II OZ 188/14

Naczelny Sąd Administracyjny w składzie: Przewodniczący Sędzia NSA Maciej Dybowski po rozpoznaniu w dniu 26 lutego 2014 r. na posiedzeniu niejawnym w Izbie Ogólnoadministracyjnej zażalenia J. M. na postanowienie Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Krakowie z dnia 22 listopada 2013 r., sygn. akt II SA/Kr 785/13 oddalające wniosek skarżącego o zwolnienie od kosztów sądowych w sprawie ze skargi J. M. na postanowienie Kierownika Urzędu do Spraw Kombatantów i Osób Represjonowanych w Warszawie z dnia [...] 2013 r. nr [...] w przedmiocie odmowy wznowienia postępowania postanawia I. uchylić zaskarżone postanowienie w punkcie 1 (pierwszym); II. zwolnić skarżącego od kosztów sądowych w całości Postanowieniem z dnia 22 listopada 2013 r., sygn. akt II SA/Kr 785/13 Wojewódzki Sąd Administracyjny w Krakowie w sprawie ze skargi J. M. na postanowienie Kierownika Urzędu do Spraw Kombatantów i Osób Represjonowanych w Warszawie z dnia [...] 2013 r. nr [...] w przedmiocie odmowy wznowienia postępowania, oddalił wniosek J. M. o zwolnienie od kosztów sądowych i ustanowił dla skarżącego radcę prawnego, którego wyznaczy Okręgowa Izba Radców Prawnych w [...]. W uzasadnieniu Sąd I instancji wskazał, że J. M. (dalej skarżący) w skardze na postanowienie Kierownika Urzędu do Spraw Kombatantów i Osób Represjonowanych w Warszawie z [...] 2013 r. nr [...] (dalej postanowienie z [...] 2013 r.), wniósł o zwolnienie od kosztów sądowych i ustanowienie pełnomocnika z urzędu. We wniosku skarżący wskazał, że prowadzi wspólne gospodarstwo domowe z żoną. Ich miesięczny dochód z tytułu pobieranych świadczeń emerytalnych wynosi 2.984,46 zł brutto i składają się nań: świadczenie emerytalne skarżącego w wysokości 1.991,46 zł i świadczenie emerytalne żony w wysokości 993 zł. Podał, że nie posiada żadnego majątku ruchomego o wartości powyżej 3.000 euro ani nieruchomości. Skarżący podał, że ma 85 lat i nie jest w stanie samodzielnie prowadzić swej sprawy. Nie korzysta z pomocy opieki społecznej, za wyjątkiem jednego przypadku, gdy sfinansowano mu remont łazienki. Na wezwanie Sądu skarżący wyjaśnił, że zamieszkuje w domu, będącym własnością syna. W domu mieszka także syn z żoną i dziećmi, ale w odrębnych pomieszczeniach i nie prowadzi z synem wspólnego gospodarstwa domowego. Miesięczne koszty utrzymania to kwota ok. 2348 zł i składają się nań w przybliżeniu koszty: opłacanych rachunków w wysokości 548 zł, leczenia i leków w wysokości 600 zł, wyżywienia w wysokości 1000 zł i zaspokajania innych potrzeb życiowych w wysokości 200 zł. Sąd I instancji uznał, że wskazane we wniosku warunki materialno-bytowe skarżącego przemawiają za przyznaniem prawa pomocy w zakresie częściowym, gdyż skarżący wykazał, że nie jest w stanie ponieść pełnych kosztów postępowania bez uszczerbku utrzymania siebie i żony. W szczególności stwierdził, że sytuacja skarżącego nie daje możliwości poniesienia przez niego kosztów wynagrodzenia profesjonalnego pełnomocnika. Miesięczny dochód osiągany przez skarżącego i jego żonę wystarcza na zaspokojenie podstawowych potrzeb życiowych i biorąc pod uwagę wiek skarżącego i deklarowany stan zdrowia trudno oczekiwać, że będzie on w stanie wygenerować oszczędności potrzebne na ustanowienie profesjonalnego pełnomocnika. Skarżący nie posiada też nieruchomości, czy przedmiotów wartościowych które mogłyby stanowić podstawę do zabezpieczenia pożyczki czy kredytu. Koszty sądowe do jakich uiszczenia skarżący będzie obowiązany w niniejszej sprawie są na tyle niewysokie (na obecnym etapie wpis od skargi w wysokości 100 zł), że leżą w granicach możliwości finansowych skarżącego. Zażalenie na powyższe rozstrzygnięcie wywiódł skarżący reprezentowany przez pełnomocnika z urzędu radcę prawnego W. H., zaskarżając je w zakresie pkt I sentencji. Postanowieniu zarzucił naruszenie: - art. 246 § 1 pkt 1 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (t.j. Dz. U. z 2012 r., poz. 270 ze zm., dalej ppsa) przez odmowę przyznania skarżącemu prawa pomocy w całości, mimo że w aktach postępowania zgromadzono dokumentację, z której wynika, że skarżący nie jest w stanie ponieść jakichkolwiek kosztów postępowania sądowoadministracyjnego w niniejszej sprawie; - art. 255 ppsa przez ustalenie przez Sąd I instancji relacji kosztów utrzymania skarżącego i jego małżonki do wartości dochodu brutto, w miejsce dochodu netto, pomniejszonego o należności publicznoprawne tych osób, którymi nie są one władne samodzielnie rozporządzać; - art. 45 "§" [winno być "ust."] 1 Konstytucji RP przez naruszenie prawa skarżącego do sądu w związku niezasadną odmową przyznania skarżącemu prawa pomocy w całości. Wskazując na powyższe skarżący wniósł o: - uwzględnienie zażalenia w całości i zmianę postanowienia w zaskarżonej części i przyznanie skarżącemu zwolnienia od kosztów sądowych w całości, względnie w razie uznania, że sprawa wymaga dodatkowego wyjaśnienia, o uchylenie zaskarżonego postanowienia w zaskarżonej części i przekazanie sprawy do ponownego rozpoznania Sądowi I instancji; - przyznanie pełnomocnikowi skarżącego z urzędu kosztów nieopłaconej pomocy prawnej powiększonych o podatek VAT, według norm przepisanych, za postępowanie wszczęte niniejszym pismem, ze wskazaniem, że opłaty nie zostały uiszczone przez skarżącego w całości bądź w części. Naczelny Sąd Administracyjny zważył co następuje: Zażalenie nie zasługuje na uwzględnienie. Zgodnie z art. 246 § 1 ppsa przyznanie prawa pomocy osobie fizycznej następuje w zakresie całkowitym, gdy osoba ta wykaże, że nie jest w stanie ponieść jakichkolwiek kosztów postępowania, a w zakresie częściowym – gdy wykaże, że nie jest w stanie ponieść pełnych kosztów postępowania, bez uszczerbku utrzymania koniecznego dla siebie i rodziny. Instytucja prawa pomocy ma charakter wyjątkowy i jest stosowana wobec osób o bardzo trudnej sytuacji materialnej, czyli takich, które ze względu na okoliczności życiowe są pozbawione jakichkolwiek środków do życia lub środki te są tak bardzo ograniczone, że wystarczają jedynie na zaspokojenie podstawowych potrzeb życiowych. Instytucja prawa pomocy stanowi wyjątek od zasady przewidzianej w art. 199 ppsa, zgodnie z którą strony samodzielnie ponoszą koszty postępowania związane ze swym udziałem w sprawie. W orzecznictwie sądowym przyjmuje się, że udzielenie prawa pomocy w postępowaniu przed sądem administracyjnym jest formą dofinansowania z budżetu państwa i przez to winno się sprowadzać do wypadków, w których zdobycie przez stronę środków na sfinansowanie udziału w postępowaniu sądowym jest rzeczywiście, obiektywnie niemożliwe (postanowienie NSA z: 15.3.2011 r., II GZ 83/11, Lex nr 783924; 18.6.2010 r., I FZ 153/10, Lex nr 643195; 19.4.2013, II OZ 297/13, cbosa; postanowienie WSA w Krakowie z 3.9.2010 r., I SA/Kr 1195/10, Lex nr 687002). To na wnioskodawcy spoczywa obowiązek szczegółowego określenia swego żądania i wykazania okoliczności uzasadniających przyznanie prawa pomocy (postanowienie NSA z: 4.4.2011 r., II FZ 103/11, Lex nr 783800; 22.2.2011 r., II GZ 59/11, Lex nr 783918; B. Dauter, Metodyka pracy sędziego sądu administracyjnego, Warszawa 2011 r., s. 737; J. P. Tarno, Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi. Komentarz, LexisNexis 2012 r., s. 618-619 uw. 1-2). Zarzut naruszenia art. 246 § 1 pkt 1 w zw. z art. 255 ppsa okazał się uzasadniony. Sąd I instancji błędnie przyjął wartość 1991,46 zł dochodu brutto skarżącego jako realny miesięczny dochód skarżącego. W lipcu i sierpniu 2013 r. skarżącemu ZUS wypłacił netto kwoty po 1.875,73 zł netto miesięcznie, po odjęciu od kwoty 1991,46 zł brutto kwot: 158 zł zaliczki na podatek i 179,23 zł składki na ubezpieczenie zdrowotne (k. 21 rubryka 10; 33, 41 akt sądowych). Doświadczenie życiowe pozwala stwierdzić, że realnym comiesięcznym dochodem jest kwota netto a nie brutto i to kwota netto winna być brana pod uwagę przy ocenie możliwości poniesienia przez stronę kosztów postępowania, bo w przypadku skarżącego – człowieka starszego i bez majątku – tylko z dochodu netto mógłby on czynić oszczędności na pokrycie kosztów sądowych. Analiza akt prowadzi do wniosku, że dochód netto skarżącego i jego żony jest całkowicie konsumowany na potrzeby podstawowe. A więc należy wskazać, że skarżący nie jest w stanie ponieść jakichkolwiek kosztów postępowania, bez uszczerbku utrzymania koniecznego dla siebie i rodziny (art. 246 § 1 pkt 1 ppsa). Zarzut naruszenia art. 45 ust. 1 Konstytucji RP z dnia 2 kwietnia 1997 r. (Dz. U. 1997/78/483, sprost. 2001/28/319, zm. 2006/200/1471, 2009/114/946) nie mógł odnieść zamierzonego skutku, ponieważ Sąd I instancji nie naruszył gwarantowanego w Konstytucji prawa do sądu. Odnośnie do kosztów nieopłaconej pomocy prawnej udzielonej z urzędu pełnomocnik winien zgłosić się z wnioskiem do sądu wojewódzkiego (postanowienie z 9.7.2008 r., I OZ 344/08, cbosa). Mając powyższe na uwadze, Naczelny Sąd Administracyjny na podstawie art. 188 w zw. z art. 197 § 1 i 2, i art. 246 § 1 pkt 1 ppsa, orzekł jak w sentencji postanowienia.