I GZ 183/14

Naczelny Sąd Administracyjny w składzie: Przewodniczący: Sędzia NSA Zofia Borowicz po rozpoznaniu w dniu 26 czerwca 2014 r. na posiedzeniu niejawnym w Izbie Gospodarczej zażalenia Ł. S. na postanowienie Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w G. z dnia 6 maja 2014 r., sygn. akt III SA/Gl 2001/13 w przedmiocie odmowy przyznania prawa pomocy w zakresie obejmującym zwolnienie od kosztów sądowych w sprawie ze skargi Ł. S. na decyzję Dyrektora Izby Celnej w K. z dnia [...] października 2013 r., nr [...] w przedmiocie podatku akcyzowego postanawia: uchylić zaskarżone postanowienie i przekazać sprawę do ponownego rozpoznania Wojewódzkiemu Sądowi Administracyjnemu w G. Postanowieniem z dnia 6 maja 2014 r., sygn. akt III SA/Gl 2001/13 Wojewódzki Sąd Administracyjny w G., na podstawie art. 260 w związku z art. 246 par. 1 pkt 2 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (tekst jednolity Dz. U. z 2012 r., poz. 270, dalej: p.p.s.a.), odmówił Ł. S. przyznania prawa pomocy w zakresie częściowym obejmującym zwolnienie od kosztów sądowych w sprawie z jego skargi na decyzję Dyrektora Izby Celnej w K. z dnia [...] października 2013 r. w przedmiocie podatku akcyzowego. W uzasadnieniu postanowienia Sąd I instancji stwierdził, że skarżący nie udowodnił w sposób przekonujący, aby znajdował się w sytuacji uzasadniającej przyznanie prawa pomocy we wnioskowanym zakresie. Zdaniem Sądu, z dokumentów, w szczególności zaświadczenia o zameldowaniu z dnia 12 lutego 2014 r. wynika, że pod wskazanym przez skarżącego adresem zameldowani są na pobyt stały, oprócz niego, jego żony i pasierbicy, także jego rodzice. Oznacza to, że skarżący prowadzi nie trzyosobowe, lecz pięcioosobowe gospodarstwo domowe. Sąd przyznał, że wniosek ten opiera się na domniemaniu, brak jednak jakichkolwiek danych w aktach sprawy, które domniemanie to w jakikolwiek sposób by podważało. Z pewnością nie podważa go lakoniczne i kategoryczne stwierdzenie zawarte w piśmie procesowym pełnomocnika wnioskodawcy z dnia 21 marca 2014 r. Sąd wskazał na ugruntowany w orzecznictwie pogląd, że rzadko zdarza się, aby osoby zamieszkujące w jednym lokalu mieszkalnym prowadziły odrębne gospodarstwa domowe (tak w postanowieniu NSA z dnia 24 maja 2006 r., sygn. akt: II OZ 569/06, niepublikowane). Uwzględniając fakt bliskiego pokrewieństwa (pierwszego stopnia w linii prostej), należało więc stwierdzić, że cytowana wyżej teza stosuje się również do osób zamieszkujących także dom jednorodzinny, a nie tylko lokal mieszkalny (w potocznym pojęciu – mieszkanie). Zdaniem Sądu okoliczność, że Ł. S. rzeczywiście nie pozostaje ze swoimi rodzicami W. i K. S. we wspólnym gospodarstwie domowym powinna być udowodniona w sposób rzetelny i wiarygodny, nie wzbudzający jakichkolwiek wątpliwości. Zasadą bowiem jest, że rodzice zamieszkujący ze swoim dzieckiem (a także "własną" rodziną swojego dziecka) prowadzą jednak razem wspólne gospodarstwo domowe. Wykazanie przeciwnego faktu, a więc obalenie tego domniemania, jest oczywiście możliwe, powinno jednak nastąpić w sposób wzbudzający realne przekonanie, że są to rzeczywiście osobne i odrębne gospodarstwa domowe, pomimo wspólnego zamieszkania w jednym budynku i pod jednym adresem. Wymogu tego z pewnością nie spełnia tylko zwięzłe i kategoryczne zaprzeczenie tego faktu – co ma właśnie miejsce w piśmie z dnia 21 marca 2014 r. a następnie w sprzeciwie. Stwierdzenie zawarte w tym piśmie nie jest poparte żadnymi dowodami (przykładowo wykazaniem funkcjonowania w budynku odrębnych liczników energii elektrycznej, wody, czy też opłat za wywóz śmieci). Brak w tym zakresie nawet oświadczeń rodziców skarżącego. Sąd przyznał, że skarżący zastosował się do pierwszego wezwania referendarza sądowego i udokumentował dochody osiągane miesięcznie przez siebie (świadczenie rentowe) oraz przez swoją żonę (dochody osiągane z prowadzonej przez nią działalności gospodarczej). Jednak z nadesłanych w odpowiedzi na ww. wezwanie dokumentów okazało się, że wnioskodawca tworzy wspólne gospodarstwo nie tylko razem ze swoją żoną, lecz również ze swoimi rodzicami. Należy domniemywać, że rodzice skarżącego uzyskują regularny, miesięczny dochód. Fakt przeciwny należałoby udowodnić. Tymczasem wnioskodawca w żaden sposób nie wykazał jaki jest rzeczywisty stan majątkowy jego rodziców. Wezwanie referendarza sądowego z dnia 4 marca 2014 r. pozostało praktycznie bez odpowiedzi. Trudno bowiem za odpowiedź na to wezwanie uznać jedynie oświadczenie zawarte w piśmie z dnia 21 marca 2014 r., nie poparte jakimikolwiek dowodami. Podkreślono też, że wezwanie obejmujące dodatkowe oświadczenia lub dokumenty może odnosić się także do osób trzecich, pozostających z wnioskodawcą we wspólnym gospodarstwie domowym, i to nie tylko dlatego, że informacje o tych osobach musza być zamieszczone w odpowiednich rubrykach formularza PPF, ale przede wszystkim z uwagi na fakt, że treść tych oświadczeń, co oczywiste, może w istotnym stopniu wpłynąć na rozstrzygniecie wniosku (postanowienie NSA z dnia 17 maja 2006 r., sygn. akt: I OZ 657/06, LEX nr 181557). Jeżeli wnioskodawca pozostaje we wspólnocie rodzinnej i majątkowej z innymi osobami – w tym przypadku także ze swoimi rodzicami – to właśnie łączne wydatki i potrzeby finansowe tych osób bezsprzecznie kształtują status majątkowy wnioskodawcy. W dalszej kolejności fakt ten bezpośrednio przesądza o tym, czy wnioskodawca może ponieść koszty postępowania, czy też nie jest w stanie ich ponieść. Uchylenie się strony od obowiązków nałożonych w toku postępowania o przyznanie prawa pomocy, czy też nierzetelne ich wykonanie, jest przeszkodą wykluczającą uprawdopodobnienie wskazanych we wniosku okoliczności, a w konsekwencji wyłącza możliwość przyznania jej prawa pomocy w żądanym zakresie. Zażalenie na powyższe postanowienie wniósł Ł. S., zaskarżając je w całości zarzucając mu naruszenie art. 246 § 1 pkt 1 p.p.s.a. poprzez jego niewłaściwe zastosowanie i wniósł o jego uchylenie i przekazanie sprawy do ponownego rozpoznania Sądowi I instancji. W uzasadnieniu zażalenia podkreślił, że nie prowadzi z rodzicami wspólnego gospodarstwa domowego, o czym świadczy fakt, że jest on osobą dorosłą, ma własną rodzinę. Wspólnie z żoną zakupił za środki pochodzące z kredytu hipotecznego odrębny od domu rodziców skarżącego dom w M. Nie zamieszkuje więc w jednym lokalu mieszkalnym z rodzicami, a jego rodzina pozostaje na rozrachunku odrębnym od rodziców. Podkreślił, że z faktu wspólnego zameldowania z rodzicami nie wynika domniemanie pozostawania z nimi we wspólnym gospodarstwie domowym. Naczelny Sąd Administracyjny zważył, co następuje: Zażalenie zasługuje na uwzględnienie. Na wstępie należy przypomnieć, że zasadą ogólną postępowania przez sądami administracyjnymi jest ponoszenie przez stronę kosztów tego postępowania związanych z jej udziałem w sprawie (art. 199 p.p.s.a.). Natomiast prawo pomocy jest instytucją stanowiącą wyjątek od zasady ponoszenia kosztów postępowania przez strony postępowania. Z tego względu przesłanki zastosowania tej instytucji winny być interpretowane w sposób ścisły. Udzielenie prawa pomocy jest formą dofinansowania strony postępowania z budżetu państwa i powinno mieć miejsce tylko w sytuacjach, w których zdobycie przez stronę środków na sfinansowanie udziału w postępowaniu jest rzeczywiście, obiektywnie niemożliwe. Strona występująca na drogę postępowania sądowego winna mieć świadomość obowiązku ponoszenia kosztów tego postępowania i wnosząc o zwolnienie z tego obowiązku uprawdopodobnić w sposób wiarygodny i rzetelny, że zachodzą przesłanki do uwzględnienia wniosku. Jedynym kryterium oceny wniosku o przyznanie prawa pomocy jest kryterium majątkowe, a zatem Sąd bada stan majątkowy i rodzinny wnioskodawcy. Zgodnie z art. 255 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. - Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. Nr z 2012 r., poz. 270 ze zm., zwanej dalej p.p.s.a.) jeżeli oświadczenie złożone przez wnioskodawcę okaże się niewystarczające do oceny jej rzeczywistego stanu majątkowego i możliwości płatniczych oraz stanu rodzinnego lub budzi wątpliwości, strona jest obowiązana złożyć na wezwanie, w zakreślonym terminie, dodatkowe oświadczenie lub przedłożyć dokumenty źródłowe dotyczące jej stanu majątkowego, dochodów lub stanu rodzinnego. Natomiast Sąd winien w sposób wyczerpujący ocenić całość posiadanych w sprawie dokumentów i oświadczeń złożonych przez wnioskodawcę. Zdaniem Naczelnego Sądu Administracyjnego w rozpoznawanej sprawie Sąd I instancji w sposób wybiórczy dokonał analizy materiału dowodowego ograniczając się do poglądu, że z faktu zameldowania wraz z rodzicami wynika, iż skarżący prowadzi pięcioosobowe gospodarstwo domowe. Brak zaś dowodów na obalenie tego domniemania dało podstawę do odmowy przyznania skarżącemu prawa pomocy we wnioskowanym zakresie, gdyż w ten sposób nie przekonał on Sądu, że nie jest w stanie ponieść kosztów postępowania sądowego bez uszczerbku dla siebie i swojej rodziny. Takie stanowisko Sądu I instancji jest błędne. W pierwszej kolejności należy wskazać, że zgonie z art. 10 ust. 2 ustawy z dnia 10 kwietnia 1974 r. o ewidencji ludności i dowodach osobistych (Dz. U. z 2006 r., Nr 139, poz. 993), zameldowanie w lokalu służy wyłącznie celom ewidencyjnym i ma na celu potwierdzenie faktu pobytu w tym lokalu. Przepisy te służą wyłącznie celom rejestrowym (ewidencyjnym). Instytucja zameldowania jako potwierdzenie faktu pobytu danej osoby pod określonym adresem ma więc wyłącznie charakter porządkowy. Zatem z faktu zameldowania kilku osób pod jednym adresem w budynku, który może składać się z odrębnych lokali mieszkalnych, nie można wypracować domniemania, że osoby te prowadzą wspólne gospodarstwo domowe. W rozpoznawanej sprawie Sąd I instancji nie podał jakichkolwiek dokumentów – poza zaświadczeniem o zameldowaniu – na których oparł swoje twierdzenie, że skarżący prowadzi pięcioosobowe gospodarstwo domowe, czyli wraz ze swoimi rodzicami. W tej sytuacji, skoro fakt prowadzenia wspólnego gospodarstwa skarżącego i jego rodziny wraz z jego rodzicami nie został wykazany, nietrafne jest odwoływanie się przez Sąd I instancji do regulacji zawartych w art. 87 Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego. Bezzasadne przy tym jest także odwoływanie się do poglądu wyrażonego w wyroku NSA z dnia 24 maja 2006 r., sygn. akt II OZ 569/08 (dostępne na stronie www.orzeczenia.nsa.gov.pl) co do prowadzenia wspólnego gospodarstwa domowego przez syna i jego rodziców, gdyż został on sformułowany na tle konkretnego stanu faktycznego całkowicie odmiennego od tego, który jawi się z dotychczas ujawnionych okoliczności w tej sprawie. Dodać należy, że skarżący składając na formularzu PPF (wniosek o przyznanie prawa pomocy) oświadczenie o stanie rodzinnym wskazał jako osoby pozostające we wspólnym gospodarstwie domowym żonę i córkę. Jednocześnie podpisał zawarte w tym formularzu oświadczenie, że znana mu jest treść art. 233 § 1 Kodeksu karnego o odpowiedzialności karnej za podanie nieprawdziwych danych lub zatajenia prawdy. Na wyraźne wezwanie Sądu I instancji skierowane w tej kwestii do strony, także pełnomocnik skarżącego złożył stosowne oświadczenie. W tej sytuacji Sąd I instancji powinien rozważyć, czy w świetle dotychczas zebranych dowodów nie należało wezwać pełnomocnika skarżącego o doprecyzowanie informacji co do sposobu ponoszenia kosztów utrzymania nieruchomości, w której jest zameldowany. Ewentualne wyjaśnienie tych kwestii przez skarżącego, przy uwzględnieniu dotychczas zebranych dokumentów odnoszących się do sytuacji majątkowej i materialnej skarżącego, powinno stanowić podstawę do rozstrzygnięcia przez Sąd I instancji o wniosku skarżącego. Z tych zatem przyczyn Naczelny Sąd Administracyjny orzekł jak w sentencji, na podstawie art. 185 § 1 p.p.s.a. w związku z art. 197 p.p.s.a.