II FZ 117/14

Naczelny Sąd Administracyjny w składzie: Sędzia NSA Aleksandra Wrzesińska - Nowacka, po rozpoznaniu w dniu 5 marca 2014 r. na posiedzeniu niejawnym w Izbie Finansowej zażalenia M. L. na postanowienie Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Krakowie z dnia 4 grudnia 2013 r., sygn. akt I SO/Kr 32/13 w przedmiocie prawa pomocy w zakresie całkowitym w sprawie ze skargi M. L. na decyzję Dyrektora Izby Skarbowej w K. z dnia 22 maja 2013 r., nr [...] w przedmiocie umorzenia zaległości podatkowych postanawia oddalić zażalenie. Postanowieniem z dnia 4 grudnia 2013 r., I SO/Kr 32/13, Wojewódzki Sąd Administracyjny w Krakowie przyznał M. L. (dalej: "skarżąca") prawo pomocy w zakresie zwolnienia od kosztów sądowych, zaś w pozostałym zakresie – oddalił wniosek o ustanowienie adwokata z urzędu. W uzasadnieniu orzeczenia wskazano, iż z oświadczenia o stanie rodzinnym, majątku i dochodach oraz nadesłanych dokumentów wynika, że skarżąca samodzielnie prowadzi gospodarstwo domowe. Otrzymuje rentę, której wysokość po uwzględnieniu kwoty zajętej w wyniku postępowania egzekucyjnego wynosi 829,14 zł miesięcznie netto. Uzyskuje również środki z tytułu najmu dwóch lokali użytkowych w kwotach 1 860 zł i 1855,50 zł miesięcznie. W 2012 r. osiągnęła dochód w wysokości 14 133,39 zł przy przychodzie na poziomie 53 426,34 zł. Koszty utrzymania wnioskodawczyni obejmują: opłatę za prąd – ok. 83 zł miesięcznie, opłatę za gaz – w zależności od okresu od 68,98 zł do 295,16 zł za dwa miesiące, opłatę za wodę, podatek od nieruchomości, koszty produktów żywnościowych dla niej, psa i dwóch kotów ok. 100 – 150 zł miesięcznie, koszty lekarstw i środków czystości. Strona skarżąca wskazała również wydatki na przejazdy do K. w wysokości 80 zł oraz koszty kserokopii i usług pocztowych w wysokości 50 zł. Na spłatę rat kredytowych wydaje natomiast kwotę 3 500 – 3 800 zł miesięcznie. Ponadto M. L. jest właścicielką domu o pow. 108,75 m2, usytuowanego na działce o pow. 0,17 ha w M., nieruchomości rolnej położonej w W. o pow. 0,14 oraz dwóch lokali użytkowych: przy ul. S. o pow. 37,43 m2 i przy ul. B. o pow. 29,94 m2. Nieruchomość w M. obciążona jest hipotekami na łączną kwotę 133 800 zł, toczy się też w stosunku do niej postępowanie egzekucyjne. Nieruchomość rolna w W. obciążona jest natomiast hipotekami na łączną kwotę 90 000 zł, a lokale użytkowe hipotekami na łączną kwotę 175 235 zł. Wnioskodawczyni posiada także udział w wysokości 751/3840 części w nieruchomości zabudowanej o pow. 863 m2, położonej w B. oraz dwa udziały w wysokości 111/640 części i 98/1920 części w nieruchomości położonej w W. o pow. 0,3296 ha, z których jeden (111/640) zajęty został w postępowaniu egzekucyjnym. Wnioskodawczyni nie posiada oszczędności ani przedmiotów o wartości pow. 3000 euro. Podnosi, że w stosunku do wspólnot mieszkaniowych zadłużona jest na kwotę 12 000 zł, zaś a w stosunku do rodziny na sumę 3 500 zł. Podaje też, iż brakuje jej środków na spłatę wszystkich rat, jedzenie, leki i opłaty. Przyznając stronie prawo pomocy w zakresie częściowym, obejmującym zwolnienie od kosztów sądowych Wojewódzki Sąd Administracyjny wskazał, że biorąc pod uwagę przedstawione przez stronę we wniosku o przyznanie prawa pomocy okoliczności uznać należało, że w sprawie nie zachodzi sytuacja, w której stan finansowy skarżącej nie pozwala jej na uiszczenie jakichkolwiek kosztów postępowania. Sytuacja majątkowa strony, w ocenie Sądu pierwszej instancji, daje możliwość pokrycia kosztów związanych z ewentualnym ustanowieniem profesjonalnego pełnomocnika. W uzasadnieniu orzeczenia zaakcentowano, iż wnioskodawczyni prowadzi działalność gospodarczą polegającą na wynajmie lokali użytkowych i to właśnie w celu ich nabycia zaciągnęła ona kredyty, a więc była to inwestycja długoterminowa, zaplanowana i ukierunkowana na przyszły zysk. Zdaniem Sądu prowadzenie działalności gospodarczej wiąże się z ryzykiem i koniecznością pokrycia jej ewentualnych kosztów, zatem wnioskodawczyni powinna liczyć się z koniecznością pokrycia również takich wydatków. W dalszej części uzasadnienia wskazano, iż na uwzględnienie zasługiwał wniosek skarżącej o zwolnienie od kosztów sądowych, bowiem są one czynnikiem decydującym o dopuszczalności dalszych kroków procesowych w sprawie, umożliwiających wnioskodawczyni dochodzenie swych praw przed sądem, zaś w pozostałym zakresie odmówiono skarżącej prawa pomocy, ponieważ nie spełnia ona przesłanek zawartych w dyspozycji art. 246 § 1 pkt 1 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (t.j. Dz. U. z 2012 r., poz. 270 ze zm.), powoływanej dalej jako: "p.p.s.a.". Na powyżej powołane rozstrzygnięcie skarżąca wniosła zażalenie, wskazując na szereg nieprawidłowości ze strony "wybranych przedstawicieli władzy", niewłaściwe zachowanie urzędników skarbowych w trakcie prowadzonych postępowań, a także poinformowała, iż zalega z bieżącymi płatnościami oraz posiada dług u rodziny, który traktuje honorowo. Naczelny Sąd Administracyjny zważył, co następuje: Zgodnie z dyspozycją art. 246 § 1 p.p.s.a. przyznanie prawa pomocy osobie fizycznej następuje bądź w zakresie całkowitym - gdy osoba ta wykaże, że nie jest w stanie ponieść jakichkolwiek kosztów postępowania; bądź też w zakresie częściowym - gdy wykaże, że nie jest w stanie ponieść pełnych kosztów postępowania, bez uszczerbku utrzymania koniecznego dla siebie i rodziny. Zatem z woli ustawodawcy jedynymi przesłankami warunkującymi przyznanie prawa pomocy, w tym ustanowienie pełnomocnika z urzędu, jest sytuacja materialna strony. Sąd rozpoznając wniosek strony o ustanowienie adwokata, radcy prawnego, czy też doradcy podatkowego nie jest uprawniony do oceny zasadności i celowości udziału pełnomocnika z urzędu w tym konkretnym postępowaniu. W procedurze obowiązującej przed sądami administracyjnymi brak jest bowiem odpowiednika art. 117 § 4 Kodeksu postępowania cywilnego. Przepis ten stanowi, że sąd uwzględni wniosek o ustanowienie pełnomocnika z urzędu, jeżeli udział adwokata lub radcy prawnego w sprawie uzna za potrzebny (por. postanowienie NSA z dnia 29 października 2009 r., II FZ 429/09, www.orzeczenia.nsa.gov.pl). Zatem jedyne kryterium od jakiego uzależnia ustawa - Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi, przyznanie prawa pomocy w zakresie całkowitym, tj. zwolnienia od kosztów i przyznania pełnomocnika z urzędu to niemożność poniesienia jakichkolwiek kosztów postępowania (por. postanowienia Naczelnego Sądu Administracyjnego z dnia 18 lutego 2005 r., sygn. akt. OZ 1516/04; z dnia 1 kwietnia 2008 r., sygn. akt II OZ 274/08, z dnia 18 kwietnia 2008 r., II GZ 79/08, www.orzeczenia.nsa.gov.pl). Stąd też rozstrzygnięcie o ustanowieniu pełnomocnika z urzędu nie może być uzależnione od wysokości przewidywanych kosztów ponoszonych przez Skarb Państwa, czy też zależne od oceny Sądu co do potrzeby udziału takiego pełnomocnika (por. postanowienie NSA z dnia 10 czerwca 2005 r., II OZ 578/05, www.orzeczenia.nsa.gov.pl). Ustawodawca nie wprowadził bowiem takich kryteriów przyznawania prawa pomocy. W okolicznościach niniejszej sprawy, sytuacja finansowa wnioskodawczyni, ujawniona przez nią we wniosku oraz nadesłanych na wezwanie Sądu dokumentach, nie uzasadnia przyznania jej prawa pomocy w zakresie całkowitym. Wnioskodawczyni samodzielnie prowadzi gospodarstwo domowe, otrzymuje rentę, oraz uzyskuje środki z najmu dwóch lokali użytkowych. Ponadto wnioskodawczyni posiada nieruchomości oraz jest właścicielką udziałów w dwóch nieruchomościach. Biorąc pod uwagę powyższe okoliczności uznać należało, że prawidłowo Wojewódzki Sąd Administracyjny w Krakowie wskazał, iż w sprawie niniejszej nie zachodzi sytuacja, w której stan finansowy skarżącej nie pozwala jej na uiszczenie jakichkolwiek kosztów postępowania. Sytuacja majątkowa skarżącej, w ocenie Naczelnego Sądu Administracyjnego, pozwala na pokrycie kosztów związanych z ewentualnym ustanowieniem profesjonalnego pełnomocnika. Skoro korzystanie z prawa pomocy musi być, jak już podkreślono na wstępie uzasadnienia, związane z wystąpieniem szczególnych okoliczności, to w ocenie Naczelnego Sądu Administracyjnego Sąd pierwszej instancji trafnie uznał, iż przedstawione przez stronę dokumenty i wyjaśnienia złożone we wniosku nie są wystarczającą przesłanką do przyznanie wnioskodawcy zwolnienia z ponoszenia kosztów sądowych oraz przyznania profesjonalnego pełnomocnika z urzędu. Ponadto w kontekście niniejszej sprawy podkreślenia wymaga, iż również spłata zobowiązań cywilnoprawnych czy nawet publicznoprawnych nie może mieć pierwszeństwa przed kosztami zainicjowanego postępowania sądowego. Ustawodawca formułując w art. 246 p.p.s.a. przesłanki udzielenia prawa pomocy założył, że obciążenie związane z postępowaniem sądowym nie może wpływać na zaspokojenie podstawowych i niezbędnych potrzeb życiowych, za które należy uznać wyłącznie koszty zamieszkania, wyżywienia czy lekarstw, a nie na wydatki związane ze spłatą zobowiązań. Skoro wnioskodawczyni zdecydowała się na prowadzenie działalności gospodarczej polegającej na wynajmie lokali użytkowych, powinna się liczyć z koniecznością pokrycia również wydatków związanych z ryzykiem jej prowadzenia (por. postanowienie NSA z dnia 7 kwietnia 2009 r., I FZ 70/09, LEX nr 564254). Z tych względów na podstawie art. 184 w związku z art. 197 § 2 p.p.s.a. Naczelny Sąd Administracyjny orzekł jak w sentencji.