II GZ 336/14

Naczelny Sąd Administracyjny w składzie: Przewodniczący: sędzia NSA Ludmiła Jajkiewicz po rozpoznaniu w dniu 9 lipca 2014 r. na posiedzeniu niejawnym w Izbie Gospodarczej zażalenia A.M. na postanowienie Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w W. z dnia 13 maja 2014 r.; sygn. akt V SA/Wa 1424/13 w przedmiocie odmowy wzruszenia postanowienia w sprawie odmowy przyznania prawa pomocy w zakresie całkowitym w sprawie ze skargi A.M. na decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego w W. z dnia [...] kwietnia 2013 r.; nr [...] w przedmiocie odmowy umorzenia należności z tytułu grzywny nałożonej mandatem karnym postanawia: oddalić zażalenie Wojewódzki Sąd Administracyjny w W. postanowieniem z dnia 13 maja 2014 r. sygn. akt V SA/Wa 1424/13 odmówił wzruszenia postanowienia Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego z dnia 17 października 2013 r. w przedmiocie odmowy przyznania prawa pomocy w zakresie całkowitym w sprawie ze skargi A. M. na decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego z dnia [...] kwietnia 2013 r. nr [...] w przedmiocie odmowy umorzenia należności pieniężnej z tytułu grzywny. Sąd I instancji za podstawę rozstrzygnięcia przyjął następujące ustalenia: Wnioskiem z dnia [...] czerwca 2013 r., sporządzonym na urzędowym formularzu PPF, A. M. wystąpił o przyznanie prawa pomocy w zakresie całkowitym, tj. o zwolnienie od kosztów sądowych oraz ustanowienie radcy prawnego. W oświadczeniu o stanie rodzinnym, majątku i dochodach wskazał, iż gospodarstwo domowe prowadzi samodzielnie, nie posiada nieruchomości, zasobów pieniężnych ani przedmiotów wartościowych. Wnioskodawca oświadczył, iż otrzymuje emeryturę w wysokości 3.454,04 zł brutto miesięcznie, jak również posiada dochód z tytułu "zlecenia" w wysokości 267,66 zł brutto miesięcznie. Łączny dochód miesięczny brutto wnioskodawca wyliczył na kwotę 3721,70 zł (netto 2.900 zł). W rubryce nr 7.2.2 wniosku oświadczył, iż posiada zobowiązania z tytułu zaciągniętych kredytów: "[...] – 35.000 zł; [...] – 6.000 zł; [...] – 1.500 zł". Skarżący wskazał, iż na jego miesięczne wydatki składają się: spłata kredytów – [...] – 900 zł, [...] – 300 zł, [...] – 150 zł, [...] – 61,50 zł, energia – 108,28 zł, mieszkanie [...] – 696 zł, [...] – 90,67 zł, lekarstwa – 350 zł, telefon – 100 zł, telewizja – 60 zł. Skarżący, wezwany do złożenia określonych dokumentów, nadesłał dnia [...] lipca 2013 r. pismo, do którego załączył kopie: decyzji o waloryzacji emerytury z dnia [...] marca 2013 r., wyciągu z rachunku bankowego za czerwiec 2013 r. (saldo końcowe 1286,63 zł), informacji o dochodach oraz o pobranych zaliczkach na podatek dochodowy w 2012 r. (PIT-11), informacji o rocznym obliczeniu podatku przez organ rentowy za 2012 r. (PIT- 40A), kopię umowy kredytu gotówkowego na spłatę zobowiązań kredytowych z dnia [...] sierpnia 2011 r. wraz z terminarzem spłaty, kopię umowy kredytu gotówkowego na cel konsumpcyjny z dnia [...] listopada 2012 r. wraz z terminarzem spłaty, potwierdzenia złożenia depozytu na kartę kredytową, kopię formularza informacyjnego dotyczącego kredytu konsumenckiego, wyciągu z rachunku karty kredytowej wraz z potwierdzeniem spłaty zadłużenia, kopię wymiaru czynszu, rachunek za korzystanie z telewizji i Internetu, rachunek z apteki oraz rachunek za energię elektryczną. W piśmie procesowym wyjaśnił dodatkowo, iż jego zadłużenie ogółem wynosi 40.000 zł. Postanowieniem z dnia 30 lipca 2013 r. referendarz sądowy Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w W. odmówił skarżącemu zwolnienia od kosztów sądowych oraz ustanowienia radcy prawnego. Po rozpatrzeniu sprzeciwu skarżącego Wojewódzki Sąd Administracyjny w W. postanowieniem z dnia 17 października 2013 r. odmówił skarżącemu przyznania prawa pomocy w zakresie całkowitym. Oceniając złożony wniosek Sąd odnosząc się do sytuacji skarżącego wskazał przede wszystkim, iż wnioskodawca posiada stały dochód w wysokości 2.900 zł netto miesięcznie, z którego pokrywane są jego niezbędne koszty utrzymania. Już sama ta okoliczność, zdaniem Sądu powodowała, że nie sposób zaliczyć wnioskodawcy do kategorii osób żyjących w ubóstwie, które nie posiadają środków na utrzymanie, a co za tym idzie środków na pokrycie kosztów sądowych bez uszczerbku dla niezbędnego utrzymania, a co najmniej na poniesienie jakichkolwiek kosztów postępowania. Naczelny Sąd Administracyjny postanowieniem z dnia 13 grudnia 2013 r. sygn. akt II GZ 667/13 oddalił zażalenie skarżącego na postanowienie z dnia 17 października 2013 r. uznając je za bezzasadne. W uzasadnieniu wydanego rozstrzygnięcia Naczelny Sąd Administracyjny wskazał, iż ocena sytuacji majątkowej skarżącego dokonana przez WSA w W. w zaskarżonym postanowieniu ustalona została w sposób prawidłowy. W związku z powyższym, pismem z dnia [...] marca 2014 r. skarżący wniósł o zmianę prawomocnego postanowienia z dnia 17 października 2013 r. w przedmiocie prawa pomocy. W złożonym w dniu [...] marca 2014 r. nowym wniosku PPF skarżący powołał się na "ciężkie choroby w tym leczenie psychiatryczne", które wiąże się z wydatkami. Wojewódzki Sąd Administracyjny w W. postanowieniem z dnia 13 maja 2014 r. odmówił wzruszenia postanowienia Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego z dnia 17 października 2013 r. w przedmiocie odmowy przyznania prawa pomocy w zakresie całkowitym. Sąd zaznaczył, że sprawa z wniosku skarżącego o udzielenie prawa pomocy w zakresie całkowitym została już rozstrzygnięta postanowieniem Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w W. z dnia 17 października 2013 r., a postanowienie to stało się prawomocne, gdyż Naczelny Sąd Administracyjny oddalił zażalenie skarżącego uznając, iż jest ono nieuzasadnione. Wskazał ponadto, że postanowienie w sprawie prawa pomocy należy do tzw. postanowień niekończących postępowania w sprawie, które mogą być uchylane lub zmieniane wskutek zmiany okoliczności sprawy, chociażby były zaskarżone, a nawet prawomocne – art. 165 ustawy z 30 sierpnia 2002 r. -Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. 2012 r. poz. 270 , dalej: p.p.s.a.). Sąd podkreślił jednak, że w orzecznictwie jak i doktrynie funkcjonuje pogląd, że zmiany stanu faktycznego lub prawnego uzasadniające zmianę lub uchylenie postanowienia w trybie art. 165 p.p.s.a. muszą dotyczyć okoliczności istotnych dla rozstrzygnięcia sprawy, tak by uzasadniały zmianę lub uchylenie postanowienia. Bez takiej zmiany okoliczności sprawy wydane postanowienie nie może być modyfikowane lub uchylone. Zaznaczył również, że w przypadku sprawy dotyczącej prawa pomocy, zmiany powyższych okoliczności musiałyby być na tyle widoczne, aby możliwa była zmiana dotychczasowego stanowiska, a zatem musiałyby to być zmiany polegające na pogorszeniu sytuacji materialnej wnioskodawcy. W ocenie Sądu powołana w złożonym ponownie przez skarżącego wniosku okoliczność (leczenie psychiatryczne) w żadnym stopniu, zdaniem Sądu, nie wpływa na podjętą ocenę sytuacji skarżącego. Jak zaznaczył Sąd, okoliczność znacznych wydatków przeznaczonych na leczenie (pozostałych chorób skarżącego) była już przedmiotem oceny Sądu, bowiem w poprzednio badanym wniosku skarżący wskazywał, iż na leki wydatkuje około 350 zł miesięcznie. Aktualnie skarżący wskazuje, iż na leki wydaje 250-300 zł miesięcznie, czyli mimo powołania nowej okoliczności związanej z leczeniem psychiatrycznym wydatki z tytułu leczenia chorób skarżącego wynoszą obecnie mniej niż poprzednio. Okoliczność ta jest o tyle istotna, iż kwota dochodów skarżącego nie uległa znacznej zmianie. Jednocześnie Sąd wskazał, że jak wynika z karty informacyjnej leczenia szpitalnego oraz z informacji z kolejnego formularza PPF, stan zdrowia skarżącego nie rzutuje na podejmowane przez niego działania i nie wpływa znacząco na jego możliwości finansowe (emerytura 3.581,41 zł oraz praca na zlecenia 400 zł – brutto). Również pozostałe okoliczności wskazane w aktualnym wniosku nie wpływały, zdaniem Sądu, na podjętą już ocenę sytuacji skarżącego. Wskazywane przez skarżącego wydatki określono bowiem jako niższe niż powoływane poprzednio ([...]-133+68, telefon-88, TV-58,50 zł, Prąd–60 zł, [...]–200 zł, [...] 1357). Ogółem wydatki miesięczne skarżący określił na kwotę około 2000 zł, co w ocenie Sądu, przy wskazywanym dochodzie 3.981,41 zł (brutto) pozwalało na stwierdzenie bez jakichkolwiek wątpliwości, iż brak było podstaw do zmiany prawomocnego stanowiska Sądu. W związku z powyższym Sąd ocenił, że przy wskazywanej wysokości uzyskiwanych dochodów i posiadanym majątku nie można uznać wnioskodawcy za osobę ubogą znajdująca się w bardzo trudnej sytuacji materialnej bądź pozbawioną środków do życia. W złożonym w dniu [...] maja 2013 r. zażaleniu na powyższe postanowienie, skarżący wskazał na zmiany jego stanu finansowego oraz nieścisłości podane w uzasadnieniu. Skarżący wskazał, że jego aktualne przychody wynoszą 2.759,35 zł, zaś aktualne wydatki wynoszą w sumie 3.039,42 zł (spłata kredytu w [...] 1357,10 zł, spłata kredytu w [...] 394,29 zł, spłata kredytu w [...] 69,33 zł, spłata kredytu w [...] 133,00 zł+106,78 zł=239,78 zł, opłata za telewizję i internet 58,50 zł, opłata za prąd 116,44 zł, opłata za telefon 87,04 zł, czynsz za garaż 125,94 zł, fundusz remontowy 24,00 zł, czynsz 567,00 zł). Skarżący wskazał, że po dodaniu wydatków na lekarstwa (300 zł) i żywność, jego sytuacja finansowa jest bardzo zła. Skarżący zaznaczył, że cały czas musi pożyczać pieniądze, aby przeżyć. Ponadto nie zgodził się z przedstawionymi przez Sąd wyliczeniami dotyczącymi jego dochodów i wydatków. W oparciu o powyższe skarżący wniósł o pozytywne rozpatrzenie jego zażalenia. Naczelny Sąd Administracyjny zważył, co następuje: Zażalenie nie znajduje usprawiedliwionych podstaw. Zgodnie z treścią art. 199 p.p.s.a. strony ponoszą koszty postępowania związane ze swym udziałem w sprawie, chyba że przepis szczególny stanowi inaczej. Uregulowana w art. 243 – art. 263 p.p.s.a. instytucja prawa pomocy w postępowaniu sądowoadministracyjnym stanowi odstępstwo od zasady ponoszenia kosztów postępowania przez strony, a jej celem jest umożliwienie realizacji konstytucyjnego prawa do sądu wyrażonego w art. 45 Konstytucji RP. W związku z tym, że przyznanie prawa pomocy pokrywane jest ze środków budżetu państwa, korzystanie z tej instytucji powinno mieć miejsce jedynie w przypadkach uzasadnionych szczególnie trudną sytuacją majątkową skarżącego. Chodzi bowiem o taką sytuację, gdy wnioskodawca z przyczyn losowych rzeczywiście nie posiada żadnych lub dostatecznych środków na opłacenie kosztów sądowych bez uszczerbku utrzymania koniecznego dla siebie i rodziny, a tym samym nie może zrealizować przysługującego mu prawa do sądu. W pierwszej kolejności wnioskodawca winien sam podjąć próbę zabezpieczenia stosownych środków, czyli właściwie zaplanować wydatki i poczynić oszczędności do granic zabezpieczenia utrzymania koniecznego dla siebie i rodziny. Postanowienie w sprawie prawa pomocy należy do tzw. postanowień niekończących postępowania w sprawie, które mogą być uchylane lub zmieniane wskutek zmiany okoliczności sprawy, chociażby były zaskarżone, a nawet prawomocne (art. 165 p.p.s.a.). Zmiany stanu faktycznego lub prawnego uzasadniające zmianę lub uchylenie postanowienia w trybie art. 165 p.p.s.a. muszą dotyczyć okoliczności istotnych dla rozstrzygnięcia sprawy i uzasadniać zmianę lub uchylenie postanowienia. W przypadku spraw dotyczących prawa pomocy, zmiany powyższych okoliczności muszą skutkować pogorszeniem sytuacji materialnej wnioskodawcy, uzasadniającym zmianę uprzednio wydanego postanowienia. Stosownie do art. 246 § 1 pkt 1 p.p.s.a. przyznanie prawa pomocy osobie fizycznej w zakresie całkowitym następuje, gdy strona wykaże, że nie jest w stanie ponieść jakichkolwiek kosztów postępowania. Na tle tego przepisu, jak i szeroko rozumianej instytucji prawa pomocy, ukształtował się i utrwalił pogląd, że prawo pomocy powinno być udzielane przede wszystkim osobom bezrobotnym, samotnym, bez źródeł stałego dochodu i majątku. Posiadanie majątku, co do zasady, wyklucza możliwość przyznania prawa pomocy, jednak reguła ta nie odnosi się do sytuacji, w których osoby wnioskujące o przyznanie tego prawa nie mają realnej, obiektywnej możliwości uzyskania z posiadanego majątku jakiegokolwiek dochodu (por. postanowienie NSA z dnia 8 listopada 2012 r., sygn. akt II FZ 912/12). Zdaniem Naczelnego Sądu Administracyjnego, dokonana przez Sąd pierwszej instancji ocena wniosku skarżącego była prawidłowa. Należy podzielić stanowisko Sądu pierwszej instancji, z którego wynika, że skarżący nie wykazał, aby w jego sytuacji zmiana orzeczenia z dnia 17 października 2013 r. była uzasadniona. Sąd pierwszej instancji oceniając przedmiotowy wniosek wziął pod uwagę miesięczne dochody i wydatki zadeklarowane przez skarżącego w pismach procesowych i dwukrotnie składanych wnioskach o PPF, w szczególności we wniosku z dnia [...] marca 2014 r., a także wykazaną w ponownym wniosku PPF zmianę okoliczności w postaci ciężkiej choroby m.in. psychicznej. Odnosząc się do wskazanej przez skarżącego zmiany okoliczności sprawy, podkreślić należy, że sama tylko okoliczność choroby nie może uzasadniać zmiany orzeczenia w przedmiocie prawa pomocy, jeśli nie wiąże się z pogorszeniem sytuacji majątkowej strony. W pierwotnym wniosku PPF skarżący wskazał miesięczny koszt zakupu leków na kwotę 350 zł, zaś zgodnie z załączoną do pisma z dnia [...] lipca 2013 r. fakturą VAT z dnia [...] lipca 2013 r. łączna wartość zakupionych przez skarżącego leków wyniosła 432,63 zł. W ponownym wniosku o prawo pomocy, nadesłanym w związku z wnioskiem o zmianę postanowienia z dnia 17 października 2013 r., skarżący wskazał koszt zakupu leków na poziomie 250 - 300 zł, zaś w zażaleniu na postanowienie z dnia 13 maja 2014 r. wskazał koszt lekarstw w wysokości 300 zł. W związku z powyższym zmiana okoliczności wskazanych przez skarżącego nie odniosła negatywnego wpływu na jego sytuację majątkową, a to właśnie pogorszenie sytuacji majątkowej stanowić mogłoby przesłankę zmiany dotychczasowego orzeczenia dotyczącego prawa pomocy. Odnosząc się natomiast do wskazanej w zażaleniu wysokości dochodów i wydatków skarżącego, podkreślić należy, że wskazywane przez skarżącego dochody również nie uzasadniają zmiany zaskarżonego postanowienia. Za utrzymaniem zaskarżonego orzeczenia w mocy, przemawia fakt, że mimo wskazywanej zmiany okoliczności skarżący jest nadal w stanie pracować i osiąga dochody w wysokości 3981,41 zł brutto (3049,10 zł netto), jako dochód z emerytury oraz z umów zlecenia. Natomiast prawo pomocy jest prawem ludzi ubogich, umożliwiającym realizację prawa do sądu osobom najbiedniejszym, z przyczyn losowych rzeczywiście nieposiadającym żadnych lub dostatecznych środków na opłacenie kosztów sądowych bez uszczerbku utrzymania koniecznego dla siebie i rodziny. Wysokość dochodu skarżącego, nawet w zestawieniu z deklarowanymi wydatkami 3339,42 zł (3039,42 zł plus 300 zł na leki) nie uzasadnia zaś zmiany dotychczasowego orzeczenia. Wskazane przez skarżącego miesięczne koszty utrzymania, obejmują w głównej mierze spłatę zobowiązań wynikających z zaciągniętych przez skarżącego kredytów. Zatem w związku z przedstawioną przez skarżącego w zażaleniu wysokością miesięcznych wydatków podkreślić należy, że obowiązek spłacania obciążających skarżącego kredytów (2060,50 zł) nie może przesądzać o zwolnieniu strony z obowiązku poniesienia kosztów sądowych (por. postanowienie NSA z dnia 12 marca 2014 r. sygn. akt II GZ 96/14). Zobowiązania cywilnoprawne nie mogą mieć bowiem pierwszeństwa nad zobowiązaniami publicznoprawnymi. Ponadto zaciągnięte i spłacane przez skarżącego zobowiązania kredytowe świadczą, że skarżący zaciągając kolejne zobowiązania posiadał zdolność kredytową, a co za tym idzie- spełniał kryteria majątkowe przy obliczaniu tej zdolności, a także przesądzają o dysponowaniu przez niego środkami finansowymi, które mógłby przeznaczyć na opłaty sądowe. W związku z powyższym wskazać należy, że postanowienie z dnia 13 maja 2014 r. odpowiada prawu, zaś skarżący nie wykazał zmiany sytuacji majątkowej, która mogłaby skutkować uchyleniem zaskarżonego postanowienia. Mając powyższe na uwadze Naczelny Sąd Administracyjny na podstawie art. 184 w związku z art. 197 § 2 p.p.s.a., orzekł jak w sentencji postanowienia.