia: oddalić zażalenie. Zaskarżonym postanowieniem z dnia 13 marca 2015 r., sygn. akt II SO/Ol 9/13 Wojewódzki Sąd Administracyjny w Olsztynie odmówił A.Z. częściowego zwolnienia od kosztów sądowych i ustanowienia dla niego radcy prawnego w sprawie wniosku A.Z. o wymierzenie grzywny Wojewodzie Warmińsko-Mazurskiemu w trybie art. 55 § 1 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. – Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz.U. z 2012 r., poz. 270, dalej jako "p.p.s.a."). Sąd I instancji wskazał, iż we wniosku z dnia 2 maja 2014 r. (k. 124-125 akt) A.Z. wniósł o częściowe zwolnienie od kosztów sądowych (zwolnienie z wpisu od skargi) i ustanowienie radcy prawnego. Wnioskodawca podniósł, iż "jest osobą ubogą niekorzystającą z zasiłków od Państwa Polskiego oraz (...) nie posiada oszczędności ani też przedmiotów wartościowych celem ich spieniężenia w tym i dochodów". Według oświadczenia o stanie rodzinnym, majątku i dochodach, sam prowadzi gospodarstwo domowe. Jego jedyny majątek stanowią: "budynek mieszkalny do rozbiórki", mieszkanie oraz nieruchomość rolna. Wnioskodawca nie wykazał żadnych dochodów. Wskazał, iż "posiadana nieruchomość rolna nie stanowi źródła zarobkowego dochodu (...) a jedynie (...) główne źródło wyżywienia (...) na skutek prowadzonych na nich na własne potrzeby konsumpcyjne upraw i jedynie do prywatnej konsumpcji celem przeżycia". Postanowieniem z dnia 2 grudnia 2014r. Referendarz sądowy odmówił częściowego zwolnienia wnioskodawcy od kosztów sądowych i ustanowienia dla niego radcy prawnego. Podniósł, że pomimo wskazań, zawartych w postanowieniach Sądów wydanych w niniejszej sprawie, wnioskodawca składając kolejny wniosek powtórzył jedynie argumentację, jaką zawarł we wcześniejszych wnioskach. Nie odniósł się natomiast w żaden sposób do stanowiska zarówno Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Olsztynie, jak i Naczelnego Sądu Administracyjnego, co do nieujawnienia przez niego pełnych danych na temat jego rzeczywistej sytuacji finansowej i majątkowej w zakresie wskazanym przez te Sądy. Sprzeciw od ww. postanowienia wniósł A.Z. zarzucając mu naruszenie szeregu przepisów ustawy Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi i Konstytucji RP. Wojewódzki Sąd Administracyjny w Olsztynie rozpoznając wniosek A.Z. przytoczył treść art. 246 § 1 pkt 2 p.p.s.a. wskazując, iż prawo pomocy, zarówno w zakresie całkowitym, jak i częściowym, jest instytucją stanowiącą wyjątek od zasady ponoszenia kosztów postępowania sądowego przez strony. Z tego względu przesłanki jej zastosowania winny być interpretowane w sposób ścisły. Sąd I instancji zaznaczył, że na skutek wniesienia sprzeciwu od postanowienia Referendarza sądowego z dnia 2 grudnia 2014r., w myśl art. 260 p.p.s.a. straciło ono moc. Sąd zaznaczył, że w orzecznictwie sądów administracyjnych ugruntowany jest pogląd, że to na wnioskodawcy spoczywa ciężar wykazania, iż znajduje się on w sytuacji uprawniającej do skorzystania z prawa pomocy. Wniosek ten ma na celu ogólne przedstawienie sytuacji materialnej i rodzinnej wnioskodawcy. Z przepisów art. 246 § 1 pkt 2 i art. 252 § 1 p.p.s.a. wynika jednakże, że Sąd musi dysponować precyzyjnymi danymi dowodzącymi istnienia ustawowych przesłanek uzasadniających przyznanie prawa pomocy. Sąd I instancji podkreślił, że w niniejszej sprawie wnioskodawca złożył kolejny wniosek o przyznanie prawa pomocy. Wnioskodawcy już dwukrotnie odmówiono przyznania prawa pomocy (k. 44-50, 93-99), a postępowania w tym zakresie zakończyły się postanowieniami Naczelnego Sądu Administracyjnego oddalającymi zażalenia na orzeczenia Sądu I instancji (k. 63-65, 109-113). Sąd I instancji wskazał, iż Naczelny Sąd Administracyjny w postanowieniu z dnia 14 marca 2014 r. oddalając zażalenie na postanowienie z dnia 17 grudnia 2013 r. stwierdził, że przekazane do oceny pisma i wyjaśnienia nie wskazują jednoznacznie, jaka jest rzeczywista sytuacja finansowa wnioskodawcy. Pozostawanie przez osobę składającą wniosek o przyznanie prawa pomocy w stanie ubóstwa nie jest uzależnione od subiektywnego nastawienia wnioskodawcy do swojej sytuacji majątkowej, ale od przyjętej przez Sąd oceny tejże sytuacji, która rozważana być musi w oparciu o zobiektywizowane kryteria. W niniejszej sprawie niewyjaśniona została przez wnioskodawcę jego sytuacja majątkowa związana z posiadanymi nieruchomościami, w szczególności kwestie dotyczące ich przeznaczenia i wartości. Skoro niemożliwe okazało się ustalenie jego rzeczywistej sytuacji materialnej, zarówno dochodowej jak i majątkowej, to tym samym zasadna była odmowa przyznania prawa pomocy. Ponowny wniosek mógłby być rozpatrzony pozytywnie, gdyby zmieniła się sytuacja majątkowa i osobista wnioskodawcy. Sąd I instancji podkreślił, iż strona skarżąca zmieniła jedynie zakres swojego wniosku, w stosunku do poprzedniego wniosku, jednakże poza tym nie zaszły żadne nowe okoliczności uzasadniające odmienną ocenę możliwości finansowych i majątkowych strony. Wnioskodawca nadal nie przedstawił w sposób klarowny i wyczerpujący swojej sytuacji majątkowej. W dalszym ciągu natomiast powtarza te same formuły. Dodatkowo Sąd I instancji wskazał, że prawo do sądu nie ma charakteru absolutnego i może być przedmiotem uzasadnionych prawnie ograniczeń. Natomiast, jeżeli dostęp jednostki do sądu może być ograniczony, czy to przez działanie prawa, czy też w sposób faktyczny, ograniczenie tego prawa nie będzie sprzeczne z przepisami z art. 45 ust. 1 i art. 77 ust. 2 Konstytucji RP oraz art. 6 Konwencji o ochronie praw człowieka i podstawowych wolności sporządzonej w Rzymie w dniu 4 listopada 1950r. (Dz.U. z 1993 r. Nr 61, poz. 284 ze zm.), jeśli ograniczenie dostępu do sądu nie narusza samej istoty tego prawa, a więc jeśli zmierza do realizacji uzasadnionego prawnie celu, oraz gdy zachowana została rozsądna relacja proporcjonalności pomiędzy stosowanymi środkami a celem, do realizacji którego stosowane środki będą zmierzały. Stąd ograniczona ilość funduszy publicznych dostępna na udzielanie pomocy prawnej sprawia, że koniecznością systemu wymiaru sprawiedliwości jest przyjęcie procedury selekcji, a sposób, w jaki ta procedura funkcjonuje w poszczególnych sprawach, powinien być pozbawiony arbitralności lub dysproporcjonalności i nie powinien rzutować na istotę prawa dostępu do sądu (por. wyrok Europejskiego Trybunału Praw Człowieka z dnia 16 lipca 2002 r. w sprawie P., C. i S. vs. Wielka Brytania nr 56547/00, publ. Lex nr 75481). Oznacza to, że skoro skarżący nie wykazał, że jest osobą, której sytuacja majątkowa nie pozwala na poniesienie pełnych kosztów postępowania, a w konsekwencji następuje odmowa przyznania stronie prawa pomocy, to nie można w takiej sytuacji mówić o naruszeniu prawa do sądu. Opłaty sądowe, w tym wpis, należy zaliczyć do danin publicznych. Zwolnienie z tego rodzaju opłaty stanowi odstępstwo od konstytucyjnego obowiązku ich powszechnego i równego ponoszenia, co wynika z art. 84 Konstytucji RP. Stąd też zastosowanie tego wyjątku odnosi się do szczególnych sytuacji, gdy istnieją uzasadnione powody do przerzucenia ciężaru na współobywateli. Wnioskujący zaś nie wykazał w przekonujący sposób, że znajduje się w sytuacji materialnej, która kwalifikowałaby go do przyznania mu prawa pomocy. Tak więc to z przyczyn leżących po stronie wnioskodawcy niemożliwe okazało się ustalenie jego rzeczywistej sytuacji dochodowej i majątkowej. Udzielane bowiem przez skarżącego wyjaśnienia i przedstawiane dowody nie w pełni obrazują rzeczywistą sytuację materialną skarżącego. Skoro skarżący nie przedstawił informacji, które wskazywałyby w sposób nie budzący wątpliwości na jego rzeczywistą sytuację materialną i zdolności finansowe, to jego wniosek nie mógł być uwzględniony. Z tych względów, Sąd I instancji na podstawie art. 246 § 1 pkt 2 p.p.s.a., odmówił skarżącemu przyznania prawa pomocy we wnioskowanym zakresie. Zażalenie na ww. postanowienie wniósł A.Z. Postanowienie zaskarżono w całości, zarzucono mu nieważność i bezprawność oraz rażące naruszenie prawa materialnego poprzez błędną wykładnię i przepisów postępowania w stopniu mającym istotny wpływ na treść postanowienia, tj.: art. 45 i art. 77 ust. 2 Konstytucji RP w zw. z art. 6 Konwencji o ochronie prawa człowieka i podstawowych wolności sporządzonej w Rzymie w dniu 4 listopada 1950 r., art. 183 § 2 pkt 4 p.p.s.a. w zw. z art. 19 p.p.s.a., art. 183 § 2 pkt 4 p.p.s.a. w zw. z art. 22 § 1 i 3 p.p.s.a. wskutek art. 19 p.p.s.a., art. 183 § 1 pkt 5 w zw. z art. 255 p.p.s.a., art. 246 § 1 pkt 1 w zw. z art. 78 Konstytucji RP, art. 246 § 1 pkt 1 p.p.s.a. w zw. z art. 243 § 1 p.p.s.a. Wskazując na powyższe zarzuty skarżący wniósł o uchylenie w całości skarżonego postanowienia ze stwierdzeniem jego nieważności lub rażącego naruszenia prawa. Naczelny Sąd Administracyjny zważył, co następuje: Zażalenie nie zasługuje na uwzględnienie. W dotychczasowym orzecznictwie Naczelnego Sądu Administracyjnego prezentowane jest stanowisko, zgodnie z którym niedopełnienie przez wnioskodawcę obowiązku przedstawienia na podstawie art. 255 p.p.s.a. dodatkowych wyjaśnień odnośnie swojej sytuacji majątkowej, gdy ta w oparciu o przedłożone dotychczas informacje jest uznawana za niepełną bądź budzącą wątpliwości, uzasadnia oddalenie wniosku o przyznanie prawa pomocy. Ocena ta znajduje uzasadnienie w stwierdzeniu, że orzeczenie sądu w zakresie przyznania stronie postępowania prawa pomocy nie może zostać oparte na ustaleniach faktycznych o charakterze fragmentarycznym lub hipotetycznym. Strona, która nie realizuje obowiązków wynikających z wezwania sądu, nie ma podstaw, by oczekiwać rozstrzygnięcia zgodnego ze złożonym wnioskiem (por. postanowienie NSA z dn. 20.01.2006r., sygn. akt I OZ 1551/05, dostępny w Centralnej Bazie Orzeczeń Sądów Administracyjnych na stronie internetowej http://cbois.nsa.gov.pl). Taki kierunek wykładni art. 255 p.p.s.a. Sąd rozpoznający niniejsze zażalenie w pełni podziela. Taki kierunek wykładni wskazanego przepisu był przyjmowany dotąd również w tych sprawach, w których z żądaniem przyznania prawa pomocy zwracał się sam skarżący (por. postanowienie NSA z dn. 11.06.2013r., sygn. II OZ 442/13, npubl; postanowienie NSA z dn. 10.05.2013 r. sygn. akt II OZ 347/13; postanowienie NSA z dn. 14.04.2013 r. sygn. akt I OZ 253/13, http://cbois.nsa.gov.pl), wobec czego powinien on mieć świadomość skutków prawnych nieprzedstawienia tych wszystkich informacji, które zostały uznane przez Sąd za istotne z punktu widzenia oceny zaistnienia przesłanek przyznania prawa pomocy. Zmiana postanowienia niekończącego postępowania w sprawie - a takim jest postanowienie w przedmiocie prawa pomocy - jest w postępowaniu sądowoadministracyjnym możliwa wówczas, gdy zmienią się okoliczności sprawy (art. 165 p.p.s.a.). Innymi słowy, warunkiem bezwzględnym weryfikacji takiego orzeczenia, nawet prawomocnego, jest wykazanie przez zainteresowanego, że okoliczności dla rozstrzygnięcia istotne - a więc tu jego sytuacja materialna – uległy modyfikacji na tyle ważkiej, że uzasadniają one jego zmianę. W niniejszej sprawie skarżący przedstawił praktycznie tożsamy stan faktyczny, jak w poprzednim postępowaniu dotyczącym prawa pomocy, to zaś wyklucza zmianę postanowienia o odmowie przyznania prawa pomocy, byłoby to bowiem sprzeczne z brzmieniem przywołanego przepisu. W postępowaniu wywołanym kolejnym wnioskiem o przyznanie prawa pomocy sądy nie zajmują się już ponowną oceną tych samych okoliczności i argumentów, co przy rozpatrywaniu pierwszego. Ich zadanie sprowadza się do porównania sytuacji zakreślonej w dwóch wnioskach i następnie oceny, czy nastąpiła istotna zmiana okoliczności, a w przypadku pozytywnej odpowiedzi na to pytanie do zdecydowania, czy aktualne okoliczności uzasadniają zmianę pierwotnego rozstrzygnięcia w sprawie. Z powyżej opisanych niekwestionowanych ustaleń faktycznych wynika, że zagadnienie możliwości poniesienia przez skarżącego kosztów niniejszego postępowania, w tym też związanych z ustanowieniem fachowego pełnomocnika z wyboru, została już w sposób wiążący przesądzona przez sądy obu instancji. Należy również zwrócić uwagę, że brak przedstawienia w sposób klarowny i wyczerpujący sytuacji majątkowej skarżącego, mimo wielokrotnych wezwań Sądu w tym przedmiocie nasuwa istotne wątpliwości co do prawdziwości złożonych przez skarżącego oświadczeń. Przy stwierdzeniu zatem braku istotnej zmiany okoliczności faktycznych sprawy Sąd meriti nie był władny do dokonania innej oceny tych okoliczności, niż uczynił to w uprzednich prawomocnych postanowieniach. Należy zgodzić się z twierdzeniem Sądu I instancji, że kolejny złożony w sprawie wniosek o przyznanie prawa pomocy mógłby zostać uwzględniony w sytuacji zmiany sytuacji finansowej wnioskodawcy. Strona w kolejnym wniosku o przyznanie prawa pomocy (wniosek PPF z dnia 8 maja 2014 r. – data wpływu do WSA w Olsztynie) zmieniła natomiast jedynie zakres swojego wniosku - do częściowego zwolnienia z kosztów sądowych i ustanowienie radcy prawnego, jednakże poza tym nie zaszły żadne nowe okoliczności uzasadniające odmienną ocenę możliwości finansowych i majątkowych strony. Wnioskodawca nie wykazał w przekonujący sposób, że znajduje się w sytuacji materialnej, która kwalifikowałaby go do przyznania mu prawa pomocy. W takiej sytuacji niemożliwym okazało się być ustalenie jego rzeczywistej sytuacji dochodowej i majątkowej. Udzielane bowiem przez skarżącego wyjaśnienia i przedstawiane dowody nie w pełni obrazują rzeczywistą sytuację materialną skarżącego. Skoro skarżący nie przedstawił informacji, które wskazywałyby w sposób nie budzący wątpliwości na jego rzeczywistą sytuację materialną i zdolności finansowe, to jego wniosek nie mógł być uwzględniony. Skarżący nie dopełnił obowiązku współdziałania z Sądem, uniemożliwiając mu tym samym pełne ustalenie podstawy faktycznej wnioskowanego uprawnienia procesowego, co uzasadniało odmowę przyznania prawa pomocy w żądanym zakresie. Podkreślić trzeba, iż w niniejszej sprawie Naczelny Sąd Administracyjny już dwukrotnie oddalił zażalenia skarżącego na odmowę przyznania prawa pomocy najpierw postanowieniem z dnia 30 października 2013 r., sygn. akt II OZ 918/13, a następnie postanowieniem z dnia 14 marca 2014 r., sygn. akt II OZ 245/14. Ponowny wiosek mógłby być zatem rozpatrzony pozytywnie, gdyby zmieniła się sytuacja majątkowa i osobista skarżącego, co jednak w przedmiotowej sprawie nie ma miejsca. Ponadto, skarżący nadal (jak w poprzednich postępowaniach o przyznanie prawa pomocy, zakończonymi ww. postanowieniami) nie przedstawił w sposób klarowny i wyczerpujący swojej sytuacji majątkowej. Nadto wyjaśnić należy, że odmowne rozpatrzenie wniosku skarżącego, wbrew odmiennej ocenie prezentowanej w zażaleniu, nie ogranicza jego prawa do sądu. Prawo pomocy jest instytucją, której celem jest zagwarantowanie konstytucyjnego prawa do sądu osobom, które nie są w stanie samodzielnie ponieść kosztów postępowania sądowego. Skarżący nie wykazując, że jest osobą, której sytuacja majątkowa nie pozwala na poniesienie pełnych kosztów postępowania, nie może być traktowany za osobę, która wskutek orzeczenia sądowego odmawiającego zwolnienia od kosztów sądowych, pozbawiona zostaje prawa do sądu. W takim przypadku brak przeprowadzenia przez sąd administracyjny kontroli działania administracji spowodowany jest bowiem wyłącznie niechęcią strony do uiszczenia kosztów wpisu sądowego, które strona ta we własnym zakresie mogłaby bez uszczerbku w koniecznym utrzymaniu faktycznie ponieść (porównaj: postanowienie NSA z dn. 30.10.2013r., sygn. akt II OZ 919/13, npubl.). W przedstawionych okolicznościach brak jest więc podstaw do przyznania skarżącemu prawa pomocy we wnioskowanym zakresie. Z powyższych względów na podstawie art. 184 w zw. z art. 197 § 2 p.p.s.a. zażalenie podlega oddaleniu.