I OZ 1163/14

Naczelny Sąd Administracyjny w składzie: Przewodniczący: Sędzia NSA Irena Kamińska po rozpoznaniu w dniu 18 grudnia 2014 r. na posiedzeniu niejawnym w Izbie Ogólnoadministracyjnej zażalenia Z.R. na postanowienia Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego we Wrocławiu z dnia 7 listopada 2014 r. o sygn. akt IV SA/Wr 431/14 w sprawie z wniosku Z.R. o przyznanie prawa pomocy w sprawie ze skargi Z.R. na decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego we Wrocławiu z dnia [...] grudnia 2013 r. nr [...] w przedmiocie odmowy stwierdzenia nieważności decyzji w sprawie odmowy przyznania zasiłku celowego postanawia: oddalić zażalenie. Postanowieniem z dnia 30 września 2014 r., sygn. akt IV SA/Wr 431/14 Wojewódzki Sąd Administracyjny we Wrocławiu odrzucił jako niedopuszczalną skargę Z.R. na decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego we Wrocławiu z dnia [...] grudnia 2013 r. nr [...] w przedmiocie odmowy stwierdzenia nieważności decyzji w sprawie odmowy przyznania zasiłku celowego. W dniu 7 października 2014 r. Z.R. zwrócił się z wnioskiem o przyznanie prawa pomocy w zakresie całkowitym obejmującym zwolnienie od kosztów sądowych i ustanowienie adwokata z urzędu. W uzasadnieniu wniosku skarżący wskazał, że domaga się ustanowienia adwokata z urzędu ze względu na ciężką sytuację materialną, totalne ubóstwo i brak pracy oraz dochodów, a także brak pomocy ze strony gminy i osób trzecich. Żąda wniesienia skargi kasacyjnej, gdyż Sąd, w drodze przestępstwa, zamyka mu możliwość uzyskania wyroku w sprawie ze skargi na decyzję Kolegium z dnia [...] grudnia 2013 r. Wnioskodawca oświadczył, że nie posiada żadnego majątku, jest osobą bezrobotną i nie uzyskuje żadnego dochodu, a wydatki, które musi ponosić miesięcznie, to kwoty: 500 zł – czynsz, 100 zł – gaz, 100 zł – energia, 6000 zł – wyżywienie, 6000 zł - koszty leczenia. Wywodził , że posiada 2.000.000 zł zadłużenia i zmuszony jest głodować. Postanowieniem z dnia [...] października 2014 r. referendarz sądowy w Wojewódzkim Sądzie Administracyjnym we Wrocławiu odmówił przyznania skarżącemu prawa pomocy w zakresie częściowym obejmującym ustanowienie adwokata z urzędu. Od powyższego postanowienia skarżący wniósł sprzeciw , domagając się przyznania prawa pomocy w pełnym zakresie, z tym uzasadnieniem , że spełnia wymogi i kryteria dochodowe pozwalające na jego przyznanie , zaś odmowa ustanowienia adwokata jest bezzasadna, gdyż w sposób rażący narusza prawo i normy oraz pryncypia należne demokratycznemu państwu prawa. Wojewódzki Sąd Administracyjny postanowieniem z dnia 7 listopada 2014 r. o sygn. akt IV SA/Wr 431/14 umorzył postępowania sądowoadministracyjne wszczęte wnioskiem o przyznanie prawa pomocy w zakresie obejmującym zwolnienie z kosztów sądowych, jak również odmówił przyznania prawa pomocy w zakresie obejmującym ustanowienie adwokata z urzędu. Odnośnie zawartego w sentencji postanowienia umorzenia, Sąd pierwszej instancji wskazał, że ustawa procesowa regulująca postępowanie przed sądami administracyjnymi przewiduje ustawowe zwolnienie od kosztów sądowych o charakterze przedmiotowym, obejmującym poszczególne kategorie spraw. I tak w art. 239 pkt 1 lit. "a" p.p.s.a. ustawodawca przewidział zwolnienie z obowiązku ponoszenia wszelkich kosztów sądowych (opłat sądowych i wydatków) dla strony skarżącej działanie, bezczynność organu lub przewlekłe prowadzenie postępowania w sprawach dotyczących pomocy i opieki społecznej. Tym samym, postępowanie wszczęte wnioskiem skarżącego o przyznanie prawa pomocy w powyższym zakresie, na podstawie art. 161 § 1 pkt 3 p.p.s.a., jako bezprzedmiotowe należało umorzyć, o czym orzeczono w pkt I sentencji postanowienia. Natomiast wniosek skarżącego o ustanowienie pełnomocnika procesowego w postaci adwokata nie został uwzględniony, gdyż w ocenie Sądu pierwszej instancji nie służył on pomocy w załatwieniu konkretnej sprawy, lecz nadużyciu prawa do sądu. Jak wskazał WSA, skarżący wniósł w okresie od 2009 r. do 2014 r. około 431 skarg i wniosków wszczynających postępowanie sądowe. Sąd ten podkreślił, że samo wnoszenie dużej ilości skarg automatycznie nie oznacza, że strona nadużywa prawa do sądu, albowiem nie można przy dokonywaniu takiej oceny abstrahować od ich charakteru, przy czym nie chodzi o dokonywanie jakiejkolwiek oceny zasadności skarg, ale o rodzaj zaskarżonych orzeczeń. Tytułem przykładu strona, która ma rozległe interesy i ochronie tych interesów służy dochodzenie praw przed sądem, inicjując nawet znaczną ilość spraw nie narazi się na ocenę, że takim działaniem nadużywa swego prawa. Jednak w sprawie z urzędu było wiadomo Sądowi pierwszej instancji, że postępowania sądowe wszczęte skargami skarżącego wniesionymi na przestrzeni ostatnich 5 lat zostały w dużej części spraw zakończone postanowieniami odrzucającymi skargę np. z powodu niewyczerpania trybu postępowania, niedopuszczalności drogi sądowej. Dodał także, że skargi często mają tożsamą grafikę i układ tekstu. Z kolei analiza charakteru zaskarżanych rozstrzygnięć lub bezczynności i przewlekłości postępowania pozwala zdaniem WSA na przyjęcie, że celem skarżącego nie jest faktyczna obrona swych praw w postępowaniu sądowo-administracyjnym, lecz inicjowanie postępowań sądowych, stanowiące cel sam w sobie. W świetle powyższych okoliczności uprawnione Sąd pierwszej instancji uznał za uprawnione stwierdzenie, że domaganie się przez skarżącego prawa pomocy w zakresie ustanowienia pełnomocnika z urzędu w tej sprawie stanowi nadużycie tego prawa. Natomiast prawo pomocy stanowi formę realizacji prawa do sądu i nie może być przyznane podmiotowi, który ze swojego prawa czyni nienależyty użytek. Zażalenie na powyższe postanowienie wywiódł Z.R., domagając się jego uchylenia. Wskazał, że spełnia kryteria dochodowe otrzymania pomocy. Odmowę przyznania pomocy adwokata uznał za szykanę. Naczelny Sąd Administracyjny zważył, co następuje: Zgodnie z treścią art. 247 ustawy – Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi prawo pomocy nie przysługuje stronie w razie oczywistej bezzasadności jej skargi. Przepis art. 247 p.p.s.a. wprowadza bowiem samodzielną, negatywną przesłankę przyznania stronie prawa pomocy w postępowaniu sądowoadministracyjnym. Prawo to nie przysługuje stronie w razie oczywistej bezzasadności jej skargi, co oznacza, że ocena w tym przedmiocie dokonywana jest w oderwaniu od sytuacji materialnej strony. Stwierdzenie przez sąd, że w sprawie zachodzi sytuacja oczywistej bezzasadności skargi skutkuje odmową przyznania prawa pomocy (por. postanowienie NSA z dnia 28 listopada 2012 r., sygn. akt II FZ 906/12). Naczelny Sąd Administracyjny podziela argumentację zawartą w zaskarżonym postanowieniu co do tego, że postawa procesowa skarżącego polegająca na inicjowaniu dużej ilości postępowań sądowoadministracyjnych, w których kwestionuje on wszelkie działania organów administracji, często niepodlegające zaskarżeniu, stanowi wyraz nadużycia prawa do sądu. W powyższym zakresie podzielić także należy stanowisko Naczelnego Sądu Administracyjnego wyrażone w postanowieniu z dnia 20 lutego 2014 r., sygn. akt I OZ 101/14, zgodnie z którym wymóg ponoszenia kosztów sądowych zmusza każdą stronę inicjującą postępowanie sądowe do zastanowienia się nad celowością składania nieracjonalnych i bezprzedmiotowych skarg oraz procesowych konsekwencji takich działań w postaci konieczności ponoszenia kosztów prowadzenia postępowań sądowych. Jako niedopuszczalne uznać przy tym należy używanie uprawnień procesowych w celach sprzecznych z ich przeznaczeniem. Jakkolwiek każde prawo podmiotowe, w tym prawo do sądu, przyznane jest w celu ochrony interesów uprawnionego, to jednak powinno być ono wykonywane zgodnie z jego społecznym celem. W konsekwencji zachowanie, które formalnie zgodne jest z literą prawa, lecz stoi w sprzeczności z sensem danej instytucji procesowej, nie może zasługiwać na ochronę (por. Marcin Warchoł, Pojęcie nadużycia prawa w procesie karnym, "Prokuratura i Prawo", Nr 11/2007). Zdaniem Naczelnego Sądu Administracyjnego prawidłowo Sąd I instancji ocenił, że działania skarżącego, dla którego inicjowanie postępowań sądowych nie służy ochronie naruszonych praw, a stanowi cel sam w sobie, uznane być musi za nadużycie prawa do sądu skutkujące odmową przyznania prawa pomocy we wnioskowanym zakresie (zob. też postanowienie NSA z 18 marca 2014 r., I OZ 175/14). W ocenie Naczelnego Sądu Administracyjnego, Sąd pierwszej instancji trafnie w sprawie wyważył indywidualne prawo skarżącego do sądu i prawo do sądu ujmowane generalnie, którego elementem jest także prawo do rozpatrzenia sprawy bez nieuzasadnionej zwłoki. Wobec ograniczenia środków publicznych, przyznanie skarżącemu prawa pomocy oznaczałoby wydłużenie postępowania w pozostałych sprawach sądowoadministracyjnych, które nie są wszczynane dla samego faktu zainicjowania sprawy – a zatem godzić mogłoby w art. 45 ust. 1 Konstytucji RP. Działanie Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego miało zatem w sprawie charakter proporcjonalny, a w związku z tym – wbrew wywodom skarżącego – nie może być uznawane za szykanę. Mając na uwadze powyższe orzeczono jak w sentencji postanowienia na mocy art. 184 w związku z art.197 § 1 i 2 p.p.s.a.