I OZ 742/14

Naczelny Sąd Administracyjny w składzie: Sędzia NSA Bożena Popowska po rozpoznaniu w dniu 18 września 2014 r. na posiedzeniu niejawnym w Izbie Ogólnoadministracyjnej zażalenia A. S. na postanowienie Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie z dnia 17 lipca 2014 r., sygn. akt II SAB/Wa 182/14 odmawiające przyznania A. S. prawa pomocy w zakresie całkowitym obejmującym zwolnienie od kosztów sądowych oraz ustanowienie adwokata lub radcy prawnego w sprawie ze skargi A. S. na bezczynność Szefa Kancelarii Sejmu w przedmiocie rozpatrzenia wniosku z dnia [...] sierpnia 2013 r. o udostępnienie informacji publicznej postanawia: oddalić zażalenie Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie postanowieniem z dnia 17 lipca 2014 r. odmówił przyznania A. S. prawa pomocy w zakresie całkowitym obejmującym zwolnienie od kosztów sądowych oraz ustanowienie adwokata lub radcy prawnego w sprawie ze skargi A. S. na bezczynność Szefa Kancelarii Sejmu w przedmiocie rozpatrzenia wniosku z dnia [...] sierpnia 2013 r o udostępnienie informacji publicznej. W dniu [...] marca 2014 r. do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie wpłynął wniosek (formularz PPF) A. S. o przyznanie prawa pomocy w zakresie całkowitym obejmującym zwolnienie od kosztów sądowych oraz ustanowienie adwokata lub radcy prawnego. Z treści wniosku wynikało, że skarżący samodzielnie prowadzi gospodarstwo domowe i osiąga dochód miesięczny w wysokości 1.680 zł brutto. Źródłem dochodu skarżącego była umowa o pracę, w ramach której pobiera wynagrodzenie 1400 zł brutto ( jej kopia została załączona do wniosku). Ponadto z umowy tej wynikało, iż skarżący wykonuje również roboty publiczne w oparciu o inną umowę, oznaczoną nr [...]. Skarżący w oddzielnym piśmie oszacował miesięczne koszty utrzymania na kwotę 6.926 zł, natomiast środki, którymi aktualnie dysponuje, na kwotę 1.243, 90 zł. Z uwagi na fakt, iż do wniosku o przyznanie prawa pomocy skarżący nie dołączył jakichkolwiek dokumentów wskazujących na rzeczywistą wysokość miesięcznych wydatków Sąd wezwał go do przedstawienia, w terminie 14 dni, dokumentów źródłowych poświadczających jego możliwości płatnicze, tj.: dokumentów potwierdzających wysokość miesięcznych wydatków w prowadzonym gospodarstwie domowym za okres ostatnich trzech miesięcy, a także wyciągów i wykazów z posiadanych rachunków bankowych, w tym kont i lokat dewizowych, także z tego okresu oraz odpisu zeznania podatkowego za 2013 r. W odpowiedzi na to wezwanie skarżący złożył do akt dodatkowe oświadczenie, wyciąg z rachunku bankowego z dnia 22 kwietnia 2014 r. za okres od 31 grudnia 2013 r. do 22 kwietnia 2014 r. oraz kopię odpisu zeznania podatkowego za 2013 r. i rachunek za telefon komórkowy na kwotę 26,32 zł. Skarżący wyjaśnił, że posiadany rachunek bankowy służy mu do opłacania rachunku za telewizję (24,90 zł) i telefon (26,32 zł). Jednocześnie skarżący oświadczył, że nie opłaca kosztów utrzymania mieszkania, w tym zużytej wody, energii elektrycznej i ogrzewania mieszkania czynszu za zajmowane mieszkanie, ponieważ nie posiada na ten cel wystarczających środków. Skarżący stwierdził, że z tego powodu nie przedstawi żądanych w tym zakresie rachunków. Z przedstawionego odpisu zeznania podatkowego wynikało, iż w roku 2013 skarżący osiągnął, z dwóch źródeł przychodu, dochód w łącznej wysokości [...] zł. Postanowieniem z dnia 26 maja 2014 r. referendarz sądowy odmówił przyznania prawa pomocy we wnioskowanym zakresie. Od powyższego postanowienia skarżący wniósł sprzeciw. Oświadczył, że aktualnie jest zatrudniony na podstawie jednej umowy o pracę, na czas określony z wynagrodzeniem miesięcznym brutto 1680 zł. Podał, że nie opłaca kosztów zużywanej wody, energii elektrycznej, ogrzewania mieszkania, gdyż nie posiada na to środków finansowych. Wskazał również, że obecnie wysokość jego zadłużenia przekracza 200 000 zł, gdyż od 2000 r., z krótkimi przerwami jest osobą bezrobotną. Do sprzeciwu skarżący nie dołączył jednak jakichkolwiek dokumentów wskazujących na jego rzeczywistą sytuację majątkową. Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie postanowieniem z dnia 17 lipca 2014 r. odmówił przyznania Andrzejowi Surowieckiemu prawa pomocy w zakresie całkowitym obejmującym zwolnienie od kosztów sądowych oraz ustanowienie adwokata lub radcy prawnego. Sąd I instancji podkreślił, że to na stronie ubiegającej się o przyznanie prawa pomocy ciąży obowiązek wykazania, że jej sytuacja materialna jest na tyle trudna, iż uzasadnia poczynienie odstępstwa od generalnej zasady ponoszenia kosztów sądowych. Obowiązek wykazania przez stronę swojej trudnej sytuacji materialnej polega m. in. na przedstawieniu niezbędnych informacji dla oceny zasadności wniosku o przyznanie prawa pomocy w urzędowym formularzu wniosku, a także składaniu dodatkowych oświadczeń i dokumentów, w trybie tzw. postępowania wyjaśniającego. Sąd zaznaczył, że strona powinna należycie uzasadnić i uprawdopodobnić okoliczności, które podaje we wniosku o przyznanie prawa pomocy. Natomiast w sytuacji, gdy oświadczenie strony zawarte we wniosku o przyznanie prawa pomocy okaże się niewystarczające do oceny jej rzeczywistego stanu majątkowego i możliwości płatniczych oraz stanu rodzinnego lub budzi wątpliwości, strona dodatkowo jest zobowiązana złożyć na wezwanie sądu dokumenty źródłowe dotyczące jej stanu majątkowego, dochodów lub stanu rodzinnego (art. 255 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 roku - Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz.U. z 2012 r., poz. 270 ze zm., dalej jako p.p.s.a.)). Sąd zauważył, że procedura ta stanowi rodzaj dodatkowego postępowania dowodowego, dającego możliwość uzupełnienia wniosku oraz określenia w sposób klarowny i pełny stanu majątkowego strony oraz członków gospodarstwa domowego, w którym pozostaje. Niedopełnienie tego obowiązku może w konsekwencji skutkować niewykazaniem, że wnioskujący nie jest w stanie ponieść jakichkolwiek kosztów postępowania i stanowić będzie uzasadnienie dla oddalenia wniosku o przyznanie prawa pomocy. Sąd I instancji podkreślił, że skarżący nie poparł dowodami, o które był wzywany, informacji o stanie majątkowym swojej rodziny. Nie przedłożył żądanych dokumentów wymienionych w wezwaniu z [...] kwietnia 2014 r., co uniemożliwiało pełną ocenę jego sytuacji majątkowej. Bez tej dokumentacji Sąd nie był w stanie ustalić rzeczywistej sytuacji materialnej skarżącego. Sąd zaznaczył, że uchylanie się strony od przedstawienia stosownych dokumentów na potwierdzenie jej argumentów oraz mających dokładnie i wyczerpująco przedstawiać jej sytuację powoduje, że niemożliwe jest przeprowadzenie oceny stanu majątkowego w taki sposób, by można było jednoznacznie stwierdzić, iż sytuacja, w której się znalazła, uzasadnia przyznanie prawa pomocy. Sąd I instancji uznał, że w niniejszej sprawie skarżący nie wypełnił tego zobowiązania. Tym samym należało odmówić uwzględnienia jego wniosku. Zażalenie na powyższe postanowienie złożył skarżący, domagając się jego uchylenia. Oświadczył, że nie jest "urzędem statystycznym i nie prowadzi statystyki i rachunkowości swojego gospodarstwa domowego. Nie zbierał, nie zbiera i nie zamierza zbierać kwitów, paragonów itp." Uważa, że sędziów/referendarza nie powinno obchodzić czy ma z czego żyć. Wydaje tyle ile ma, o ile ma, co i tak nie pozwala na zaspokojenie kosztów egzystencji. Naczelny Sąd Administracyjny zważył, co następuje: Zażalenie nie zasługuje na uwzględnienie. Zgodnie z art. 246 § 1 p.p.s.a. przyznanie prawa pomocy osobie fizycznej następuje w zakresie całkowitym, gdy osoba ta wykaże, że nie jest w stanie ponieść jakichkolwiek kosztów postępowania (pkt 1), natomiast w zakresie częściowym, gdy nie jest w stanie ponieść pełnych kosztów postępowania bez uszczerbku utrzymania koniecznego dla siebie i rodziny (pkt 2). Instytucja "prawa pomocy" ma na celu ułatwienie najuboższym dochodzenia swych słusznych praw w sprawach dotyczących ich żywotnych interesów. Sąd pierwszej instancji trafnie wskazał, że z konstrukcji powołanego przepisu wynika, że to na wnioskodawcy ciąży obowiązek wykazania, iż znajduje się w sytuacji materialnej uprawniającej do przyznania prawa pomocy, a rozstrzygnięcie sądu w tej kwestii zależy od tego, co zostanie przez stronę udowodnione. Jeżeli fakty, które strona podaje we wniosku, nie znajdują pokrycia w aktach sprawy lub pozostają w sprzeczności z zawartymi tam informacjami, istnieją podstawy, aby odmówić przyznania prawa pomocy (por. postanowienie NSA z dnia 7 marca 2006 r., sygn. akt II OZ 211/06, niepubl.). Podobnie ocenia się sytuację, gdy skarżący nie przedstawił dokumentów, w oparciu o które można by ustalić, jakimi środkami miesięcznie dysponuje i na jakim poziomie kształtują się koszty jego utrzymania, ponieważ w takim przypadku niemożliwe jest ustalenie, czy poniesienie przez niego kosztów sądowych mogłoby wiązać się z uszczerbkiem utrzymania uzasadniającym przyznanie prawa pomocy. Należy również wskazać, że w sytuacji, gdy oświadczenie strony zawarte we wniosku o przyznanie prawa pomocy okaże się niewystarczające do oceny jej rzeczywistego stanu majątkowego i możliwości płatniczych oraz stanu rodzinnego lub budzi wątpliwości, strona jest zobowiązana złożyć na wezwanie sądu dokumenty źródłowe dotyczące jej stanu majątkowego, dochodów lub stanu rodzinnego (art. 255 p.p.s.a.). W orzecznictwie sądów administracyjnych oraz w literaturze dotyczącej tego zagadnienia przyjęty został pogląd, podzielany w pełni przez Sąd orzekający w niniejszej sprawie, że niedopełnienie, nawet w części, obowiązku złożenia przez stronę dodatkowego oświadczenia uzasadnia oddalenie wniosku o przyznanie prawa pomocy. W ocenie NSA, Sąd I instancji słusznie uznał, że braki w dokumentacji przedstawionej przez skarżącego uniemożliwiły jednoznaczne rozstrzygnięcie czy skarżący nie posiada jakichkolwiek środków na pokrycie kosztów postępowania sądowego. Sąd I instancji wskazał, że na wezwanie Sądu w trybie art. 255 skarżący złożył do akt dodatkowe oświadczenie, wyciąg z rachunku bankowego z dnia 22 kwietnia 2014 r. za okres od 31 grudnia 2013 r. do 22 kwietnia 2014 r. oraz kopię odpisu zeznania podatkowego za 2013 r. i rachunek za telefon komórkowy na kwotę 26,32 zł. Sąd I instancji prawidłowo uznał, iż przedstawione przez skarżącego dokumenty, w szczególności w zakresie wydatków nie mogły wyjaśnić wątpliwości, jakie powstały w toku rozpatrywania jego wniosku o całkowite przyznanie prawa pomocy w zakresie obejmującym zwolnienie od kosztów sądowych i ustanowienie profesjonalnego pełnomocnika. Sąd I instancji, mając na uwadze oświadczenie skarżącego, że nie opłaca on kosztów utrzymania mieszkania, w tym zużytej wody, energii elektrycznej i ogrzewania mieszkania czynszu za zajmowane mieszkanie, ponieważ nie posiada na ten cel wystarczających środków a także stwierdzenie, że nie przedstawi żądanych w tym zakresie rachunków, miał uzasadnione podstawy uznać, że postępowanie wyjaśniające w ramach prawa pomocy nie doprowadziło do ustalenia rzeczywistej sytuacji majątkowej skarżącego. Zdaniem NSA, zasadnie Wojewódzki Sąd Administracyjny wskazał, iż w przypadku uchylania się przez wnioskodawcę od udokumentowania swojego stanu majątkowego nie jest możliwa ocena jego rzeczywistej sytuacji. Artykuł 255 p.p.s.a., z którego w przedmiotowym postępowaniu skorzystał Sąd Wojewódzki, umożliwia rzetelne rozpatrzenie tego, czy w danym przypadku i w konkretnej sprawie zachodzą przesłanki do przyznania prawa pomocy we wnioskowanym przez stronę zakresie. Jak wynika z art. 246 § 1 pkt 1 i 2 p.p.s.a., przyznanie prawa pomocy zależne jest od wykazania przez wnioskodawcę, iż spełnia on ustawowe przesłanki w tym względzie. Stąd też bezzasadne jest stanowisko skarżącego, iż nie ma on obowiązku przedstawiania pełni swojej sytuacji Sądowi. To w interesie wnioskodawcy leży wykazanie, że jego przypadek uzasadnia odstąpienie od zawartej w art. 199 p.p.s.a. ogólnej zasady ponoszenia przez stronę kosztów postępowania związanych z jej udziałem w sprawie (por. postanowienie NSA z dnia 24 marca 2009 r., sygn. akt II FZ 91/09). W ocenie NSA, nie dostarczenie dokumentów potwierdzających wydatki we wskazanej przez niego wysokości, uniemożliwiło Sądowi Wojewódzkiemu ocenę, czy rzeczywista sytuacja majątkowa wnioskodawcy odpowiada przesłankom wymienionym w art. 246 p.p.s.a. W tym stanie rzeczy należało uznać wniosek skarżącego za nieuzasadniony i oddalić. Mając powyższe na uwadze Naczelny Sąd Administracyjny, na podstawie art. 184 w zw. z art. 197 § 2 p.p.s.a., orzekł jak w sentencji.