II OZ 671/14

Naczelny Sąd Administracyjny w składzie: Sędzia NSA Jerzy Stelmasiak po rozpoznaniu w dniu 8 lipca 2014 r. na posiedzeniu niejawnym w Izbie Ogólnoadministracyjnej zażalenia A.K. na postanowienie Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Olsztynie z 28 maja 2014 r., sygn. akt II SA/Ol 949/13 o odmowie przyznania A.K. prawa pomocy w zakresie częściowym przez ustanowienie adwokata w sprawie ze skargi A.K. na postanowienie Wojewódzkiej Komisji Lekarskiej w Olsztynie z [...] sierpnia 2013 r. nr [...] w przedmiocie zmiany kategorii zdolności do czynnej służby wojskowej postanawia oddalić zażalenie. Postanowieniem z 28 maja 2014 r. Wojewódzki Sąd Administracyjny w Olsztynie odmówił A.K. (dalej jako "skarżący") przyznania prawa pomocy w zakresie częściowym przez ustanowienie adwokata w sprawie ze skargi na postanowienie Wojewódzkiej Komisji Lekarskiej w Olsztynie z [...] sierpnia 2013 r. w przedmiocie zmiany kategorii zdolności do czynnej służby wojskowej. W uzasadnieniu Sąd I instancji wskazał, że skarżący zwrócił się o ustanowienie adwokata do reprezentowania go w postępowaniu kasacyjnym w związku z zamiarem wniesienia skargi kasacyjnej od wyroku Sądu I instancji z 28 listopada 2013 r. Z wniosku wynika, że skarżący sam prowadzi gospodarstwo domowe, nie posiada majątku, znacznych oszczędności, ani też przedmiotów wartościowych. Jego miesięczny dochód uzyskiwany ze stosunku pracy wynosi 2425,28 zł brutto (1710,42 zł netto). Ponosi miesięczne wydatki na wynajęcie mieszkanie w kwocie 400 zł, czesne - 340 zł, przejazdy - 140 zł, obiady w stołówkach - 420 zł, śniadania i kolacje - 280 zł, telefon - 70 zł, środki czystości - 20 zł, kontakty z rodziną, w tym dojazdy do niej - 20 zł. Skarżący wyjaśnił, że wydatki te łącznie wynoszą 1690 zł, są stałe i niezbędne. Z wynagrodzenia zobowiązany jest opłacać podatki i inne należności, w tym ubezpieczenie w kwocie 714,86 zł. Podał też, że ponosi wydatki nieplanowane, związane z nauką, ubiorem, czy stanem zdrowia. W odpowiedzi na wezwanie Sądu I instancji skarżący nadesłał zaświadczenie o wysokości wynagrodzenia za okres od grudnia 2013 r. do lutego 2014 r., wyciąg z konta bankowego za okres od 16 stycznia 2014 r. do 18 marca 2014 r., zaświadczenie z Uniwersytetu Warmińsko-Mazurskiego o wysokości czesnego oraz kopię umowy najmu lokalu i kopię umowy pożyczki na remont mieszkania w wysokości 3830 zł. Dodatkowo skarżący wyjaśnił, że nie posiada rachunków za użytkowanie telefonu, a także opłat za obiady. Wyjaśnił, ze gospodarując samotnie ponosi o wiele wyższe koszty utrzymania niż osoby wspólnie gospodarujące. Sąd I instancji stwierdził, że brak jest podstaw do przyznania stronie prawa pomocy w zakresie częściowym. Skarżący prowadzi samodzielne gospodarstwo domowe, jego źródłem utrzymania jest wynagrodzenie za pracę. Z zaświadczenia o wysokości wynagrodzenia wynika, że średnia kwota wynagrodzenia to 2013,83 zł. Z przedstawionej kopii umowy najmu mieszkania wynika, że czynsz za wynajem wynosi 900 zł, a w okresie od 1 lipca do 30 września - 500 zł, lecz w lokalu zamieszkują cztery osoby. Zatem na jednego mieszkańca kwota ta wynosi 225 zł, a w okresie letnim 125 zł. Nie zostały udokumentowane pozostałe wydatki związane z eksploatacją mieszkania, a jedynie skarżący oświadczył, że jest to kwota 598 zł (ponoszona przez cztery osoby). Skarżący nie przedłożył także rachunku za używanie telefonu, stwierdzając że użytkuje go w systemie "prepaid". Wyjaśnił, że wydatki te wykazane są w wyciągu z rachunku bankowego, lecz w wyciągu tym widnieje tylko jedna operacja doładowania telefonu na kwotę 50 zł, a wyciąg dotyczy okresu 3-miesiecznego. Ponadto skarżący przedłożył kopię umowy, na podstawie której udzielono mu pożyczki z kasy zapomogowo-pożyczkowej w kwocie 3830 zł z przeznaczeniem na remont mieszkania. Ponoszenie przez skarżącego wydatków na spłatę pożyczki nie może być uwzględnione przy ocenie jego sytuacji materialnej. Zobowiązania cywilnoprawne (raty pożyczki) nie mogą bowiem mieć pierwszeństwa przed kosztami postępowania sądowego. Sąd I instancji wskazał przy tym, że skarżący uzyskał pożyczkę na remont mieszkania, pomimo, że zgodnie z jego oświadczeniem nie dysponuje żadną nieruchomością. W ocenie Sądu I instancji, nawet zatem przy uwzględnieniu kosztów utrzymania, w tym kosztów czesnego, skarżący w dalszym ciągu jest w stanie ponieść koszty związane z ustanowieniem pełnomocnika. Skarżący wniósł zażalenie na powyższe postanowienie. W zażaleniu skarżący zarzucił w pierwszej kolejności naruszenie art. 183 § 2 pkt 4 w związku z art. 18 § 1 pkt 6a ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (tekst jedn. Dz.U. z 2012 r., poz. 270 - zwanej dalej "p.p.s.a.") polegające na dwukrotnym rozpoznania wniosku o przyznanie prawa pomocy przez tego samego sędziego. Ponadto zarzucił naruszenie art. 246 § 1 pkt 2, art. 133 § 2, art. 141 § 4, art. 134 § 1, art. 3 § 1, art. 183 § 2 pkt 5 p.p.s.a. W obszernym uzasadnieniu powyższych zarzutów skarżący wskazał na błędy w ustaleniach Sądu I instancji polegające na nieprawidłowym ustaleniu sytuacji majątkowej strony. Skarżący wniósł o przyznanie mu prawa pomocy we wnioskowanym zakresie. Naczelny Sąd Administracyjny zważył, co następuje: Z treści przepisów art. 243 § 1, art. 245 § 3, art. 246 § 1 pkt 2 p.p.s.a. wynika, że osobie fizycznej może być przyznane na jej wniosek prawo pomocy w zakresie częściowym, jeżeli wykaże, że nie jest w stanie ponieść pełnych kosztów postępowania, bez uszczerbku utrzymania koniecznego dla siebie i rodziny. Po pierwsze, brak jest podstaw do przyjęcia, że w niniejszej sprawie doszło do przypadku nieważności postępowania, o którym mowa w art. 183 § 2 pkt 4 p.p.s.a. Postanowieniem z 11 lutego 2014 r. Wojewódzki Sąd Administracyjny w Olsztynie odmówił skarżącemu przyznania prawa pomocy w zakresie częściowym. Na skutek zażalenia skarżącego, Naczelny Sąd Administracyjny postanowieniem z 13 marca 2014 r. sygn. akt II OZ 233/14 uchylił postanowienie Sądu I instancji z 11 lutego 2014 r. Będące obecnie przedmiotem zażalenia postanowienie Sądu I instancji z 28 maja 2014 r. zostało wydane na skutek ponownego rozpoznania wniosku skarżącego o przyznanie prawa pomocy w zakresie częściowym. Sędzią sprawozdawcą zarówno w postanowieniu z 11 lutego 2014 r., jak i w postanowieniu z 28 maja 2014 r. była sędzia WSA Beata Jezielska. Nie oznacza to jednak, że skład sądu był nieprawidłowy bądź, że sędzia był wyłączony od orzekania z mocy ustawy. Stosownie do treści art. 18 § 1 pkt 6a p.p.s.a., sędzia jest wyłączony z mocy samej ustawy w sprawach dotyczących skargi na decyzję albo postanowienie, jeżeli w prowadzonym wcześniej postępowaniu w sprawie brał udział w wydaniu wyroku lub postanowienia kończącego postępowanie w sprawie. Pod pojęciem "sprawy", o której mowa w art. 18 § 1 pkt 6a p.p.s.a., należy rozumieć orzeczenie rozstrzygające sprawę sądowoadministracyjną co do istoty (to jest wyrok lub postanowienie w przedmiocie zaskarżonego aktu administracyjnego), nie zaś rozstrzygnięcie kwestii incydentalnej w toku postępowania. Przepis ten nie dotyczy tzw. rozstrzygnięć wpadkowych (a do takich zalicza się postanowienia w przedmiocie prawa pomocy) wydawanych w ramach toczącego się postępowania. Ponadto zmiany składu orzekającego nie uzasadnia art. 185 § 2 p.p.s.a., zgodnie z którym w razie przekazania sprawy do ponownego rozpoznania, sąd rozpoznaje ją w innym składzie. Przepis ten dotyczy jedynie uwzględnienia skargi kasacyjnej, natomiast w przypadku uchylenia przez Naczelny Sąd Administracyjny zaskarżonego postanowienia wojewódzkiego sądu administracyjnego i przekazania sprawy do ponownego rozpoznania, art. 185 § 2 p.p.s.a. w związku z art. 197 § 2 i art. 198 p.p.s.a. nie ma zastosowania (por. uchwała składu siedmiu sędziów Naczelnego Sądu Administracyjnego z 15 września 2010 r. sygn. akt I GPS 1/10, ONSAiWSA z 2011 r., nr 1, poz. 1). Po drugie, w niniejszej sprawie zasadnicze znaczenie ma okoliczność, że skarżący osiąga stały miesięczny dochód, który pozwoli mu na pokrycie kosztów związanych z ustanowieniem pełnomocnika. Naczelny Sąd Administracyjny podziela w całości stanowisko wyrażone w tym zakresie przez Sąd I instancji. Wbrew twierdzeniom skarżącego, Sąd I instancji dokonał pełnej i rzetelnej oceny sytuacji majątkowej skarżącego opierając się na oświadczeniach strony i przedłożonych dokumentach. Zestawienie wydatków ponoszonych przez skarżącego dowodzi, że nie przekraczają one otrzymywanych dochodów. Instytucja prawa pomocy powinna być traktowana jako wyjątek od ogólnej zasady ustanowionej w art. 199 p.p.s.a., zgodnie z którą strony ponoszą koszty postępowania związane ze swoim udziałem w sprawie, chyba że przepis szczególny stanowi inaczej. Argumenty zażalenia są polemiką z uzasadnieniem zaskarżonego postanowienia, jednak nie znajdują pokrycia w przedłożonych przez skarżącego oświadczeniach i dokumentach. W szczególności, wbrew twierdzeniom zażalenia, nie powinno budzić wątpliwości, że koszty sądowe należy traktować jak wydatki bieżące w budżecie domowym na równi z innymi podstawowymi wydatkami, przy czym nie można przyjmować, że prywatne zobowiązania finansowe, takie jak spłata kredytów bankowych lub pożyczek, powinny mieć pierwszeństwo przed zobowiązaniami publicznoprawnymi. Stanowisko takie utrwalone jest w orzecznictwie sądów administracyjnych, a Naczelny Sąd Administracyjny rozpoznający w niniejszej sprawie zażalenie w pełni je aprobuje (por. postanowienie Naczelnego Sądu Administracyjnego z 22 lutego 2012 r., II OZ 72/12, LEX nr 1121302). Nie można również podzielić zarzutów skarżącego dotyczących błędnego ustalenia kosztów związanych z utrzymaniem mieszkania, ponieważ Sąd I instancji określił na podstawie przedłożonej przez stronę umowy najmu, jakie koszty wiążą się z czynszem, uwzględniając przy tym, że skarżący ponosi także inne koszty utrzymania mieszkania, lecz ich nie udokumentował poprzestając tylko na oświadczeniu. Pozostałe argumenty zażalenia sprowadzają się do próby podważenia poczynionych przez Sąd I instancji na podstawie oświadczeń skarżącego ustaleń faktycznych, niezbędnych dla rozstrzygnięcia wniosku o przyznanie prawa pomocy. Należy jednak zauważyć, że szczegółowe rozważania Sądu I instancji są zgodne z danymi podanymi przez skarżącego. To na stronie ciąży obowiązek udokumentowania czy też chociaż uprawdopodobnienia składanych oświadczeń, a więc jeżeli strona wskazuje dane niepełne bądź budzące wątpliwości, to musi liczyć się z negatywnym rozstrzygnięciem wniosku o przyznanie prawa pomocy. Sąd I instancji nie jest bowiem uprawniony do prowadzenia postępowania dowodowego zmierzającego do ustalenia rzeczywistej sytuacji majątkowej strony i musi polegać na przedkładanych przez stronę dokumentach i oświadczeniach. Tego rodzaju analizy Sąd I instancji w niniejszej sprawie dokonał, a Naczelny Sąd Administracyjny ocenę tę podziela. Stąd też brak jest podstaw do przyznania skarżącemu przez Sąd I instancji prawa pomocy we wnioskowanym zakresie, a więc zażalenie wniesione na postanowienie wniesione w tym przedmiocie podlegało oddaleniu. Z tych względów i na podstawie art. 184 w związku z art. 197 § 1 i 2 ustawy p.p.s.a. Naczelny Sąd Administracyjny orzekł jak w sentencji postanowienia.