I OZ 95/14

Naczelny Sąd Administracyjny w składzie następującym Przewodniczący Sędzia NSA Anna Lech po rozpoznaniu w dniu 20 lutego 2014 r. na posiedzeniu niejawnym w Izbie Ogólnoadministracyjnej zażalenia P. C. na postanowienie Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie z dnia 20 stycznia 2014 r., sygn. akt IV SO/Wa 38/13 odmawiające przyznania prawa pomocy w zakresie całkowitym obejmującym zwolnienie od kosztów sądowych oraz ustanowienie adwokata w sprawie z wniosku P. C. o wymierzenie grzywny Prezesowi Rady Ministrów za nieprzekazanie skargi na bezczynność Prezesa Rady Ministrów wraz z aktami sprawy i odpowiedzią na skargę postanawia: oddalić zażalenie. Wnioskiem z dnia 5 września 2013 r. P. C. zwrócił się o przyznanie prawa pomocy w zakresie zwolnienia od kosztów sądowych i ustanowienia adwokata podając, że jest osobą niepełnosprawną w stopniu umiarkowanym, bezrobotną i niemającą żadnych źródeł dochodu. P. C. podniósł także, że nie otrzymuje rent ani zasiłków, a ludzie życzliwi dają mu jeść, dach nad głową i pozwalają się umyć. Oświadczył też, że nie otrzymuje pieniędzy za wykonywanie prac dorywczych, mieszka u znajomych, nie ponosząc z tego tytułu żadnych kosztów, nie posiada rachunku bankowego. Skarżący jest zarejestrowany jako bezrobotny od 10 lipca 2012 r. i nie ma prawa do zasiłku. W karcie informacyjnej Miejskiego Ośrodka Pomocy Społecznej w S. odzwierciedlającej stan na dzień 20 września 2013r. wskazano, że P.C. pozostaje w gospodarstwie domowym wraz z żoną – S. C., która jest emerytką. Żona oraz osoby trzecie zapewniają mu utrzymanie. Wyrokiem Sądu z dnia 4 listopada 2003 r. zniesiona została wspólność majątkowa małżeńska pomiędzy skarżącym i jego żoną. W piśmie z dnia 17 października 2013 r. skarżący podał, że nie prowadzi z żoną wspólnego gospodarstwa domowego i nie posiada z nią żadnego wspólnego majątku, nie ma dostępu i nie posiada żadnych dokumentów dotyczących dochodu żony. Postanowieniem z dnia 4 listopada 2013 r., sygn. akt IV SO/Wa 38/13 referendarz sądowy Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie odmówił P. C. przyznania prawa pomocy. Od tego postanowienia P. C. wniósł sprzeciw, co oznacza, że w niniejszej sprawie miał zastosowanie art. 260 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. Nr 153, poz. 1270 ze zm.), stanowiący, że w razie wniesienia sprzeciwu, który nie został odrzucony, postanowienie, przeciwko któremu został wniesiony, traci moc, a sprawa będąca przedmiotem sprzeciwu podlega rozpoznaniu przez sąd na posiedzeniu niejawnym. Postanowieniem z dnia 20 stycznia 2014 r., sygn. akt IV SO/Wa 38/13, Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie odmówił skarżącemu przyznania prawa pomocy wskazując, że fakt, iż w małżeństwie skarżącego zniesiono wspólność majątkową małżeńską nie zwalnia go z obowiązku wykazania możliwości płatniczych żony. Zgodnie bowiem z art. 27 zdanie 1 ustawy z dnia 25 lutego 1964 r. Kodeks rodzinny i opiekuńczy (Dz. U. z 2012 r., poz. 788 ze zm.) małżonkowie są obowiązani, każdy według swych sił oraz swych możliwości zarobkowych i majątkowych przyczyniać się do zaspokajania potrzeb rodziny, którą przez swój związek założyli. Stosownie zaś do treści art. 23 zdanie 2 tej ustawy, małżonkowie są zobowiązani do wzajemnej pomocy oraz do współdziałania dla dobra rodziny. Sąd podkreślił, że obowiązek alimentacyjny nie jest uzależniony od ustroju majątkowego małżeńskiego, a ponadto obejmuje on również wydatki związane z prowadzeniem postępowań sądowych (por. postanowienie NSA z dnia 14 marca 2013 r. sygn. akt II FZ 92/13). W związku z tym Sąd wskazał, że nawet, jeśli skarżący nie prowadzi z żoną wspólnego gospodarstwa domowego, a między małżonkami istnieje rozdzielność majątkowa, to nadal obydwoje zobowiązani są do zaspokajania potrzeb rodziny. W konsekwencji wykazanie sytuacji materialnej obojga małżonków co najmniej w zakresie wystarczającym do ustalenia rzeczywistych możliwości płatniczych małżonka ubiegającego się o przyznanie prawa pomocy, jest konieczne dla pozytywnego rozstrzygnięcia o żądaniu strony. W ocenie Sądu pierwszej instancji oświadczenie złożone przez skarżącego na urzędowym formularzu było niewystarczające do oceny jego sytuacji majątkowej. Natomiast nadesłane później dokumenty i oświadczenia wywołują uzasadnione wątpliwości co do rzeczywistej sytuacji majątkowej skarżącego. Sąd uznał zatem, że nie mógł prawidłowo ocenić stanu majątkowego skarżącego wobec wątpliwości powstałych co do kwestii, czy skarżący prowadzi wspólne gospodarstwo domowe z żoną. Na to postanowienie skarżący złożył zażalenie, z którego wynika, że nie zgadza się on z zapadłym rozstrzygnięciem. Wniósł także o rozpoznanie jego skargi. Naczelny Sąd Administracyjny zważył, co następuje: zgodnie z art. 246 § 1 powołanej wyżej ustawy Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi, przyznanie prawa pomocy osobie fizycznej następuje: 1) w zakresie całkowitym - gdy osoba ta wykaże, że nie jest w stanie ponieść jakichkolwiek kosztów postępowania; 2) w zakresie częściowym – gdy wykaże, że nie jest w stanie ponieść pełnych kosztów postępowania, bez uszczerbku utrzymania koniecznego dla siebie i rodziny. Brzmienie wskazanych wyżej przepisów oznacza, że instytucja zwolnienia od kosztów sądowych ma charakter wyjątkowy, stosowana jest jedynie w przypadkach, gdy skarżący znajduje się w trudnej sytuacji materialnej i stanowi w istocie pomoc państwa dla osób, które z uwagi na ich trudną sytuację nie mogą uiścić kosztów sądowych, bez wywołania uszczerbku w koniecznych kosztach utrzymania, przy czym ciężar dowodu co do wykazania okoliczności uzasadniających przyznanie prawa pomocy spoczywa na stronie składającej wniosek o przyznanie prawa pomocy. Instytucja "prawa pomocy" ma zatem na celu umożliwienie dochodzenia swoich praw przed sądem osobom o bardzo niskich dochodach lub całkowicie tych dochodów pozbawionych, które z uwagi na swą sytuację materialną nie są w stanie pokryć kosztów związanych z postępowaniem sądowym. Zasadą jest bowiem, iż strona powinna partycypować w kosztach postępowania, w szczególności jeśli posiada stały miesięczny dochód. Stanowi o tym art. 199 powołanej ustawy Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi, zgodnie z którym koszty postępowania związane ze swym udziałem w sprawie ponoszą strony, od której to zasady instytucja przyznania prawa pomocy stanowi odstępstwo. Prawo pomocy jest zatem instytucją stanowiącą wyjątek od zasady ponoszenia kosztów postępowania przez strony postępowania. Z tego względu przesłanki zastosowania tej instytucji winny być interpretowane w sposób ścisły. Udzielenie prawa pomocy jest formą dofinansowania strony postępowania z budżetu państwa i powinno mieć miejsce tylko w sytuacjach, w których zdobycie przez stronę środków na sfinansowanie udziału w postępowaniu jest rzeczywiście, obiektywnie niemożliwe. Natomiast art. 255 powołanej ustawy stanowi, że w sytuacji, gdy oświadczenie strony zawarte we wniosku o przyznanie prawa pomocy okaże się niewystarczające do oceny jej rzeczywistego stanu majątkowego i możliwości płatniczych oraz stanu rodzinnego lub budzi wątpliwości, dodatkowo strona jest zobowiązana złożyć na wezwanie Sądu dokumenty źródłowe dotyczące jej stanu majątkowego, dochodów lub stanu rodzinnego. W orzecznictwie sądów administracyjnych oraz w literaturze dotyczącej tego zagadnienia przyjęty został pogląd, podzielany w pełni przez Sąd orzekający w niniejszej sprawie, że niedopełnienie, nawet w części, obowiązku złożenia przez stronę dodatkowego oświadczenia uzasadnia oddalenie wniosku o przyznanie prawa pomocy. Z taką sytuacją mamy do czynienia w niniejszej sprawie, w której zastosowano instytucję określoną w art. 255 powołanej ustawy, skarżący jednak w odpowiedzi na wezwanie Sądu, przedłożył jedynie odpis decyzji o utracie prawa do zasiłku oraz odpis umowy wyłączającej w jego małżeństwie wspólność majątkową. Jednocześnie oświadczył, że – wobec wyłączenia w jego małżeństwie wspólności majątkowej – nie wie nic o stanie posiadania żony. Za słuszne uznać należy rozważania Sądu pierwszej instancji, że obowiązek poszerzenia ustaleń faktycznych o informacje dotyczące stanu posiadania małżonka osoby ubiegającej się o zwolnienie od kosztów sądowych odnosi się również do sytuacji, gdy o zwolnienie z kosztów zabiega osoba pozostająca w związku małżeńskim, w którym obowiązuje ustrój rozdzielności majątkowej. Przyjmuje się bowiem, że w takiej sytuacji wnioskodawcę obciąża obowiązek wykazania, że nie jest w stanie ponieść kosztów postępowania nawet z pomocą małżonka. Wynika to z prawnego obowiązku udzielania wzajemnej pomocy przez małżonków i przyczyniania się do zaspokojenia potrzeb stworzonej przez nich rodziny, co znajduje umocowanie w przepisach art. 13 i art. 27 Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego. Rozdzielność majątkowa nie zwalnia zatem z obowiązku udzielenia pomocy drugiemu małżonkowi, dotyczy bowiem tylko majątków małżonków, a nie ich wzajemnych obowiązków. Zdaniem Naczelnego Sądu Administracyjnego, wskazując na ciężar wykazania okoliczności uzasadniających przyznanie prawa pomocy, który spoczywa na stronie składającej wniosek, oraz fakt zaniechania przez skarżącego przedłożenia stosownych dokumentów, należy stwierdzić, że Sąd pierwszej instancji zasadnie uznał, iż materiał dowodowy jest niewystarczający do sprawdzenia, czy wystąpiły przesłanki określone w art. 246 § 1 pkt 2 ustawy Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi . Mając powyższe na uwadze Naczelny Sąd Administracyjny, na podstawie art. 184 w związku z art. 197 powołanej ustawy Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi, postanowił, jak w sentencji.