I FZ 122/17

Naczelny Sąd Administracyjny w składzie: , Przewodniczący Sędzia NSA: Ryszard Pęk (sprawozdawca), , po rozpoznaniu w dniu 26 maja 2017 r. na posiedzeniu niejawnym w Izbie Finansowej zażalenia O. sp. z o.o. na postanowienie Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie z dnia 18 kwietnia 2017r., sygn. akt III SA/Wa 1841/13 w przedmiocie odrzucenia zażalenia na postanowienie Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie z dnia 15 listopada 2016 r., sygn. akt III SA/Wa 1841/13 w sprawie ze skargi O. sp. z o.o. na decyzję Dyrektora Izby Skarbowej w W. z dnia 14 maja 2013 r., nr [...] w przedmiocie określenia wysokości zobowiązania podatkowego oraz wysokości nadwyżki podatku naliczonego nad należnym do przeniesienia na następny okres rozliczeniowy w podatku od towarów i usług za okres od lipca do grudnia 2011 r. postanawia: 1) oddalić zażalenie, 2) oddalić wniosek o wstrzymanie wykonania postanowienia WSA w Warszawie z 18 kwietnia 2017r., sygn. akt III SA/Wa 1841/13 1. Postanowieniem z 18 kwietnia 2017 r., sygn. akt III SA/Wa 1841/13 Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie odrzucił zażalenie O. sp. z o.o. w W. (dalej zwana "skarżącą spółką") na postanowienie Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie z 15 listopada 2016 r., sygn. akt III SA/Wa 1841/13 w przedmiocie wyłączenia sędziego w sprawie ze skargi na decyzję Dyrektora Izby Skarbowej w W. z 14 maja 2013 r. nr [...] w przedmiocie określenia wysokości zobowiązania podatkowego oraz wysokości nadwyżki podatku naliczonego nad należnym do przeniesienia na następny okres rozliczeniowy w podatku od towarów i usług za okresy od lipca do grudnia 2011 r. 2. W uzasadnieniu postanowienia sąd I instancji przedstawił następujący stan sprawy. 2.1. Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie postanowieniem z 15 listopada 2016 r. oddalił wniosek skarżącej spółki o wyłączenie sędziego WSA [...] od orzekania w niniejszej sprawie. 2.2. Na powyższe postanowienie skarżąca spółka wniosła 22 listopada 2016 r. zażalenie, w związku z czym zarządzeniem z 27 stycznia 2017 r. wezwano ją do uiszczenia należnego od niego wpisu w kwocie 100 zł. Zarządzenie zawierało także pouczenie, że niewykonanie powyższego wezwania w terminie 7 dni skutkować będzie odrzuceniem zażalenia. 2.3. W odpowiedzi na powyższe wezwanie skarżąca spółka zwróciła się z wnioskiem o zwolnienie od kosztów sądowych, powołując się na takie okoliczności jak nieprowadzenie działalności gospodarczej, brak jakiegokolwiek majątku, brak środków oraz brak możliwości pozyskania dalszych dofinansowań ze strony wspólników. 2.4. Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie odrzucając zażalenie skarżącej spółki przyjął, że żądanie zawarte we wniosku o zwolnienie od kosztów sądowych należało ocenić jako nadużycie tego uprawnienia. W rezultacie sąd I instancji przyjął, że złożony wniosek nie przerwał biegu terminu do uiszczenia wpisu od zażalenia, a tym samym, skoro po upływie tego terminu skarżąca spółka wpisu tego nie uiściła, zażalenie należało odrzucić na podstawie art. 220 § 3 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz.U.2016, poz. 718, dalej zwana w skrócie "ustawą – Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi"). W ocenie sądu I instancji analiza działań skarżącej spółki jednoznacznie dowodziła, że jej celem nie była faktyczna obrona swych praw w postępowaniu sądowoadministracyjnym, lecz nieograniczone jego przewlekanie przez inicjowanie kolejnego już postępowania wpadkowego w przedmiocie prawa pomocy oraz składanie kolejnych wniosków o wyłączenie sędziów, co w efekcie uniemożliwiało zakończenie sprawy zawisłej przed sądem. Tymczasem, instytucja prawa pomocy, jak podkreślił sąd, nie może służyć instrumentalnemu traktowaniu przepisów prawa. Sąd I instancji zwrócił też uwagę, że możliwości płatnicze skarżącej spółki były już przedmiotem rozważań (i to dwukrotnie) zarówno Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie, jak i Naczelnego Sądu Administracyjnego. Na ich podstawie odmówiono skarżącej spółce zwolnienia od kosztów sądowych, co skutkowało tym, że uiściła ona wpis od skargi w kwocie 100.000 zł oraz wpis od zażalenia w kwocie 100 zł. 3. W zażaleniu na powyższe postanowienie skarżąca spółka zarzuciła naruszenie: 3.1. art. 45 i 176 ust. 1 Konstytucji RP przez naruszenie prawa do sądu oraz uniemożliwienie stronie skarżącej udziału w postępowaniu dwuinstancyjnym; 3.2. art. 141 § 4 w związku z art. 166 ustawy – Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi przez brak prawidłowego uzasadnienia postanowienia, tj. wadliwie ustalony stan faktyczny (przytoczenie błędnych faktów), niekompletny opis stanowiska strony a także podejmowanie prób rozstrzygania sprawy co do istoty. 3.3. W oparciu o powyższe zaskarżono powyższe postanowienie w całości, wnosząc o jego uchylenie i przekazanie sprawy do ponownego rozpoznania a także o wstrzymanie wykonania zaskarżonego postanowienia do czasu rozstrzygnięcia zażalenia oraz o zasądzenie kosztów sądowych oraz kosztów zastępstwa procesowego. 4. Naczelny Sąd Administracyjny zważył, co następuje: 4.1. Zażalenie nie zasługuje na uwzględnienie. 4.2. Sąd I instancji zasadnie przyjął, że zawarte we wniosku kolejne żądanie przyznania prawa pomocy stanowiło nadużycie tego uprawnienia, które nie przerwało biegu terminu do uiszczenia wpisu od zażalenia na postanowienie Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie z 15 listopada 2016 r., sygn. akt III SA/Wa 1841/13. 4.3. Przede wszystkim nie zasługiwał na uwzględnienie zarzut naruszenia art. art. 45 i 176 ust. 1 Konstytucji RP przez naruszenie prawa do sądu oraz uniemożliwienie stronie skarżącej udziału w postępowaniu dwuinstancyjnym; W punkcie wyjścia odnotować należy, że koncepcja zakazu nadużycia prawa do sądu jest przyjmowana w orzecznictwie Naczelnego Sądu Administracyjnego, głównie w sprawach właśnie z zakresu prawa pomocy. Stanowisko powyższe w pełni akceptuje także Naczelny Sąd Administracyjny w składzie rozpoznającym zażalenie. Inicjowanie przez skarżącą spółkę postępowań w przedmiocie wyłączenia sędziego a następnie składania wniosków o przyznanie prawa pomocy przez zwolnienie od obowiązku poniesienia wpisu od zażalenia na postanowienie o odmowie wyłączenia sędziego, w realiach rozpoznawanej sprawy nie służy ochronie naruszonych praw, a stanowi cel sam w sobie i musi uznane być za nadużycie prawa do sądu. Nie zasługuje bowiem na ochronę w demokratycznym państwie prawnym (art. 2 Konstytucji) nadużycie prawa polegające na wykorzystywaniu instytucji prawa pomocy wbrew jej celowi i funkcji (zob. postanowienia Naczelnego Sądu Administracyjnego z 18 marca 2014 r., I OZ 175/14 oraz z 16 października 2015 r., I OSK 1992/14, dostępne na w bazie orzeczeń na stronach internetowych Naczelnego Sądu Administracyjnego – CBOSA). 4.4. Przenosząc powyższe na grunt rozpoznawanej sprawy stwierdzić należało, że dokonana przez sąd I instancji ocena, że działania procesowe skarżącej spółki stanowią przykład nadużycia tego uprawnienia jest w pełni uzasadniona. Nie ulega bowiem wątpliwości, że w sytuacji, gdy skarżąca spółka składa wniosek o zwolnienie od kosztów sądowych, w którym przedstawiając swoją sytuację majątkową oczekuje od sądu wyręczenia jej w ustaleniu niezbędnych do jej zbadania informacji i pozytywnego rozpatrzenia wniosku albo po raz kolejny składa wniosek w tym przedmiocie, ograniczając się w nim wyłącznie do wskazania okoliczności i dowodów powołanych już we wcześniejszym tego rodzaju wniosku, musi liczyć się z odmową jego uwzględnienia. Działania takie w istocie dowodzą, że celem skarżącej spółki nie jest faktyczna obrona swoich praw w postępowaniu sądowoadministracyjnym lecz inicjowanie postępowań sądowych, które w istocie zmierzają do jego wydłużania. Umknąć uwadze też nie może, co słusznie zauważył sąd I instancji, że możliwości płatnicze skarżącej spółki były już przedmiotem rozważań (i to dwukrotnie) zarówno Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie, jak i Naczelnego Sądu Administracyjnego, które to sądy każdorazowo odmawiały skarżącej spółce przyznania prawa pomocy. Utrwalonym jest pogląd, który w pełni podziela Naczelny Sąd Administracyjny w składzie rozpoznającym zażalenie, że instytucja prawa pomocy stanowi realizację konstytucyjnej zasady prawa do sądu i stanowi wyjątek od zasady odpłatności postępowania sądowego (art. 199 ustawy – Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi). Prawo pomocy służy realizacji dostępu do sądu osób, które ze względu na wyjątkowo ciężką sytuację materialną i rodzinną nie są w stanie ponieść kosztów tego postępowania, a często nie mają zaspokojonych nawet podstawowych potrzeb życiowych. W konsekwencji, dopiero gdy posiadane przez nich środki okażą się niewystarczające do obrony swoich praw przed sądem, może być im przyznane prawo pomocy. A zatem udzielenie prawa pomocy jest formą dofinansowania jej z budżetu państwa i winno sprowadzać się jedynie do przypadków, w których strona rzeczywiście nie ma środków na sfinansowanie udziału w postępowaniu sądowym i wykaże to w sposób przekonywujący (postanowienie NSA z 4.4.2011 r., II FZ 103/11; 25.2.2011 r., I FZ 26/11, CBOSA). 4.5. W podsumowaniu Naczelny Sąd Administracyjny stwierdza, że sąd I instancji trafnie wyważył indywidualne prawo skarżącej spółki do sądu i prawo do sądu ujmowane generalnie, którego elementem jest także prawo do rozpatrzenia sprawy bez nieuzasadnionej zwłoki. Nie ulega też wątpliwości, że przyznanie uprawnienia procesowego, które wiąże się z przejęciem przez Skarb Państwa kosztów udziału strony w postępowaniu musi być każdorazowo racjonalnie uzasadnione w przeciwnym bądź razie wszczynanie kolejnych postępowań mogłoby prowadzić do wydłużenia postępowania sądowoadministracyjnego i mogłoby godzić w art. 45 ust. 1 Konstytucji RP. 4.6. Z powyższych względów uznać należało, że wniosek skarżącej spółki nie skutkował przerwaniem biegu terminu do uiszczenia wpisu od zażalenia. W rezultacie do przekroczenia terminu nie doszło a czynność (uiszczenie wpisu) nie została dokonana w ustawowym terminie. To zaś oznaczało, że wniesione zażalenie zostało odrzucone. 4.7. Zaskarżone postanowienie nie naruszało także art. 141 § 4 w związku z art. 166 ustawy – Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi. Wbrew bowiem wywodom zażalenia uzasadnienie zaskarżonego postanowienia spełniało wszystkie wymogi i standardy, o których stanowi powołany wyżej przepis. Przedstawiono w nim stan faktyczny sprawy, zrelacjonowano sformułowane w zażaleniu zarzuty oraz wskazano podstawę prawną rozstrzygnięcia. O naruszeniu tego przepisu nie można mówić w sytuacji, w której stanowisko zajęte przez sąd I instancji jest odmienne od prezentowanego w zażaleniu. 4.8. Nie był zasadny wniosek o wstrzymanie wykonania postanowienia z 18 kwietnia 2017 r. Naczelny Sąd Administracyjny zwraca uwagę, że zaskarżone postanowienie o odrzuceniu zażalenia na postanowienie Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie z 15 listopada 2016 r., sygn. akt III SA/Wa 1841/13 nie nadaje się do wykonania, a zatem bezprzedmiotowe jest wstrzymanie jego wykonania. 4.9. W tym stanie rzeczy Naczelny Sąd Administracyjny, na podstawie art. 184 w związku z art. 197 § 2 i art. 198 ustawy - Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi, orzekł jak w sentencji postanowienia. 4.10. Odnosząc się na zakończenie do zawartego w zażaleniu wniosku o zasądzenie zwrotu kosztów postępowania zażaleniowego, stwierdzić należy, że nie może on być uwzględniony przez Naczelny Sąd Administracyjny, bowiem przepisy art. 203 i 204 ustawy - Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi, które regulują kwestie zwrotu kosztów postępowania kasacyjnego, nie mają zastosowania do postępowania toczącego się na skutek wniesienia zażalenia na postanowienie sądu pierwszej instancji. (por. także uchwała 7 sędziów Naczelnego Sądu Administracyjnego, sygn. akt I OPS 4/07, opubl. ONSAiWSA z 2008 r., nr 2, poz. 23).