II FZ 680/14

Naczelny Sąd Administracyjny w składzie: Przewodniczący Sędzia NSA Jan Rudowski, , , po rozpoznaniu w dniu 27 maja 2014 r. na posiedzeniu niejawnym w Izbie Finansowej zażalenia B. P. na postanowienie Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie z dnia 15 kwietnia 2014 r., sygn. akt III SA/Wa 2977/13 w przedmiocie prawa pomocy w zakresie całkowitym w sprawie ze skargi B. P. na decyzję Dyrektora Izby Skarbowej w W. z dnia 24 września 2013 r., nr [...] w przedmiocie podatku dochodowego od osób fizycznych za 2011 r. postanawia oddalić zażalenie. Zaskarżonym postanowieniem z dnia 15 kwietnia 2014 r. w sprawie o sygn. akt III SA/Wa 2977/13, Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie odmówił przyznania B. P. (dalej jako: "skarżąca") prawa pomocy w zakresie całkowitym w sprawie ze skargi na decyzję Dyrektora Izby Skarbowej w W. z dnia 24 września 2013 r. w przedmiocie podatku dochodowego od osób fizycznych za 2013 r. W uzasadnieniu postanowienia sąd pierwszej instancji wskazał, że w złożonym na urzędowym formularzu PPF wniosku skarżąca zwróciła się do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie o przyznanie prawa pomocy w zakresie całkowitym obejmującym zwolnienie od kosztów sądowych oraz ustanowienie radcy prawnego. Z uzasadnienia wniosku oraz z akt sprawy III SA/Wa 330/13, III SA/Wa 331/13 oraz III SA/Wa 1418/13 (publ. W centralnej Bazie Orzeczeń Sądów Administracyjnych, www.orzeczenia.nsa.gov.pl, dalej jako: "CBOSA") wynika, że skarżąca jest właścicielką mieszkania o pow. 24,40 m², na zakup którego w 2002 r. zaciągnęła kredyt hipoteczny. Miesięczna rata kredytu wynosi 117,88 USD. Ponadto skarżąca spłaca: kartę kredytową – minimalna rata ok. 900 zł, pożyczkę konsolidacyjną – rata 1 580,46 zł, pożyczkę pieniężną zaciągniętą w P., zaległości podatkowe rozłożone na raty – łącznie 1 100 zł miesięcznie, kredyt ratalny – 349 zł; umowy o świadczenie usług telekomunikacyjnych – 118,90 zł. Skarżąca oświadczyła, iż jej miesięczne wydatki wynoszą 5 084,60 zł, zaś wynagrodzenie – 3 322 zł. Skarżąca otrzymuje również premię kwartalną w kwocie 2 821 zł. Kwota ta wydatkowana jest na czynsz, który miesięcznie wynosi 281,34 zł, energię elektryczną – 121,70 zł, gaz – 10,36 zł, leczenie – 900 zł miesięcznie oraz jednorazowo leczenie onkogenne 2 258,67 zł. W odpowiedzi na wezwanie do nadesłania dodatkowych dokumentów skarżąca przedłożyła zeznanie podatkowe za 2012 r., dokumenty obrazujące wydatki, wyciągi bankowe, dokumenty dotyczące zobowiązań. Skarżąca wyjaśniła też, że ponosi znaczne wydatki na leczenie, jedzenie oraz środki higieny osobistej i gospodarczej. Uzasadniając odmowę przyznania prawa pomocy Wojewódzki Sąd Administracyjny stwierdził, że skarżąca nie wykazała, że poniesienie kosztów wynagrodzenia profesjonalnego pełnomocnika oraz uiszczenia wpisu od skargi w kwocie 205 zł, przekracza jej możliwości finansowe. Wskazał, że skarżąca uzyskuje stałe dochody ze stosunku pracy w wysokości średnio 4 262 zł miesięcznie oraz stwierdził, że wbrew twierdzeniom skarżącej, jej skomplikowana sytuacja finansowa, nie jest tylko i wyłącznie związana z koniecznością zaciągania pożyczek na kosztowne leczenie jej licznych schorzeń. Podkreślono, że część wydatków poniesionych przez skarżącą miała zbyteczny charakter, w tym: zaliczka w kwocie 1 000 zł za 14 – dniowy pobyt w Hotelu [...] w J., zakup na raty tabletu o wartości 1 440 zł oraz dwóch stołów o wartości 3 990 zł oraz 3 000 zł, zakupy w sklepie kosmetycznym [...] na kwotę 782 zł. Podkreślając wyjątkowy charakter instytucji prawa pomocy Wojewódzki Sąd Administracyjny w rezultacie stwierdził, iż ponadstandardowe wydatki ponoszone przez skarżącą nie mogą mieć pierwszeństwa przed wydatkami związanymi z kosztami wszczętego przez nią postępowania sądowego. Nie zgadzając się z powyższym rozstrzygnięciem skarżąca złożyła zażalenie, w którym wniosła o zmianę postanowienia i przyznanie pomocy prawnej w zakresie ustanowienia pełnomocnika – radcy prawnego. W uzasadnieniu podniosła, że nie może się zgodzić z kwestionowaniem przez sąd pierwszej instancji jej prawa do wyjechania na wczasy, bowiem prowadzi to do naruszenia art. 32 Konstytucji RP. Ponadto dodała, że zakup kosmetyków był pokierowany kwestiami zdrowotnymi, gdyż produkty odpowiedniej jakości jej nie uczulają, stwierdziła także że po 28 latach pracy należy się jej własny stół. W konsekwencji, w ocenie skarżącej, wydatki które sąd pierwszej instancji uznał za zbędne nie miały charakteru zbytkowego, lecz mieściły się w granicach koniecznych zakupów. Jednocześnie jej zdaniem odmowa przyznania prawa pomocy narusza również art. 78 – 80 Konstytucji RP. Naczelny Sąd Administracyjny zważył, co następuje: Zażalenie nie zasługuje na uwzględnienie. Zgodnie z art. 245 § 1 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. z 2012 r., poz. 270 ze zm., dalej jako: "p.p.s.a.") prawo pomocy może być przyznane w zakresie całkowitym lub częściowym. Prawo pomocy w zakresie całkowitym obejmuje zwolnienie od kosztów sądowych oraz ustanowienie adwokata, radcy prawnego, doradcy podatkowego lub rzecznika patentowego (art. 245 § 2 p.p.s.a.). Natomiast prawo pomocy w zakresie częściowym obejmuje tylko zwolnienie od opłat sądowych w całości lub w części albo tylko od wydatków albo od opłat sądowych i wydatków lub obejmuje tylko ustanowienie adwokata, radcy prawnego, doradcy podatkowego lub rzecznika patentowego (art. 245 § 3 p.p.s.a.). Przyznanie prawa pomocy osobie fizycznej w zakresie całkowitym następuje wówczas, gdy strona wykaże, że nie jest w stanie ponieść jakichkolwiek kosztów postępowania (art. 246 § 1 pkt 1 p.p.s.a.). Na wstępie należy zaznaczyć, że celem instytucji prawa pomocy jest zagwarantowanie dostępu do sądu podmiotom, których wyjątkowo trudna sytuacja materialna nie pozwala na poniesienie kosztów postępowania. Przyznanie prawa pomocy w jakimkolwiek zakresie musi być jednak postrzegane jako wyjątek od zasady ponoszenia kosztów postępowania (por. art. 199 p.p.s.a.), co należy mieć na uwadze przy rozstrzyganiu o zastosowaniu tej instytucji. W związku z tym strona występująca na drogę postępowania sądowego winna mieć świadomość obowiązku ponoszenia kosztów tego postępowania oraz wyjątkowości zwolnienia z tego obowiązku, czego konsekwencją powinno być wykazanie w sposób wiarygodny i rzetelny, że zachodzą przesłanki do uwzględnienia wniosku o przyznanie prawa pomocy. Z art. 246 § 1 pkt 1 p.p.s.a., w którym mowa o przyznaniu prawa pomocy osobie fizycznej w zakresie całkowitym, wynika w sposób jednoznaczny, że ciężar dowodu spoczywa na stronie, która ubiega się o przyznanie jej prawa pomocy. Z zawartego w tym przepisie określenia "gdy wykaże" wynika, że to strona ma przekonać sąd, że znajduje się w sytuacji, która została uznana przez ustawodawcę za usprawiedliwiającą przyznanie prawa pomocy. Skarżąca zaś nie wypełni obowiązków wynikających ze spoczywającego na nim ciężaru dowodowego, jeżeli nie przedstawi dokumentów, na podstawie których dałoby się ustalić, jakimi środkami miesięcznie dysponuje i na jakim poziomie kształtują się jego koszty utrzymania (por. J. P. Tarno, Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi Komentarz, Warszawa 2010 s. 567 – 568). Zdaniem Naczelnego Sądu Administracyjnego dokonana przez sąd pierwszej instancji ocena wniosku skarżącej o przyznanie prawa pomocy była prawidłowa. W okolicznościach niniejszej sprawy podkreślenia raz jeszcze wymaga wyjątkowy charakter instytucji jaką jest prawo pomocy. Naczelny Sąd Administracyjny pragnie uświadomić stronie skarżącej, że udzielenie prawa pomocy w postępowaniu przed sądem administracyjnym jest formą dofinansowania z budżetu Państwa i powinno sprowadzać się do przypadków, w których zdobycie przez stronę środków na sfinansowanie udziału w postępowaniu sądowym jest rzeczywiście niemożliwe. W orzecznictwie Naczelnego Sądu Administracyjnego nie budzi najmniejszych wątpliwości, że osoba ubiegająca się o taką pomoc powinna poczynić oszczędności we własnych wydatkach, do granic zabezpieczenia koniecznych kosztów utrzymania siebie i rodziny. Dopiero gdyby poczynione w ten sposób oszczędności okazały się niewystarczające – może zwrócić się o pomoc państwa. Innymi słowy, strona powinna partycypować w kosztach postępowania, jeżeli ma jakiekolwiek środki majątkowe, nawet gdyby miało to nastąpić z uszczerbkiem utrzymania koniecznego dla niej i jej rodziny (por. postanowienie NSA z dnia 30 sierpnia 2011 r., sygn. akt I FZ 227/11, publ. w CBOSA). W tym tez kontekście należy ocenić wydatki poczynione na kosztowne meble, sprzęt elektroniczny, wyjazdy, czy jednorazowy wydatek kwoty 782 zł na zakup artykułów kosmetycznych. Wydatki te wskazują jednoznacznie na brak zagrożenia dla egzystencji skarżącej. Nie ulega wątpliwości, że nawet finansowanie ich za pośrednictwem kredytu, czy systemu sprzedaży na raty wskazuje na wiarygodność kredytową strony i tym samym możliwościach pokrywania wydatków o ponad przeciętnych kwotach. Powyższe wyklucza uznanie, że skarżąca nie jest w stanie ponieść pełnych kosztów postępowania, bez uszczerbku utrzymania koniecznego dla siebie i rodziny, o których mowa w art. 246 § 1 pkt 2 p.p.s.a., a tym bardziej jakichkolwiek kosztów utrzymania, o który mowa w art. 246 § 1 pkt 1 p.p.s.a. Podniesione w zażaleniu zarzuty naruszenia wyrażonej w art. 32 Konstytucji RP zasady równości (a nie wolności, jak błędnie podaje strona skarżąca) oraz przewidzianych w art. 78 – 80 Konstytucji RP prawach zaskarżania orzeczeń i decyzji wydanych w pierwszej instancji, wniesienia skargi do Trybunału Konstytucyjnego i do Rzecznika Praw Obywatelskich należy uznać za oczywiście bezzasadne. W tym miejscu Naczelny Sąd Administracyjny w niniejszym składzie pragnie podzielić pogląd wyrażony w postanowieniu tegoż sądu z dnia 17 kwietnia 2014 r., sygn. akt II FZ 493/14 (publ. w CBOSA) wydanym w stosunku do tej samej skarżącej, zgodnie z którym przyznanie w takiej sytuacji prawa pomocy sprzeczne byłoby z inną konstytucyjną zasadą – a mianowicie wyrażoną w art. 84 Konstytucji RP zasadą powszechności i równości w ponoszeniu ciężarów i świadczeń publicznych. Instytucja prawa pomocy stanowi bowiem gwarancje prawne dostępu do sądu dla podmiotów, które ze względu na swoją trudną sytuację finansową nie są w stanie ponieść kosztów postępowania sądowego. W związku z tym, że w rozpatrywanej sprawie taka sytuacja niewątpliwie nie zaistniała, nie można stwierdzić, że odmowa przyznania prawa pomocy naruszała wskazane przepisy Konstytucji RP. Należy wzmiankować, że pomimo iż treść zażalenia nie pozwala na wysnucie jednoznacznego wniosku, czy skarżąca nie zgadza się z całością rozstrzygnięcia sądu pierwszej instancji (odmawiającego przyznania prawa pomocy w zakresie całkowitym, obejmującym zwolnienie od kosztów sądowych i ustanowienie radcy prawnego), czy też kwestionuje jedynie tę część postanowienia, którą odmówiono skarżącej przyznania pomocy w zakresie częściowym (ustanowienie radcy prawnego) to w ocenie Naczelnego Sądu Administracyjnego w okolicznościach niniejszej sprawy nie występują okoliczności pozwalające na przyznanie skarżącej prawa pomocy w jakimkolwiek zakresie (ani częściowym ani całkowitym). Skarżąca bowiem, kontestując argumentację sądu pierwszej instancji, wydaje się nie dostrzegać, że ponoszone przez nią wydatki wykraczają poza obszar koniecznego utrzymania. Sąd pierwszej instancji nie zakwestionował bowiem okoliczności ponoszenia przez skarżącą kosztów leczenia czy żywności lecz inne wydatki, których rozmiary znacznie przewyższają możliwości finansowe osoby, która ma prawo ubiegać się o pomoc finansowaną z Budżetu Państwa, a zatem – co należy raz jeszcze wyraźnie podkreślić – przez ogół, w wieku przypadkach mniej zamożnych od skarżącej, podatników. Mając powyższe na względzie Naczelny Sąd Administracyjny na podstawie art. 184 w zw. z art. 197 § 1 i 2 p.p.s.a. postanowił jak w sentencji.