II OZ 204/14

Dnia 4 marca 2014 roku Naczelny Sąd Administracyjny w składzie: Sędzia NSA Jerzy Stelmasiak po rozpoznaniu w dniu 4 marca 2014 roku na posiedzeniu niejawnym w Izbie Ogólnoadministracyjnej zażalenia Stowarzyszenia A. z siedzibą w W. na postanowienie Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie z 3 lutego 2014 roku, sygn. akt IV SA/Wa 2785/13 odmawiające przyznania prawa pomocy w zakresie częściowym w sprawie ze skargi Stowarzyszenia A. z siedzibą w W. na decyzję Generalnego Dyrektora Ochrony Środowiska z [...] października 2013 roku nr [...] w przedmiocie odmowy stwierdzenia nieważności decyzji postanawia: oddalić zażalenie. Postanowieniem z 3 lutego 2014 r. Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie odmówił Stowarzyszeniu A. (dalej jako "stowarzyszenie") przyznania prawa pomocy w zakresie częściowym, obejmującym zwolnienie od kosztów sądowych w sprawie ze skargi tego stowarzyszenia na decyzję Generalnego Dyrektora Ochrony Środowiska z [...] października 2013 r. w przedmiocie odmowy stwierdzenia nieważności decyzji W uzasadnieniu Sąd I instancji wskazał, że stowarzyszenie jest stowarzyszeniem zwykłym, które nie posiada ani majątku ani rachunku bankowego. Z pkt 7 regulaminu stowarzyszenia wynika, że jego działalność opiera się na pracy społecznej członków. Aktualnie stowarzyszenie liczy trzynastu członków, dodatkowo współpracują z nim dwie osoby w formie wolontariatu. Obowiązująca składka członkowska wynosi 10 zł miesięcznie, ale wydatki związane z działalnością stowarzyszenia przypadające na poszczególnego członka w 2013 r. wyniosły około 60 zł miesięcznie. Aktualnie składkę opłaciło tylko siedmiu członków, zaś reszta członków zapowiada wycofanie się z działalności społecznej. Zebrane pieniądze w styczniu wydane zostały na opłacenie skargi kasacyjnej w innej sprawie. Stowarzyszenie ma dług w wysokości 300 zł i jest zobowiązane do uiszczenia wpisów sądowych od skarg kasacyjnych w łącznej wysokości 500 zł. W 2013 roku na koszty sądowe stowarzyszenie przeznaczyło łącznie 3.034 zł, w tym na wpisy sądowe od skargi 2500 zł, zaś na wpisy sądowe od skarg kasacyjnych 534 zł. Stowarzyszenie w III i IV kwartale 2013 r. uiściło 1451 zł tytułem kosztów sądowych, natomiast tytułem zwrotu kosztów otrzymało 857 zł. Kwoty te nie obejmują wydatków na znaczki, opłat za telefony i za udzielenie informacji publicznej, ponieważ każdy członek stowarzyszenia pokrywa je ze swoich środków. Stowarzyszenie stwierdziło, że każdy członek w II półroczu 2013 r. przeznaczył na działalność stowarzyszenia około 50 zł na miesiąc. W ocenie Sądu I instancji, stowarzyszenie nie wykazało, że podjęło jakiekolwiek czynności zmierzające do zabezpieczenia środków finansowych na pokrycie kosztów postępowania sądowego. Zdaniem Sądu I instancji, nie jest wystarczające stwierdzenie, że stowarzyszenie nie posiada żadnego majątku i dochodu, a jego działalność opiera się na społecznej działalności członków. Jeżeli działalność stowarzyszenia związana jest z realizacją jego praw przed sądem, to wiąże się ona także z obowiązkiem uiszczania kosztów postępowania sądowego. Stowarzyszenie powinno więc wziąć pod uwagę swój udział w postępowaniach sądowych i zgromadzić na ten cel odpowiednie środki np. w formie składek członkowskich na odpowiednim poziomie. Regulamin stowarzyszenia przewiduje w pkt 7, że działalność stowarzyszenia opiera się na pracy społecznej jej członków. Nie ma więc przeszkód, żeby członkowie stowarzyszenia, w przypadku braku innych źródeł finansowania, celem prowadzenia postępowania sądowoadministracyjnego, zebrali środki konieczne do opłacenia wpisu sądowego. Zdaniem Sądu I instancji, stowarzyszenie nie korzysta z możliwości zdobycia środków finansowych, nie może więc skutecznie żądać pokrycia kosztów postępowania przez Skarb Państwa. Stowarzyszenie w piśmie z 28 stycznia 2014 r. wskazało, że wysokość składki członkowskiej wynosi 10 zł miesięcznie. Sąd I instancji wskazał, że składka w takiej wysokości obowiązywała już w 2006 r., a zatem od ośmiu lat utrzymuje się na tym samym poziomie. W ocenie Sądu I instancji, przyznania prawa pomocy nie może również uzasadniać okoliczność, że stowarzyszenie w drugim półroczu 2013 roku przeznaczyło na opłaty sądowe 1.451 zł, a każdy członek z własnych środków wydał około 50 zł miesięcznie na pokrycie tych kosztów. Sąd I instancji podkreślił przy tym, że przy rozpoznawaniu wniosku o przyznanie prawa pomocy przedmiotem oceny nie jest prawidłowość określenia wysokości opłat sądowych, lecz ustalenie, czy zaistniały przesłanki przyznania prawa pomocy. Zażalenie na powyższe postanowienie wniosło stowarzyszenie. Zarzuciło, że wbrew stanowisku Sądu I instancji podejmuje skuteczne działania dla poprawy swojej sytuacji finansowej. Naczelny Sąd administracyjny zważył, co następuje: Zażalenie nie zasługuje na uwzględnienie. Instytucja prawa pomocy jest wyjątkiem od generalnej zasady wyrażonej w art. 214 § 1 ustawy z 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (tekst jedn. Dz.U. z 2012 r., poz. 270 - zwanej dalej "p.p.s.a."), zgodnie z którą do uiszczenia kosztów sądowych obowiązany jest ten, kto wnosi do sądu pismo podlegające opłacie lub powodujące wydatki. Stosownie do treści art. 246 § 2 pkt 2 p.p.s.a. prawo pomocy w zakresie częściowym może być przyznane osobie prawnej, a także innej jednostce organizacyjnej nieposiadającej osobowości prawnej, gdy wykaże, że nie ma dostatecznych środków na poniesienie pełnych kosztów postępowania. Osoba prawna oraz inna organizacja nieposiadająca osobowości prawnej powinna jednak wykazać nie tylko, że nie ma środków na poniesienie tych kosztów, ale także, że nie ma ich, pomimo iż podjęła wszelkie niezbędne działania żeby zdobyć fundusze na pokrycie wydatków (J. P. Tarno, Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi. Komentarz, Wydawnictwo Prawnicze Lexis Nexis, Warszawa 2010, s. 568). Zasadnicze znaczenie dla niniejszego rozstrzygnięcia ma stwierdzenie, że stowarzyszenie w ramach planowania wydatków, przewidując realizację swoich praw przed sądem, powinno uwzględnić konieczność posiadania środków finansowych na prowadzenie spraw sądowych. Oznacza to, że chociaż stowarzyszenie jest organizacją non profit, to nie zwalnia to automatycznie danego stowarzyszenia od obowiązku zapewnienia środków na swoją działalność - chociażby w drodze obowiązkowych składek. Odstąpienie od pozyskiwania środków na swoją działalność oznaczałoby w istocie niedopuszczalne przerzucenie finansowania działalności stowarzyszenia na Skarb Państwa. Skarżące Stowarzyszenie jest stowarzyszeniem zwykłym w rozumieniu ustawy z 7 kwietnia 1989 r. Prawo o stowarzyszeniach (Dz. U. z 2001 r. Nr 79, poz. 855 ze zm.). Stosownie do treści art. 42 ust. 1 pkt 4 i 5 powołanej ustawy nie może prowadzić działalności gospodarczej, przyjmować darowizn, spadków i zapisów oraz otrzymywać dotacji, a także korzystać z ofiarności publicznej. Środki na swoją działalność uzyskuje zaś ze składek członkowskich (art. 42 ust. 2). Ustawowe ograniczenie źródeł finansowania stowarzyszenia zwykłego nie oznacza, że określając cele i formy działania założyciele nie mają obowiązku przewidzieć środków na działalność takiego stowarzyszenia, zawierając w tym zakresie odpowiednie postanowienia w regulaminie. Jednym z określonych w regulaminie rodzajów środków działania skarżącego stowarzyszenia jest występowanie na prawach strony w postępowaniach administracyjnych i sądowych w sprawach z zakresu ochrony środowiska. Zatem stowarzyszenie, którego regulaminowa działalność polega m.in. na prowadzeniu sporów sądowych, powinno liczyć się z obowiązkiem ponoszenia związanych z tym kosztów. Dlatego stowarzyszenie powinno więc wziąć pod uwagę swój udział w postępowaniach sądowych i zgromadzić na ten cel odpowiednie środki (por. postanowienie NSA z 9 czerwca 2006 r., sygn. akt II OZ 317/06 oraz postanowienie NSA z 31 marca 2008 r., sygn. akt II OZ 263/08). Przerzucanie ciężaru funkcjonowania stowarzyszenia na Skarb Państwa przez uzyskanie zwolnienia od kosztów sądowych powoduje, że faktycznie działalność stowarzyszenia finansowana jest ze środków publicznych, a to prowadzi do zaprzeczenia zasady, że stowarzyszenie prowadzi działalność na bazie własnego majątku (por. postanowienie NSA z 17 czerwca 2011 r., sygn. akt II OZ 491/11). Naczelny Sąd Administracyjny podziela argumentację przedstawioną przez Sąd I instancji. Z akt sprawy nie wynika, żeby stowarzyszenie podjęło wszelkie niezbędne działania, w celu pozyskania środków na pokrycie kosztów sądowych w zainicjowanym postępowaniu. Z przedstawionego przez skarżące stowarzyszenie wyliczenia wynika bowiem, że na koszty sądowe w ciągu jednego półrocza 2013 r. wydało 4085 zł, co oznacza kwotę około 53 zł na członka stowarzyszenia miesięcznie. Jednocześnie z oświadczeń stowarzyszenia wynika, że składka wynosi obecnie 10 zł miesięcznie. Tymczasem w innych toczących się ze skarg stowarzyszenia postępowaniach, stowarzyszenie wskazuje, że składka wynosi 48 zł miesięcznie, z czego 25 zł przeznaczane jest na koszty sądowe (okoliczność znana z urzędu na podstawie akt sprawy II OZ 154/14). Niezależnie jednak od powyższej nieścisłości uznać należy, że zestawienie kwot składek i poniesionych kosztów sądowych pozwala na przyjęcie, że stosunkowo niewielkie zwiększenie składek zagwarantowałoby pokrycie ponoszonych kosztów sądowych. Należy pamiętać, że zasadą jest ponoszenie kosztów postępowania, przez stronę z której inicjatywy to postępowanie się toczy. Trudno zatem przyjąć, że skarżące stowarzyszenie podjęło niezbędne działania do sfinansowania swojej działalności. Z jednej bowiem strony zwiększenie składek pozwoliłoby zapewnić możliwość uiszczenia kosztów sądowych. Z drugiej zaś stowarzyszenie samo przyznaje w treści zażalenia, że bilansu swoich wydatków dokonało dopiero na wezwanie sądu, podczas gdy wyliczenia takie powinny być sporządzane na bieżąco, tak żeby zapewnić sprawne funkcjonowanie stowarzyszenia, bez przerzucania kosztów jego działalności na koszt Skarbu Państwa. Z tych względów i na podstawie art. 184 w związku z art. 197 § 1 i 2 ustawy p.p.s.a. Naczelny Sąd Administracyjny orzekł jak w sentencji postanowienia.