I GZ 512/14

Naczelny Sąd Administracyjny w składzie: Przewodniczący: sędzia NSA Krystyna Anna Stec po rozpoznaniu w dniu 18 listopada 2014 r. na posiedzeniu niejawnym w Izbie Gospodarczej zażalenia T. K. na postanowienie Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w K. z dnia 29 września 2014 r., sygn. akt I SA/Ke 221/14 w zakresie wniosku o przyznanie prawa pomocy w zakresie całkowitym w sprawie ze skargi T. K. na decyzję Dyrektora Izby Celnej w K. z dnia [...] lutego 2014 r. nr [...] w przedmiocie podatku akcyzowego postanawia: oddalić zażalenie. Wojewódzki Sąd Administracyjny w K. postanowieniem z dnia 29 września 2014 r., sygn. akt I SA/Ke 221/14, działając na podstawie art. 246 § 1 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. – Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (j.t.: Dz. U. z 2012 r., poz. 270 ze zm., dalej: p.p.s.a.) oddalił wniosek T. K. o przyznanie prawa pomocy w zakresie całkowitym w sprawie z jego skargi na decyzję Dyrektora Izby Celnej w K. z dnia [...] lutego 2014 r. w przedmiocie podatku akcyzowego. W uzasadnieniu Sąd wskazał, że we wniosku o przyznanie prawa pomocy skarżący wskazał, iż jest osobą ubogą, nie prowadzi działalności gospodarczej, nie jest osobą zatrudnioną, nie osiąga żadnych dochodów ani nie pobiera zasiłku dla bezrobotnych. Stan ten trwa od około 3 lat. Skarżący oświadczył, że nie posiada żadnego majątku ruchomego ani nieruchomego, nie ma oszczędności i jest przewlekle chory (jaskra obu oczu). Z oświadczenia skarżącego wynika ponadto, że pozostaje w gospodarstwie domowym z siostrą i jej synem. Źródłem utrzymania osób pozostających w gospodarstwie domowym jest dochód uzyskiwany przez siostrę skarżącego z tytułu wynagrodzenia za pracę w kwocie 2.288 zł netto miesięcznie. W odpowiedzi na wydane na podstawie art. 255 p.p.s.a. wezwanie do uzupełnienia wniosku o przyznanie prawa pomocy skarżący wyjaśnił, że M. K. (żona skarżącego) kilkakrotnie odmówiła mu udostępnienia żądanych przez Sąd informacji w zakresie jej sytuacji majątkowej, argumentując, że z racji istniejącej między nimi faktycznej separacji i całkowitego zerwania więzi (prowadzenie osobnych gospodarstw domowych) oraz z uwagi na zniesioną ustawową wspólność majątkową nie będzie udostępniać żadnych dokumentów jej dotyczących ani wspierać jakichkolwiek zobowiązań skarżącego. Skarżący podkreślił też, że nie ma żadnych uprawnień do wyegzekwowania nałożonego przez Sąd obowiązku. Dodał, że według jego wiedzy M. K. poza nieruchomością położoną w B. przy ul. [...] nie posiada innych nieruchomości. Jego zdaniem jakakolwiek informacja o sytuacji majątkowej żony nie mogłaby w żaden sposób wpłynąć na ocenę jego sytuacji majątkowej, gdyż ze względu na postawę małżonki nie może oczekiwać z jej strony wsparcia finansowego. Sąd I instancji uzasadniając swoje rozstrzygnięcie w sprawie stwierdził przede wszystkim, że prawomocnym postanowieniem z dnia 14 maja 2014 r. sygn. akt I SA/ Ke 221/14 skarżący został zwolniony od kosztów sądowych, a zwolnienie to nie zostało cofnięte. W związku z powyższym przedmiotem rozpoznania przez Sąd I instancji stał wniosek o przyznanie prawa pomocy, w zakresie ustanowienia radcy prawnego. WSA uznał, że skarżący nie wykazał, iż spełnia przesłanki uprawniające do przyznania prawa pomocy w tym zakresie. Zdaniem Sądu, mimo że z przedstawionych przez skarżącego informacji faktycznych wynika, że jego sytuacja finansowa jest trudna (osoba bezrobotna bez prawa do zasiłku, nie posiada majątku ani żadnych oszczędności, utrzymuje się tylko dzięki pomocy siostry, u której mieszka), to dla dokonania pełnej oceny jego możliwości finansowych istotna jest również jego sytuacja rodzinna. Wnioskodawca powinien bowiem wykazać nie tylko swoją sytuację majątkową, ale również sytuację majątkową innych członków rodziny, którzy pozostają z nim we wspólnym gospodarstwie domowym bądź są zobowiązani do alimentacji. Skarżący jest z żoną w relacji powinności alimentacyjnych. Przepisy ustawy z dnia 25 lutego 1964 r. Kodeks rodzinny i opiekuńczy (Dz. U. z 2012 r., poz. 788; dalej: k.r.o.), określają stosunki między małżonkami i między rodzicami i dziećmi nakładają na małżonków, rodziców i dzieci określone obowiązki alimentacyjne (art. 128 k.r.o). Na małżonkach ciąży zatem obowiązek udzielania sobie nawzajem wsparcia finansowego niezależnie od tego, w jakim ustroju majątkowym pozostają i niezależnie od tego, czy prowadzą, czy też nie, wspólne gospodarstwo domowe. Do obowiązków tych zalicza się również pomoc w opłaceniu kosztów postępowania sądowego, toczonego przez osobę uprawnioną do alimentacji. Obowiązek wzajemnej pomocy małżonków wygasa dopiero w momencie rozwiązania związku małżeńskiego przez rozwód (z wyjątkiem przewidzianym w art. 60 k.r.o.) i sądowego orzeczenia separacji (art. 61(4) § 1 k.r.o.). Zatem faktyczna separacja małżonków nie może wpłynąć na przyznanie skarżącemu prawa pomocy. Z uwagi na nieprzedstawienie przez wnioskodawcę informacji dotyczących sytuacji majątkowej jego żony (skarżący pismem z dnia 11 sierpnia 2014 r. stwierdził jedynie, że jego żona posiada nieruchomość w B.), nie istniała w ocenie WSA możliwość ustalenia niewątpliwej sytuacji materialnej skarżącego, a zatem dokonania oceny przesłanek przyznania prawa pomocy. W takich okolicznościach Sąd nie mógł opierać się jedynie na informacjach i dokumentach złożonych przez skarżącego, ponieważ nie przedstawiały one już obiektywnej sytuacji majątkowej wnioskodawcy i budziły uzasadnione wątpliwości, co do jego rzeczywistych możliwości finansowych. Tymczasem dopiero niewątpliwe stwierdzenie, że ani samodzielnie, ani przy pomocy współmałżonka strona nie jest w stanie ponieść pełnych kosztów sądowych bez uszczerbku utrzymania koniecznego dla niej i jej rodziny, pozwala rozstrzygnąć o możliwości przyznania pomocy z budżetu państwa. T. K. złożył zażalenie na powyższe postanowienie wnosząc o zmianę postanowienia poprzez przyznanie prawa pomocy w zakresie ustanowienia doradcy podatkowego albo uchylenie postanowienia i przekazanie sprawy do ponownego rozpoznania Sądowi I instancji. W uzasadnieniu zażalenia podkreślił swoją trudną sytuację majątkową oraz stwierdził, że w przedstawieniu dokumentów mających obrazować tę sytuację, wykazał się rzetelnością. Natomiast jeśli chodzi o dokumenty dotyczące sytuacji jego żony, stwierdził, że nie jest w stanie ich zdobyć ze względu na odmowę współpracy żony w tym zakresie i zerwanie z nią wszelkich pozaprawnych więzi. Naczelny Sąd Administracyjny zważył, co następuje: Zażalenie nie zasługuje na uwzględnienie. Zgodnie z art. 199 p.p.s.a. strony ponoszą koszty postępowania związane ze swym udziałem w sprawie, chyba że przepis szczególny stanowi inaczej. Instytucja prawa pomocy jest wyjątkiem od generalnej zasady ponoszenia kosztów postępowania przez stronę i ma zastosowanie w szczególnie uzasadnionych przypadkach. Obowiązek zagwarantowania skutecznego dostępu do sądu nie oznacza jednocześnie konieczności zagwarantowania stronom bezwarunkowego prawa do uzyskania bezpłatnej pomocy prawnej, ani do zwolnienia od kosztów sądowych. Wymóg ponoszenia kosztów postępowania nie stanowi ograniczenia prawa do sądu i jest usprawiedliwiony koniecznością zapewnienia właściwego funkcjonowania wymiaru sprawiedliwości. W doktrynie oraz orzecznictwie sądów administracyjnych przyjmuje się, że prawo pomocy powinno być udzielane przede wszystkim osobom bezrobotnym, samotnym, bez źródeł stałego dochodu i bez majątku. Jego celem jest bowiem zapewnienie dostępu do sądu osobom, którym brak środków finansowych ten dostęp uniemożliwia. W myśl art. 246 § 1 pkt 2 przyznanie prawa pomocy osobie fizycznej następuje w zakresie częściowym – gdy wykaże, że nie jest w stanie ponieść pełnych kosztów postępowania, bez uszczerbku utrzymania koniecznego dla siebie i rodziny. Z treści tego przepisu wynika wprost, że ciężar dowodu, co do wykazania okoliczności uzasadniających przyznanie prawa pomocy spoczywa na stronie składającej wniosek o przyznanie tego prawa. Stanowisko to znajduje potwierdzenie w treści art. 252 § 1 p.p.s.a., zgodnie z którym wniosek o przyznanie prawa pomocy powinien zawierać oświadczenie strony obejmujące dokładne dane o jej stanie majątkowym i dochodach. Jeżeli oświadczenie to okaże się niewystarczające do oceny rzeczywistego stanu majątkowego i możliwości płatniczych oraz stanu rodzinnego strony lub budzi wątpliwości, strona jest obowiązana złożyć na wezwanie sądu, w zakreślonym terminie, dodatkowe oświadczenie lub przedłożyć dokumenty źródłowe dotyczące jej stanu majątkowego, dochodów lub stanu rodzinnego (art. 255 p.p.s.a.). Strona ma zatem inicjatywę dowodową w zakresie właściwego przedstawienia przyczyn uzasadniających przyznanie prawa pomocy, a sąd na podstawie przedstawionych przez stronę dowodów dokonuje oceny, czy wystąpiły przesłanki przyznania prawa pomocy we wnioskowanym zakresie. W rozpoznawanej sprawie Wojewódzki Sąd Administracyjny odmówił skarżącemu przyznania prawa pomocy w zakresie częściowym poprzez zwolnienie od kosztów sądowych, przyjmując, że nie było możliwe dokonanie oceny jego sytuacji majątkowej. Zdaniem Naczelnego Sądu Administracyjnego, ocena Sądu I instancji była prawidłowa. Skarżący nie przedstawił sądowi wszystkich informacji mających znaczenie dla rozstrzygnięcia wniosku, uchylił się również od złożenia szeregu dokumentów mogących zobrazować jego sytuację materialną, zatem nie dołożył należytej staranności w wykazaniu, że jest osobą, która nie może ponieść jakichkolwiek kosztów postępowania przed sądem administracyjnym. W odniesieniu do argumentacji skarżącego, że pozostaje z żoną w ustroju rozdzielności majątkowej sąd kasacyjny uznał, że Sądowi I instancji nie można w tym zakresie postawić zarzutu naruszenia prawa. Stanowisko, że na małżonkach ciąży obowiązek udzielania sobie nawzajem wsparcia finansowego niezależnie od tego, w jakim ustroju majątkowym pozostają i niezależnie od tego, czy prowadzą, czy też nie, wspólne gospodarstwo domowe znajduje oparcie w powołanych przepisach k.r.o. Pogląd taki wyraził też Naczelny Sąd Administracyjnego w postanowieniu z dnia 12 września 2013 r., sygn. akt I FZ 313/13, że z przepisów ustawy z dnia 25 lutego 1964 r. Kodeks rodzinny i opiekuńczy, w szczególności art. 23 tej ustawy wynika, że małżonkowie są zobowiązani do wzajemnej pomocy oraz do współdziałania dla dobra rodziny. Z obowiązku tego nie zwalnia drugiego małżonka istnienie rozdzielności majątkowej. Rozdzielność ta odnosi się bowiem do majątków małżonków, a nie do ich wzajemnych obowiązków. Na małżonkach ciąży zatem obowiązek udzielenia sobie wsparcia finansowego (także w zakresie prowadzonych postępowań sądowych) niezależnie od tego w jakim ustroju majątkowym pozostają i niezależnie od tego, czy prowadzą, czy też, nie wspólne gospodarstwo domowe. Żądanie przedstawienia dodatkowych dokumentów było zatem uzasadnione. Zdaniem Naczelnego Sądu Administracyjnego w świetle powyższych uwag oraz ustaleń faktycznych dokonanych przez Sąd I instancji skarżący nie wykazał więc, że spełnia przesłanki uprawniające do przyznania mu prawa pomocy we wnioskowanym zakresie. Ocena taka jest konsekwencją działania skarżącego, który nie dopełnił w sposób należyty ciążącego na nim obowiązku rzetelnego i wyczerpującego zaprezentowania swojej sytuacji finansowej, a sąd nie jest zobowiązany do prowadzenia postępowania mającego na celu ustalenie sytuacji rodzinnej, majątkowej i finansowej skarżącego w sytuacji, gdy dane umożliwiające ocenę tego stanu nie są pełne, mimo istniejącego po stronie skarżącego ciężaru wykazania przesłanek przyznania prawa pomocy. Odnosząc się do twierdzenia skarżącego, że w innych sprawach jego wnioski o przyznanie prawa pomocy były rozpatrywane pozytywnie, wskazać należy, że w każdej sprawie sąd odrębnie i samodzielnie podejmuje rozstrzygnięcia w przedmiocie prawa pomocy na podstawie oświadczeń i dokumentów przedstawionych przez osoby ubiegające się o przyznanie prawa pomocy i nie jest on związany orzeczeniami innych sądów w tym zakresie. W świetle powyższego Naczelny Sąd Administracyjny nie znalazł podstaw do uwzględnienia zażalenia. Z tych względów na podstawie art. 197 § 1 i § 2 w związku z art. 184 p.p.s.a. orzeczono jak w sentencji postanowienia.