II FZ 50/14

Naczelny Sąd Administracyjny w składzie: Sędzia NSA Bogdan Lubiński po rozpoznaniu w dniu 5 lutego 2014 r. na posiedzeniu niejawnym w Izbie Finansowej zażalenia P. F. na postanowienie Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Gliwicach z dnia 11 grudnia 2013 r., sygn. akt I SA/Gl 1068/13 w przedmiocie prawa pomocy w zakresie częściowym w sprawie ze skargi P. F. na decyzję Dyrektora Izby Skarbowej w Katowicach z dnia 29 maja 2013 r., nr [...] w przedmiocie stwierdzenia nieważności decyzji w sprawie zryczałtowanego podatku dochodowego od osób fizycznych za 2005 r. od dochodów nieznajdujących pokrycia w ujawnionych źródłach przychodów postanawia: zażalenie oddalić. Postanowieniem z dnia 11 grudnia 2013 r., sygn. akt I SA/Gl 1068/13 Wojewódzki Sąd Administracyjny w Gliwicach odmówił P. F. przyznania prawa pomocy. W uzasadnieniu Sąd wskazał, że dane zawarte w formularzu wniosku o przyznanie prawa pomocy okazały się niewystarczające do oceny rzeczywistego stanu majątkowego skarżącego i jego możliwości płatniczych. Dlatego też pełnomocnik wnioskodawcy został wezwany do nadesłania dodatkowych dokumentów. Skierowane wezwania, nie zostały jednak w pełni wykonane, a w konsekwencji nie zostały złożone dokumenty, od których zależy rozstrzygnięcie rozpatrywanego wniosku. Wezwania były w niniejszej sprawie niezbędne, aby wykluczyć powstałe przy ocenie formularza wątpliwości. W wyniku badania wniosku pojawiły się wątpliwości związane z mieszkaniem skarżącego, a w szczególności osób, które rzeczywiście je zajmują oraz kto ponosi wydatki związane z utrzymaniem lokalu. Zgodnie z oświadczeniami skarżącego, skoro nie uzyskuje on żadnych dochodów, to niezbędne było udzielenie odpowiedzi na pytanie skąd czerpał on środki na pokrycie kosztów utrzymania, gdy przebywał na wolności. Nie zostało też ujawnione źródło finansowania wynagrodzenia pełnomocnika skarżącego. Sama zaś okoliczność, że skarżący przebywa w zakładzie karnym nie stanowi podstawy do przyznania prawa pomocy. Sąd podkreślił, że w wezwaniu referendarza wyraźnie wskazano, jakie dokumenty należy przedłożyć. Nie bez znaczenia jest tu też okoliczność, że skarżący jest reprezentowany przez fachowego pełnomocnika, który nie tylko winien zdawać sobie sprawę z konsekwencji niezłożenia dokumentów (wezwania zresztą zawierały taką informację), ale też winien przedsięwziąć środki, aby dokumenty złożyć. Powinien bowiem tak zorganizować współpracę ze skarżącym, aby wezwanie wykonać. Nie sposób również ocenić jako prawidłowej postawy pełnomocnika skarżącego, który zaproponował, aby wezwanie doręczyć skarżącemu. Przede wszystkim zachowanie takie pozostałoby w sprzeczności z art. 67 § 5 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. - Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. z 2012 r., poz. 270 – zwanej dalej "p.p.s.a."). Sąd wyjaśnił, odnosząc się do argumentacji zawartej w sprzeciwie o rozważeniu doręczania wezwań zarówno pełnomocnikowi oraz stronie pozbawionej wolności, że postępowanie sądowoadministracyjne nie przewiduje takiego sposobu doręczania korespondencji osobom pozbawionym wolności, w sytuacji gdy ustanowiły one pełnomocnika. Równoczesne więc doręczanie korespondencji sądowej również skarżącemu pozbawionemu wolności, który ustanowił pełnomocnika, byłoby pozbawione podstawy prawnej. W zażaleniu na powyższe postanowienie wskazano, że skarżący przebywa aktualnie w zakładzie karnym, nie pracuje ani nie posiada majątku. Osoba pozbawiona wolności jest siłą rzeczy pozbawiona możliwości zarobkowania i podczas trwania pozbawienia wolności nie może takiego stanu zmienić. Stwierdzono, że Sąd podkreślił, iż skarżący jest reprezentowany przez profesjonalnego pełnomocnika, jednakże nie zmienia to faktu, że profesjonalny pełnomocnik aby działać musi mieć kontakt ze swoim mandantem i możliwość ustalenia z nim wspólnego stanowiska. Ustanowienie pełnomocnika ma za zadanie ułatwienie działania skarżącemu, a nie Referendarzowi, który w niniejszej sprawie ograniczył się jedynie do powiadomienia pełnomocnika. Skarżący nie może z powodu narażać się na zarzut bierności procesowej. Skarżący w sprawie składał oświadczenie o stanie majątkowym. Formułując regulację dotyczącą oświadczeń majątkowych ustawodawca miał na celu uproszczenie procedury udzielania prawa pomocy oraz zwolnienia od ponoszenia kosztów procesu. Jeżeli podmiot, do którego kompetencji należy udzielenie prawa pomocy, bądź jego odmowa powziął wątpliwości co do prawdziwości stanu majątkowego skarżącego, to winien również uzasadnić skąd wątpliwość się wzięła. Badanie stanu majątkowego skarżącego zaprzecza potrzebie istnienia oświadczeń o stanie majątkowym, co sprzeczne jest z zamysłem ustawodawcy, aby w ten sposób przyspieszyć postępowanie. Skarżący był pozbawiony możliwości działania. Naczelny Sąd Administracyjny zważył, co następuje: Zażalenie nie ma usprawiedliwionych podstaw. Oceniając zasadność przyznania wnioskodawcy prawa pomocy w zakresie częściowym na podstawie art. 246 § 1 pkt 2 p.p.s.a., należy odnieść sytuację majątkową wnioskodawcy do wysokości kosztów, które jest on zobowiązany ponieść. Porównanie takie jest konieczne dla oceny możliwości finansowych partycypowania przez stronę w kosztach postępowania sądowoadministracyjnego na zasadzie wyrażonej w art. 199 p.p.s.a. (por. postanowienia NSA: z dnia 4 stycznia 2011 r., sygn. akt II FZ 681/10, z dnia 10 marca 2011 r., sygn. akt II FZ 67/11, z dnia 23 maja 2011, sygn. akt II FZ 156/11publik.: http://orzeczenia.nsa.gov.pl/). Wnioskodawca ma obowiązek wykazania, że nie jest w stanie ponieść pełnych kosztów postępowania. Owe wykazanie polegać więc będzie w rzeczywistości na przedstawieniu w sposób przekonywujący, że uiszczenie kosztów postępowania spowoduje uszczerbek zapewnieniu koniecznego utrzymania dla składającego wniosek i jego rodziny. W omawianej sytuacji, mając na uwadze pobyt w więzieniu skarżącego, konieczne jest ustalenie jego sytuacji majątkowej. Jednakże, gdy oświadczenie zawarte we wniosku okaże się być niewystarczające do oceny rzeczywistego stanu majątkowego i możliwości płatniczych oraz stanu rodzinnego lub budzi wątpliwości, to zgodnie z art. 255 p.p.s.a strona obowiązana jest złożyć na wezwanie Sądu, w zakreślonym terminie, dodatkowe oświadczenie lub przedłożyć dokumenty źródłowe dotyczące jej stanu majątkowego, dochodów lub stanu rodzinnego. Konstrukcja tego przepisu zakłada więc obowiązek współpracy wnioskodawcy z sądem. Niedopełnienie tego obowiązku może w konsekwencji skutkować niewykazaniem, że strona nie jest w stanie ponieść pełnych kosztów postępowania w rozumieniu art. 246 § 1 pkt 2 p.p.s.a. Jest to bowiem rodzaj dodatkowego postępowania dowodowego, w którym sąd ma możliwość uzupełnienia wniosku oraz określenia w sposób pełny i klarowny stanu majątkowego wnioskodawcy. Zasadnie zatem Sąd pierwszej instancji uznał, że brak przedstawienia przez stronę wskazanych dokumentów, uniemożliwił pozytywne rozpoznanie wniosku o przyznanie prawa pomocy. Z kolei, zgodnie z treścią art. 67 § 5 p.p.s.a., jeżeli ustanowiono pełnomocnika lub osobę upoważnioną do odbioru pism w postępowaniu sądowym, doręczenia należy dokonać tym osobom. Zatem w sytuacji gdy strona jest reprezentowana przez pełnomocnika lub osobę upoważnioną do odbioru pism w postępowaniu sądowym, to stosownie do powyższego przepisu doręczenia należy dokonywać tym osobom. Przepisy o doręczeniach pism procesowych mają charakter bezwzględnie obowiązujący. Ustawodawca co do zasady wyłączył jakąkolwiek dyspozytywność stron w tym zakresie, wskazując komu, kiedy i w jaki sposób należy dokonywać doręczeń pism sądowych. Rządząca doręczeniami zasada oficjalności i formalizmu czynności procesowych sądu gwarantują określony porządek czynności, którego przestrzeganie wprowadza stabilność w zakresie dotyczącym między innymi terminowości czynności procesowych podejmowanych przez stronę, a w konsekwencji także ich skuteczności procesowej (porównaj: postanowienie SN z dn. 8 września 1993 r., III CRN 30/93, OSNC z 1994, nr 7-8, poz. 160). Zatem, jeżeli w postępowaniu strona jest reprezentowana przez pełnomocnika, doręczenia winny być dokonywane temu pełnomocnikowi. Dyspozycja wyżej przywołanego przepisu wiąże zarówno sąd, jak i same strony, które tylko przez cofnięcie pełnomocnictwa lub jego ograniczenie albo upoważnienie określonej osoby do odbioru pism mogą uniknąć doręczenia do rąk pełnomocnika (por. postanowienie SN z dnia 15 listopada 2000 r. sygn. akt IV CKN 1373/00, LEX nr 536880). Tym samym w sytuacji, gdy strona ustanowiła pełnomocnika, to brak było podstaw prawnych do doręczania jej pism. Mając powyższe na uwadze, na podstawie art. 184 w zw. z art. 197 § 2 p.p.s.a. Naczelny Sąd Administracyjny orzekł jak w sentencji