II FZ 1050/14

Naczelny Sąd Administracyjny w składzie: Sędzia NSA: Beata Cieloch po rozpoznaniu w dniu 9 lipca 2014 r. na posiedzeniu niejawnym w Izbie Finansowej zażalenia A. S. na postanowienie Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Bydgoszczy z dnia 19 maja 2014 r., sygn. akt I SA/Bd 1010/13 w przedmiocie prawa pomocy w zakresie całkowitym w sprawie ze skargi A. S. na decyzję Dyrektora Izby Skarbowej w B. z dnia 5 lutego 2013 r. nr [...] w przedmiocie nadania decyzji nieostatecznej rygoru natychmiastowej wykonalności postanawia: oddalić zażalenie. Zaskarżonym postanowieniem z dnia 19 maja 2014 r., sygn. akt I SA/Bd 1010/13, Wojewódzki Sąd Administracyjny w Bydgoszczy odmówił przyznania A. S. (Skarżący) prawa pomocy w zakresie całkowitym Sąd przedstawił następujący stan faktyczny, będący podstawą rozstrzygnięcia. W złożonym wniosku o przyznanie prawa pomocy Skarżący wniósł o zwolnienie od kosztów sądowych oraz ustanowienie radcy prawnego. W uzasadnieniu podniósł, że z powodu braku środków finansowych nie może pokryć kosztów postępowania. W oświadczeniu o stanie rodzinnym, majątku i dochodach wnioskodawca podał, że prowadzi samodzielne gospodarstwo domowe. Pozostałe rubryki formularza wniosku o przyznanie prawa pomocy zostały przekreślone. W odpowiedzi na wezwanie do nadesłania dokumentów obrazujących sytuację majątkową i finansową Skarżący przedłożył: umowę sprzedaży zawartą w formie aktu notarialnego, w wyniku której nabył nieruchomość rolną o pow. 13.72,63 ha; zeznania podatkowe PIT-36 za lata 2012-2013, z których wynika, że za powyższe okresy skarżący nie osiągnął żadnego przychodu; deklaracje VAT-7 za okres od września 2013 r. do lutego 2014 r., w których zadeklarowano kwoty 0 zł; wyciąg z rachunku bankowego wskazujący saldo - 58,84 zł oraz decyzje o przyznaniu Skarżącemu dopłat bezpośrednich do gruntów rolnych na 2012 r. w wysokości 2.262,66 zł oraz 6.274,27 zł. W zakresie kosztów utrzymania Skarżący oświadczył, że ponosi comiesięczne wydatki w wysokości 500 zł. Postanowieniem z dnia 16 kwietnia 2014 r. Referendarz sądowy Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Bydgoszczy odmówił stronie przyznania prawa pomocy stwierdzając, że wnioskodawca nie przedstawił swojej sytuacji majątkowej i finansowej w sposób rzetelny i wiarygodny. W złożonym sprzeciwie Skarżący wniósł o uchylenie zaskarżonego postanowienia oraz przyznanie prawa pomocy poprzez zwolnienie od kosztów sądowych i ustanowienie pełnomocnika w celu wniesienia skargi kasacyjnej. Wojewódzki Sąd Administracyjny zaskarżonym postanowieniem odmówił przyznania prawa pomocy. Sąd powołał się na treść art. 199 p.p.s.a. i art. 245 § 1 i 2 p.p.s.a. i podkreślił, iż wyjątkowy charakter instytucji prawa pomocy oznacza, że może być ona stosowana tylko w przypadku osób charakteryzujących się trudną sytuacją materialną, do których zalicza się bezrobotnych bez prawa do zasiłku lub osoby, które pozbawione są środków do życia, bądź których środki są bardzo ograniczone i zaspokajają tylko potrzeby egzystencjalnie niezbędne. Ponieważ przepisy dotyczące prawa pomocy stanowią odstępstwo od generalnej zasady ponoszenia kosztów postępowania sądowoadministracyjnego zawartej we wskazanym art. 199 p.p.s.a., to rzeczą wnioskodawcy, jako osoby zainteresowanej, jest wykazanie, iż jego sytuacja materialna jest na tyle trudna, że uzasadnia wyjątkowe traktowanie, o którym mowa w przytoczonych przepisach. Wykładnia określenia "gdy wykaże" użytego w art. 246 § 1 pkt 1 p.p.s.a. oznacza, że to na ubiegającym się o przyznanie prawa pomocy spoczywa ciężar dowodu, że znajduje się w sytuacji uprawniającej do przyznania prawa pomocy (postanowienie NSA z dnia 09 lipca 2009 r., sygn. akt I OZ 713/09). Dalej Sąd stwierdził, że Skarżący nie przedstawił rzetelnych i wiarygodnych informacji o stanie majątkowym i dochodach. Ze złożonych w trakcie postępowania dokumentów nie wynika gdzie, w jakich warunkach i z kim skarżący mieszka oraz kto ponosi koszty jego utrzymania. Skarżący nie przedstawił we wniosku nawet podstawowych informacji dotyczących swojej sytuacji finansowej, podczas gdy oczywistym jest, że musi z czegoś żyć. Sprzeczne w tym zakresie pozostają oświadczenia wnioskodawcy wskazujące na brak jakichkolwiek dochodów, źródeł utrzymania, oszczędności, w sytuacji gdy Skarżący oświadczył, że miesięczne wydatki związane z jego utrzymaniem wynoszą 500 zł. W takiej sytuacji Sąd uznał składane przez stronę oświadczenia za nierzetelne i niewiarygodne, albowiem nielogiczną jest sytuacja, w której Skarżący ponosi koszty utrzymania nie osiągając żadnych dochodów i nie posiadając żadnych oszczędności. Sąd podkreślił, że skarżący wprawdzie przedłożył decyzje, z których wynika, iż w 2012 r. otrzymał pomoc finansową z tytułu wspierania gospodarowania na obszarach górskich i innych obszarach o niekorzystnych warunkach gospodarowania w kwocie 2.262,66 zł oraz płatność w ramach systemów wsparcia bezpośredniego w kwocie 6.274,27 zł, jednak decyzje te dotyczą roku 2012, a więc okresu na tyle odległego od dnia złożenia wniosku o przyznanie prawa pomocy, że brak jest podstaw aby wnioskować, iż jakiekolwiek kwoty z tego dofinansowania pozostały Skarżącemu na cele inne niż wskazane w celach pomocy. Decyzje te i wynikające z nich kwoty dofinansowania nie mogły w ocenie Sądu, pokrywać źródła ponoszenia przezS wydatków, w tym pokrywać zadeklarowanych kosztów utrzymania w kwocie 500 zł miesięcznie. Sąd zauważył, że z przedłożonych dokumentów nie wynika, aby wnioskodawca otrzymywał jakąkolwiek pomoc finansową od członków rodziny. Z treści nadesłanego aktu notarialnego wynika, że Skarżący pozostaje w związku małżeńskim a w dniu 11 grudnia 2001 r. zawarł umowę o wyłączenie wspólności ustawowej. W orzecznictwie sądów administracyjnych ugruntowany jest pogląd, że w przypadku osób pozostających w związku małżeńskim oceny aktualnego stanu majątkowego i możliwości płatniczych wnioskodawcy dokonuje się z uwzględnieniem sytuacji majątkowej współmałżonka niezależnie od panującego między nimi ustroju majątkowego. Z tego powodu rozdzielność majątkowa małżeńska nie zwalnia z obowiązku udzielenia informacji o sytuacji majątkowej oraz finansowej współmałżonka. W konsekwencji powyższego Sąd stwierdził, że Skarżący w trakcie całego postępowania nie wykazał, iż nie jest w stanie ponieść jakichkolwiek kosztów postępowania. Sąd podkreślił przy tym, że na obecnym etapie postępowania koszty sądowe ograniczają się do kwoty wpisu od skargi kasacyjnej w wysokości 100 zł, albowiem postanowieniem z dnia 17 lutego 2014 r. Wojewódzki Sąd Administracyjny w Bydgoszczy na podstawie art. 58 § 1 pkt 4 p.p.s.a. odrzucił skargę strony. Brak rzetelności i wiarygodności w przedstawieniu rzeczywistego stanu majątkowego i możliwości płatniczych wnioskodawcy skutkował uznaniem, że Skarżący nie wykazał również, iż nie jest w stanie ponieść kosztów ustanowienia profesjonalnego pełnomocnika z wyboru. Mając powyższe na uwadze, Sąd na podstawie art. 260 p.p.s.a. odmówił przyznania prawa pomocy we wnioskowanym zakresie. Skarżący wniósł zażalenie na powyższe postanowienie w uzasadnieniu wskazując, że narusza ono jego prawo do obrony. Podniósł, że w sprawie nie przeprowadzono wystarczającego postępowania wyjaśniającego, co do jego sytuacji majątkowej. Naczelny Sąd Administracyjny zważył, co następuje: Zażalenie nie zasługuje na uwzględnienie. Na wstępie Naczelny Sąd Administracyjny podnosi, że Skarżący sformułował zażalenie w sposób bardzo lakoniczny, nie przedstawiając uzasadnienia dla zgłoszonego wniosku. Odnosząc się w pierwszej kolejności do cech formalnych zażalenia, a przede wszystkim braku uzasadnienia zgłoszonych wniosków, Naczelny Sąd Administracyjny stwierdza, że nie odpowiada ono w pełni wymogom prawa. Zgodnie z art. 194 § 3 p.p.s.a., zażalenie powinno czynić bowiem zadość wymaganiom przepisanym dla pisma w postępowaniu sądowym oraz zawierać wskazanie zaskarżonego postanowienia i wniosek o jego zmianę lub uchylenie, jak również zwięzłe uzasadnienie zażalenia. Wniesione przez Skarżącego zażalenie – jak już wyżej wskazano - nie zostało uzasadnione. Jednakże nie czyni to niemożliwym merytoryczne rozpoznanie wniesionego środka odwoławczego. Rygoryzm formalny, mający swoją podstawę w art. 174 i art. 176 p.p.s.a., nie ma w postępowaniu zażaleniowym miejsca, gdyż ww. przepisów nie stosuje się. Tym samym, jeżeli z treści zażalenia możliwe jest wywiedzenie, jakimi intencjami i racjami kierował się wnoszący zażalenie, to nie ma przeszkód do nadania sprawie dalszego biegu i rozpoznania merytorycznego sprawy przez Naczelny Sąd Administracyjny (por. postanowienia NSA: z dnia 17 grudnia 2009 r., II FZ 553/09; z dnia 15 września 2010 r., II FZ 441/10; publik.: http://orzeczenia.nsa.gov.pl/). Mając powyższe na względzie, Naczelny Sąd Administracyjny przypomina, że zgodnie z art. 246 § 1 pkt 1 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (t.j. Dz. U. z 2012 r., poz. 270 ze zm., powoływanej dalej jako: "p.p.s.a."), przyznanie osobie fizycznej prawa pomocy w zakresie całkowitym następuje, gdy osoba ta wykaże, że nie jest w stanie ponieść jakichkolwiek kosztów postępowania. Należy mieć na względzie fakt, że instytucja prawa pomocy stanowi wyjątek od wyrażonej w art. 199 p.p.s.a. zasady ponoszenia przez stronę kosztów postępowania związanych ze swoim udziałem w sprawie. Odstępstwo od tej zasady ma na celu zagwarantowanie prawa do sądu osobom, których obiektywnie nie stać na poniesienie kosztów postępowania. Ciężar wykazania przesłanek warunkujących przyznanie prawa pomocy spoczywa na wnioskodawcy, toteż okoliczności stanowiące podstawę faktyczną przyznania wnioskowanych uprawnień procesowych powinny być należycie uprawdopodobnione. W przypadku osób pozostających w związku małżeńskim, niezależnie od istniejącego między małżonkami ustroju majątkowego, istotny jest także stan majątkowy i możliwości płatnicze małżonka osoby ubiegającej się o przyznanie prawa pomocy. W skutek zawartego związku małżeńskiego, małżonkowie są zobligowani do udzielania sobie wzajemnej pomocy, także finansowej (por. art. 23 k.r.o.). Należy podkreślić, że obowiązek alimentacyjny nie jest uzależniony od ustroju majątkowego małżeńskiego, a ponadto obejmuje on również wydatki związane z prowadzeniem postępowań sądowych. Ustanowienie rozdzielności majątkowej nie wyłącza stosowania przepisów regulujących małżeńskie stosunki majątkowe, niezależnie od ustroju majątkowego obowiązującego małżonków; chodzi tu między innymi o stosowanie art. 27 K.r.o. (por. M. Sychowicz, w: H. Ciepła, B. Czech, T. Domińczyk, S. Kalus, K. Piasecki, M. Sychowicz, Kodeks rodzinny i opiekuńczy. Komentarz, pod red. K. Piaseckiego, Warszawa 2009, teza 8 do art. 51, s. 320). Stąd też również w razie ustanowienia rozdzielności majątkowej (czy nawet prowadzenia odrębnych gospodarstw domowych), małżonkowie nadal obowiązani są do zaspokajania potrzeb rodziny. Tym samym, w tym zakresie zażalenie Skarżącego oparte jest na błędnym stanowisku co do związków rodzinno-majątkowych, które na mocy ww. przepisów K.r.o. łączą go z małżonką, mimo rozdzielności majątkowej. W świetle powyższych uwag należy stwierdzić, że zażalenie nie zasługuje na uwzględnienie. Sąd, będąc w zakresie instytucji prawa pomocy dysponentem środków publicznych, nie może podejmować decyzji o ich wydatkowaniu, na podstawie niejasnego stanu faktycznego. Ponadto, kierując się logiką i doświadczeniem życiowym, zasadnie Wojewódzki Sąd Administracyjny wskazał, że kwota 500 zł, jaką zadeklarował Skarżący jako koszty jego utrzymania, jest sprzeczna z oświadczeniami wnioskodawcy wskazującymi na brak dochodów. Jak zasadnie przyjął Sąd I instancji nielogiczna jest sytuacja, w której Skarżący ponosi wydatki związane ze swoim utrzymaniem nie osiągając żadnych dochodów i oszczędności. Wprawdzie Skarżący przedłożył decyzje, z których wynika, że w 2012 r. otrzymał pomoc finansową z tytułu wspierania gospodarowania na obszarach górskich i innych o niekorzystnych warunkach gospodarowania w kwocie 2.262,66 zł oraz płatność w ramach systemów wsparcia bezpośredniego w kwocie 6.274,27 zł, jednak ze względu na odległy okres ich uzyskania trudno uznać, że Skarżącemu pozostały jakiekolwiek środki na cele inne niż wskazane w celach pomocy. W ocenie Naczelnego Sądu Administracyjnego, prawidłowo Sąd pierwszej instancji zbadał sytuację majątkową i rodzinną Skarżącego oraz doszedł do konkluzji, że Skarżący, wobec niejasnego stanu majątkowego nie wykazał, iż nie jest w stanie ponieść pełnych kosztów postępowania, bez uszczerbku koniecznego utrzymania. Tym samym zaskarżone postanowienie w zakresie odmowy zwolnienia od kosztów sądowych w kwocie 100 zł wpisu od skargi kasacyjnej odpowiada prawu. Naczelny Sąd Administracyjny wskazuje także na treść art. 252 § 1 p.p.s.a., z którego wynika, że osoba fizyczna we wniosku o przyznanie prawa pomocy powinna zawrzeć oświadczenie obejmujące dokładne dane o stanie majątkowym i dochodach, ale także – między innymi – dokładne dane o stanie rodzinnym. Dopiero bowiem stwierdzenie, że ani samodzielnie, ani przy pomocy rodziny strona nie jest w stanie ponieść pełnych kosztów postępowania, pozwala rozstrzygnąć o możliwości przyznania pomocy z budżetu państwa. Zdaniem Naczelnego Sądu Administracyjnego, dokonana przez Sąd pierwszej instancji ocena faktów była prawidłowa. Skarżący uchylił się od złożenia dokumentów mogących zobrazować jego sytuację materialną, zatem nie dołożył należytej staranności w wykazaniu, że jest osobą, która nie może ponieść jakichkolwiek kosztów postępowania przed sądem administracyjnym. W ocenie Naczelnego Sądu Administracyjnego, Wojewódzki Sąd Administracyjny w Bydgoszczy prawidłowo zbadał przesłanki warunkujące przyznanie Skarżącemu prawa pomocy. Sąd I instancji zasadnie uznając, że dane zawarte we wniosku o przyznanie prawa pomocy Skarżącego są niewystarczające do oceny rzeczywistego stanu majątkowego i możliwości płatniczych wezwał Skarżącego do uzupełnienia tego wniosku i złożenia określonych dokumentów. Celem takiego działania było uzyskanie informacji o rzeczywistym stanie majątkowym i rodzinnym wnioskodawcy. Przedłożenie żądanych dokumentów umożliwiłoby dokonanie oceny, czy spełnione są przesłanki do przyznania prawa pomocy w zakresie całkowitym - w świetle art. 246 § 1 pkt 1 p.p.s.a. - tj., czy wnioskodawca wykazał, że nie jest w stanie ponieść pełnych kosztów postępowania. W niniejszej sprawie przez brak należytej współpracy Skarżącego w dokumentowaniu swej sytuacji materialnej wyłączona została możliwość pełnego zbadania jego rzeczywistych możliwości finansowych. Uchylenie się przez stronę, na której ciążył obowiązek wykazania okoliczności uzasadniających przyznanie prawa pomocy od przedstawienia rzeczywistej sytuacji majątkowej, powoduje że strona winna się liczyć się z tym, że Sąd nie będzie dysponował materiałem dowodowym wystarczającym do uwzględnienia jej wniosku. Mając powyższe na względzie Naczelny Sąd Administracyjny, na podstawie art. 184 w związku z art. 197 § 2 Prawa o postępowaniu przed sądami administracyjnymi, orzekł jak w sentencji postanowienia