II FZ 542/14

Naczelny Sąd Administracyjny w składzie: Przewodniczący Sędzia NSA Jan Rudowski, , , po rozpoznaniu w dniu 15 maja 2014 r. na posiedzeniu niejawnym w Izbie Finansowej zażalenia H. R. na postanowienie Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie z dnia 28 lutego 2014 r., sygn. akt III SA/Wa 2479/13 w przedmiocie prawa pomocy w zakresie obejmującym zwolnienie od uiszczenia wpisu sądowego od skargi oraz ustanowienie adwokata w sprawie ze skargi H. R. na decyzję Dyrektora Izby Skarbowej w W. z dnia 9 sierpnia 2013 r., nr [...] w przedmiocie orzeczenia o solidarnej odpowiedzialności prezesa zarządu za zaległości podatkowe spółki w podatku dochodowym od osób fizycznych za lipiec 2008 r. postanawia oddalić zażalenie. Zaskarżonym postanowieniem z dnia 28 lutego 2014 r., sygn. akt III SA/Wa 2479/13, Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie odmówił przyznania H. R. (dalej jako: "skarżąca") prawa pomocy w zakresie obejmującym zwolnienie od uiszczenia wpisu sądowego od skargi oraz ustanowienie adwokata w sprawie ze skargi na decyzję Dyrektora Izby Skarbowej w W. z dnia 9 sierpnia 2013 r. w przedmiocie orzeczenia o solidarnej odpowiedzialności prezesa zarządu za zaległości podatkowe spółki w podatku dochodowym od osób fizycznych za lipiec 2008 r. W uzasadnieniu postanowienia sąd pierwszej instancji wskazał, że skarżąca w złożonym wniosku o przyznanie prawa pomocy stwierdziła, iż przebywa na świadczeniu przedemerytalnym, które nie wystarcza jej na bieżące utrzymanie, nie posiada oszczędności, a uiszczenie wpisu od skargi naraziłoby ją na eksmisję. W złożonym formularzu PPF skarżąca wniosła o ustanowienie adwokata, podnosząc, że nie stać jej na opłacenie pomocy prawnej, bez której nie jest w stanie we właściwy sposób bronić swoich racji. Jako źródło dochodów wykazała otrzymywane świadczenie przedemerytalne o wysokości 975,78 zł brutto. Podkreśliła ponadto, iż nie posiada żadnego majątku poza mieszkaniem o powierzchni 48 m². Do wniosku dołączono kserokopię pisma Spółdzielni Mieszkaniowej Lokatorsko – Własnościowej o wysokości opłat miesięcznych za miesiąc październik 2013 r. w wysokości 480,94 zł za lokal przy ul. R., fakturę za abonament telefoniczny oraz Internet za październik i listopad 2013 r. w kwocie 72,43 zł, fakturę za energię elektryczną w wysokości 180,84 zł oraz gaz – 33,09 zł, a także kserokopię decyzji Zakładu Ubezpieczeń Społecznych o wysokości świadczenia przedemerytalnego w wysokości 975,78 zł. Skarżąca dołączyła ponadto wyciągi z rachunku bankowego za sierpień, wrzesień oraz październik 2013 r. Zarządzeniem sądu z dnia 4 lutego 2014 r. skarżąca została wezwana do złożenia oświadczeń, czy K. R., uwidoczniony w piśmie Spółdzielni Mieszkaniowej Lokatorsko – Własnościowej jako współwłaściciel mieszkania znajdującego się przy ul. R. pozostaje wraz z nią we wspólnym gospodarstwie domowym, a jeżeli tak, to w jakiej wysokości są jego dochody; czy M. R. – współposiadacz rachunku bankowego prowadzonego wspólnie z nią pozostaje we wspólnym gospodarstwie domowym; jeżeli tak, to jaka jest wysokość jego dochodów; a ponadto kto dysponuje środkami pochodzącymi z przelewów przychodzących z systemu PayU i uwidocznionymi na wydrukach z rachunku bankowego prowadzonego przez R. dla H. R. i M. R. W odpowiedzi na powyższe zarządzenie skarżąca wniosła o ustanowienia adwokata, wskazując, iż nie wie jak odpowiedzieć na wezwanie. Uzasadniając odmowę przyznania skarżącej prawa pomocy Wojewódzki Sąd Administracyjny stwierdził, że okoliczności przedstawione we wniosku o przyznanie prawa pomocy, jak również wynikające z nadesłanych dokumentów, pozwalają uznać, że jej sytuacja nie uzasadnia przyznania prawa pomocy we wnioskowanym zakresie. Sąd pierwszej instancji przyznał, że wydatki wynikające z nadesłanych rachunków w porównaniu z otrzymywanym przez skarżącą regularnym dochodem w postaci świadczenia przedemerytalnego (975,78 zł) są znaczne. Zauważył jednak, że z nadesłanych kserokopii wyciągów z rachunków bankowych wynika, iż kilkakrotnie w ciągu miesiąca na rachunek bankowy skarżącej oraz współposiadacza rachunku dokonywane są przelewy poprzez system PayU, co świadczyć może o prowadzeniu sprzedaży internetowej. W ocenie sądu, niewyjaśnienie kwestii pozostawania ze skarżącą we wspólnym gospodarstwie domowym innych osób spowodowało, iż rzetelna ocena sytuacji majątkowej skarżącej nie była możliwa. W konsekwencji uznano, iż skarżąca nie wykazała, że spełnia przesłanki, o których mowa w art. 246 § 1 pkt 2 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. z 2012 r., poz. 270 ze zm., dalej jako: p.p.s.a.), tzn., że nie jest w stanie ponieść pełnych kosztów postępowania bez uszczerbku utrzymania koniecznego dla siebie i rodziny. Nie zgadzając się z powyższym postanowieniem skarżąca wniosła zażalenie, w którym ponowiła wniosek o ustanowienie adwokata. W uzasadnieniu wskazała, iż z powodu braku wiedzy i doświadczenia nie jest w stanie samodzielnie bronić swojego stanowiska. Podkreśliła ponadto, że funkcję prezesa spółki pełniła jeden dzień i nie ponosi winy za zobowiązania spółki. Naczelny Sąd Administracyjny zważył, co następuje: Zażalenie nie zasługuje na uwzględnienie. Zgodnie z art. 245 § 1 p.p.s.a. prawo pomocy może być przyznane w zakresie całkowitym lub częściowym. Prawo pomocy w zakresie całkowitym obejmuje zwolnienie od kosztów sądowych oraz ustanowienie adwokata, radcy prawnego, doradcy podatkowego lub rzecznika patentowego (art. 245 § 2 p.p.s.a.). Natomiast prawo pomocy w zakresie częściowym obejmuje tylko zwolnienie od opłat sądowych w całości lub w części albo tylko od wydatków albo od opłat sądowych i wydatków lub obejmuje tylko ustanowienie adwokata, radcy prawnego, doradcy podatkowego lub rzecznika patentowego (art. 245 § 3 p.p.s.a.). Przyznanie prawa pomocy osobie fizycznej w zakresie częściowym następuje wówczas, gdy strona wykaże, że nie jest w stanie ponieść pełnych kosztów postępowania bez uszczerbku utrzymania koniecznego dla siebie i rodziny (art. 246 § 1 pkt 2 p.p.s.a.). Należy przede wszystkim zaznaczyć, że celem instytucji prawa pomocy jest zagwarantowanie dostępu do sądu podmiotom, których wyjątkowo trudna sytuacja materialna nie pozwala na poniesienie kosztów postępowania. Przyznanie prawa pomocy w jakimkolwiek zakresie musi być jednak postrzegane jako wyjątek od zasady ponoszenia kosztów postępowania (por. art. 199 p.p.s.a.), co należy mieć na uwadze przy rozstrzyganiu o zastosowaniu tej instytucji. W związku z tym strona występująca na drogę postępowania sądowego winna mieć świadomość obowiązku ponoszenia kosztów tego postępowania oraz wyjątkowości zwolnienia z tego obowiązku, czego konsekwencją powinno być wykazanie w sposób wiarygodny i rzetelny, że zachodzą przesłanki do uwzględnienia wniosku o przyznanie prawa pomocy. Z art. 246 § 1 pkt 2 p.p.s.a., w którym mowa o przyznaniu prawa pomocy osobie fizycznej w zakresie częściowym, wynika w sposób jednoznaczny, że ciężar dowodu spoczywa na stronie, która ubiega się o przyznanie jej prawa pomocy. Z zawartego w tym przepisie określenia "gdy wykaże" wynika, że to strona ma przekonać sąd, że znajduje się w sytuacji, która została uznana przez ustawodawcę za usprawiedliwiającą przyznanie prawa pomocy. Skarżący zaś nie wypełni obowiązków wynikających ze spoczywającego na nim ciężaru dowodowego, jeżeli nie przedstawi dokumentów, na podstawie których dałoby się ustalić, jakimi środkami miesięcznie dysponuje i na jakim poziomie kształtują się jego koszty utrzymania (por. J. P. Tarno, Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi Komentarz, Warszawa 2010 s. 567 – 568). Zdaniem Naczelnego Sądu Administracyjnego dokonana przez sąd pierwszej instancji ocena wniosku skarżącej o przyznanie prawa pomocy była prawidłowa. Słusznie zauważył Wojewódzki Sąd Administracyjny, że dla uzyskania prawa pomocy nie wystarczy subiektywne przekonanie wnioskodawcy o zasadności jego otrzymania, a skoro na stronie spoczywa ciężar wykazania przesłanki warunkującej przyznanie prawa pomocy to pochodzące od niej informacje na temat możliwości płatniczych powinny być na tyle szczegółowe, by możliwa była ocena rzeczywistej kondycji finansowej strony. Zasadnie wskazał Wojewódzki Sąd Administracyjny, że z przedstawionych przez skarżącą kserokopii wyciągów z rachunków bankowych wynika, iż kilkakrotnie w ciągu miesiąca na rachunek bankowy skarżącej oraz współposiadacza rachunku, M. R., dokonywane są przelewy poprzez system PayU, co świadczyć może o prowadzeniu sprzedaży internetowej. Skarżąca, na wezwanie sądu nie sprecyzowała jednak kto jest drugim posiadaczem konta, ani kto dysponuje środkami pochodzącymi z ww. zasileń konta. Ponadto nie wyjaśniła, czy współposiadacz konta, M. R., pozostaje z nią we wspólnym gospodarstwie domowym, a jeżeli tak, to jakie są jego dochody. Nie udzieliła także informacji, czy K. R., uwidoczniony w piśmie Spółdzielni Mieszkaniowej Lokatorsko – Własnościowej jako współwłaściciel mieszkania znajdującego się przy ul. R. pozostaje wraz z nią we wspólnym gospodarstwie domowym, a jeśli tak, to jakie są jego dochody. Podkreślić należy, że pozostawanie przez stronę skarżącą we wspólnym gospodarstwie domowym z innymi osobami ma znaczenie dla określenia jej możliwości płatniczych. W sytuacji, gdy wnioskodawca pozostaje we wspólnym gospodarstwie domowym z inną osobą, winien podać również szczegółowe dane o stanie majątkowym i dochodach tej osoby. Informacje te nie pozostają bez wpływu na ocenę rzeczywistego stanu majątkowego i możliwości płatniczych wnioskodawcy, pozwalają bowiem na ustalenie, w jakiej części każda z tych osób przyczynia się do zaspakajania wspólnych potrzeb osób wchodzących w skład gospodarstwa domowego (por. postanowienie Naczelnego Sądu Administracyjnego z dnia 29 listopada 2012 r., sygn. akt II GZ 442/12; z dnia z dnia 10 września 2013 r., sygn. akt I GZ 375/13, publ. w Centralnej Bazie Orzeczeń Sądów Administracyjnych, www.orzeczenia.nsa.gov.pl, dalej jako: "CBOSA"). Naczelny Sąd Administracyjny stoi na stanowisku, iż uchylając się od odpowiedzi na pytanie o przebywaniu we wspólnym gospodarstwie domowym z innymi osobami i o ewentualnej wysokości ich dochodów przy ubieganiu się o przyznanie prawa pomocy wnioskodawca nie dokłada należytej staranności w wykazaniu, że nie jest w stanie ponieść kosztów sądowych (por. postanowienie NSA z dnia 6 lutego 2013 r., sygn. akt I GZ 12/13; z dnia 10 września 2013 r., sygn. akt I GZ 375/13, publ. CBOSA). W kontekście powyższych rozważań rację należy przyznać Wojewódzkiemu Sądowi Administracyjnemu, iż niewyjaśnianie przez stronę skarżącą kwestii dotyczących wpływów na rachunek bankowy oraz pozostawania bądź nie we wspólnym gospodarstwie domowym innych osób spowodowało, że rzetelna ocena sytuacji majątkowej skarżącej nie była możliwa. Z uwagi na treść zażalenia zasygnalizować należy, że na obecnym etapie postępowania (toczącego się w przedmiocie przyznania prawa pomocy) bez znaczenia pozostają argumenty dotyczące merytorycznej oceny sprawy, w tym podnoszona przez stronę skarżącą okoliczność, że tylko przez jeden dzień pełniła funkcję członka zarządu spółki. Konkludując, wskazać należy, że zasadnie sąd pierwszej instancji przyjął, iż analiza informacji znajdujących się w posiadaniu sądu pierwszej instancji nie wykazuje, że skarżąca nie jest w stanie uiścić wpisu od skargi. W ocenie Naczelnego Sądu Administracyjnego oceny tej nie podważają w żaden sposób argumenty podniesione w zażaleniu. Odnosząc się do żądania skarżącej o ustanowienie profesjonalnego pełnomocnika również należy stwierdzić, iż skarżąca nie wykazała, że nie dysponuje środkami finansowymi pozwalającymi na ustanowienie pełnomocnika z wyboru. Skoro to do strony ubiegającej się o przyznanie prawa pomocy należy wykazanie, że jej status materialny uzasadnia przyznanie prawa pomocy, to strona powinna mieć na uwadze, że w jej interesie jest rzetelne przedstawienie jej sytuacji majątkowej i rodzinnej. Uchylanie się strony od przedstawienie dokładnej i wyczerpującej argumentacji spowodowało, iż niemożliwe było przeprowadzenie oceny jej stanu majątkowego w taki sposób, by można było stwierdzić, że sytuacja, w której się znalazła, uzasadnia przyznanie prawa pomocy we wnioskowanym zakresie. W konsekwencji za prawidłową należy uznać konkluzję sądu pierwszej instancji o niewykazaniu spełnienia przesłanek z art. 246 § 1 pkt 2 p.p.s.a. Mając powyższe na względzie Naczelny Sąd Administracyjny na podstawie art. 184 w zw. z art. 197 § 1 i 2 p.p.s.a. postanowił jak w sentencji.