II OZ 115/15

Naczelny Sąd Administracyjny w składzie: Przewodniczący Sędzia NSA Andrzej Jurkiewicz po rozpoznaniu w dniu 18 lutego 2015 r. na posiedzeniu niejawnym w Izbie Ogólnoadministracyjnej zażalenia Stowarzyszenia [...] z siedzibą w W. na postanowienie Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie z dnia 22 stycznia 2015 r., sygn. akt IV SA/Wa 1144/14 o odmowie zwolnienia od kosztów sądowych w sprawie ze skargi Stowarzyszenia [...] z siedzibą w W. na postanowienie Samorządowego Kolegium Odwoławczego w W. z dnia [...] kwietnia 2014 r. nr [...] w przedmiocie stwierdzenia niedopuszczalności odwołania postanawia: oddalić zażalenie. Postanowieniem z dnia 22 stycznia 2015 r., sygn. akt IV SA/Wa 1144/14, Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie odmówił Stowarzyszeniu [...] z siedzibą w W. zwolnienia od kosztów sądowych w sprawie ze skargi Stowarzyszenia na postanowienie Samorządowego Kolegium Odwoławczego w W. z dnia [...] kwietnia 2014 r. w przedmiocie stwierdzenia niedopuszczalności odwołania. W uzasadnieniu wskazano, że z treści wniosku i regulaminu Stowarzyszenia oraz dodatkowego oświadczenia z dnia 8 lipca 2014 r., wynika, że wnioskodawca jest stowarzyszeniem zwykłym, które nie posiada majątku i nie ma rachunku bankowego. Jego działalność opiera się na pracy społecznej członków (pkt 7 regulaminu Stowarzyszenia). Aktualnie stowarzyszenie liczy trzynastu członków, dodatkowo współpracują z nim dwaj wolontariusze. Obowiązująca składka członkowska wynosi 10 zł miesięcznie, jednak realne wydatki przypadające na jednego członka wynoszą około 60 zł miesięcznie. Stowarzyszenie oświadczyło, że nie prowadzi księgowości, jedynie wydatki na sprawy sądowe są odznaczane w wykazie przesyłek pocztowych. W 2013 r. sprawy sądowe pochłonęły łącznie 4.800 zł, w 2014 r. – 4.087zł. W ocenie Sądu pierwszej instancji złożony wniosek nie zasługiwał na uwzględnienie. W uzasadnieniu swojego stanowiska Sąd zacytował przepisy art. 260 i 199 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (tj. Dz. U. z 2012 r. poz. 270 ze zm.), zwanej dalej w skrócie "P.p.s.a." oraz wskazał na przepisy art. 243 § 1, art. 244 § 1, art. 245 i art. 246 § 2 tej ustawy, a także wyjaśnił kiedy prawo pomocy może zostać na wniosek strony przyznane. W ocenie Sądu w niniejszej sprawie skarżące Stowarzyszenie nie wykazało, by podjęło jakiekolwiek czynności zmierzające do zabezpieczenia środków finansowych na pokrycie kosztów postępowania sądowego. Zdaniem Sądu nie jest wystarczające twierdzenie, że Stowarzyszenie nie posiada żadnego majątku i dochodu, a jego działalność opiera się na społecznej działalności członków. Jeżeli działalność Stowarzyszenia związana jest z realizacją jego praw przed sądem, to wiąże się ona także z obowiązkiem uiszczania kosztów postępowania sądowego. Stowarzyszenie powinno więc wziąć pod uwagę swój udział w postępowaniach sądowych i zgromadzić na ten cel odpowiednie środki, np. w formie składek członkowskich na odpowiednio wysokim poziomie. Z obowiązku tego nie zwalnia fakt, że Stowarzyszenie nie zdecydowało się podjąć uchwały w przedmiocie nie tylko obowiązku uiszczania składek członkowskich, ale także w znacznej wysokości adekwatnej do szeroko zakreślonych w regulaminie form działalności. Dalej Sąd wskazał, że przesłany regulamin Stowarzyszenia zakłada w pkt 7, iż działalność organizacji opiera się na pracy społecznej jej członków. Nic nie stoi więc na przeszkodzie, aby członkowie Stowarzyszenia, w przypadku braku innych źródeł finansowania, celem prowadzenia postępowania sądowoadministracyjnego, zebrali środki konieczne do opłacenia wpisu sądowego. Ponieważ skarżące Stowarzyszenie, w ocenie Sądu, nie korzysta z żadnej możliwości zdobycia środków finansowych, to nie może skutecznie żądać pokrycia kosztów postępowania przez Skarb Państwa. Nadto Sąd wskazał, że w celu pozyskania środków finansowych możliwe jest również przekształcenie zwykłego Stowarzyszenia [...] w stowarzyszenie rejestrowe, które oprócz składek członkowskich mogłoby zwiększać swój majątek z otrzymywanych darowizn, spadków i zapisów. Mogłoby także prowadzić działalność gospodarczą w celu uzyskania środków na działalność statutową. Nadto, zdaniem Sądu, pozytywnego dla strony orzeczenia nie może uzasadniać fakt poniesienia wydatków na opłaty sądowe w wysokości ponad 4.000 zł (w 2013 i w 2014 r.). Wnioskodawca pomija całkowicie istotę działania stowarzyszeń, opierającą się na samodzielności działania stowarzyszenia, przejawiającej się między innymi w oparciu działalności na własnym majątku. Dlatego, na podstawie art. 246 § 2 pkt 2 w zw. z art. 260 P.p.s.a., Sąd odmówił Stowarzyszeniu zwolnienia od kosztów sądowych. Na powyższe postanowienie zażalenie wniosło skarżące Stowarzyszenie, wskazując, że nie zgadza się z twierdzeniem Sądu, iż organizacja nie podejmuje skutecznych działań celem poprawienia swojej sytuacji finansowej. O powyższym, zdaniem Stowarzyszenia, świadczy ilość wnoszonych i dotychczas opłaconych skarg – w 2014 r. wydano na ten cel 5.353 zł (średnio 50 zł na członka). Mimo tego Stowarzyszenie nie było w stanie wnieść opłat we wszystkich sprawach – w roku 2014 r. odrzucono z tego powodu 24 skargi. Nadto wskazano, że aktualnie wszystkie środki Stowarzyszenia przeznaczane są na wyłącznie na opłaty sądowe. W dalszej części Stowarzyszenie wskazało na kwestię rezygnacji części członków, tych bardziej majętnych, z angażowania się w działalność Stowarzyszenia. Naczelny Sąd Administracyjny zważył, co następuje: Zażalenie nie zasługiwało na uwzględnienie. Przesłanki przyznania prawa pomocy osobie prawnej, a także innej jednostce organizacyjnej nieposiadającej osobowości prawnej w zakresie częściowym normuje art. 246 § 2 pkt 2 P.p.s.a. Przepis ten stanowi, że prawo pomocy takiemu podmiotowi może być przyznane w zakresie częściowym jedynie wówczas, gdy wykaże on, że nie ma dostatecznych środków na poniesienie pełnych kosztów postępowania. Redakcja art. 246 § 2 pkt 2 P.p.s.a. wskazuje też jednoznacznie, że ciężar dowodu w zakresie wystąpienia przesłanek uzasadniających przyznanie prawa pomocy, spoczywa na stronie wnioskującej, o czym świadczy użyty w tym przepisie zwrot "gdy wykaże". W świetle powyższego strona, która chce skorzystać z prawa pomocy powinna nie tylko podać we wniosku okoliczności wskazujące na brak środków niewystarczających na pokrycie kosztów związanych z jej uczestnictwem w postępowaniu sądowym, ale również zaprezentować we własnym zakresie lub na żądanie Sądu dowody potwierdzające takie twierdzenie, jak również to, iż podjęła skuteczne działania zmierzające do zabezpieczenia środków finansowych na pokrycie kosztów postępowania. Takich okoliczności, jak słusznie wskazał Sąd pierwszej instancji, Stowarzyszenie nie zdołało wykazać. Podkreślić trzeba, iż obowiązkiem strony wynikającym z ogólnej zasady dotyczącej kosztów postępowania, jest ponoszenie kosztów związanych ze swoim udziałem w sprawie. Zwolnienie z tego obowiązku może nastąpić tylko w sytuacjach wyjątkowych, kiedy to strona nie z własnej winy pozbawiona jest środków niezbędnych na pokrycie tych kosztów. Takiej sytuacji z pewnością nie może stanowić okoliczność, iż skarżące Stowarzyszenie prowadzi liczne sprawy w sądach powodujące konieczność ponoszenia kosztów z tym związanych. Wyjaśnić należy, iż celem instytucji prawa pomocy, która w istocie oznacza dofinansowanie strony postępowania przez Skarb Państwa, jest zagwarantowanie prawa do sądu osobom najuboższym (w tym również osobom prawnym oraz innym jednostkom organizacyjnym), znajdującym się w wyjątkowo złej sytuacji materialnej, które całkowicie nie są w stanie wygospodarować środków na pokrycie kosztów związanych z dochodzeniem swych praw przed sądem. Poza tego rodzaju wypadkami strony postępowania sądowoadministracyjnego muszą samodzielnie ponieść ciężar uiszczenia kosztów sądowych (por. postanowienie Naczelnego Sądu Administracyjnego z dnia 16 stycznia 2013 r., sygn. akt II OZ 1166/12 czy z dnia 2 kwietnia 2014 r., sygn. akt II OZ 316/14). Zdaniem Naczelnego Sądu Administracyjnego trafnie Sąd pierwszej instancji wskazał, że skarżące Stowarzyszenie nie wykazało, by podejmowało działania mające na celu pozyskanie środków na finansowanie swojej działalności. Stowarzyszenie zwiększając zakres swojej aktywności, winno zadbać również o zwiększenie źródeł finansowania. Nie można bowiem przerzucać ciężaru finansowania Stowarzyszenia na Państwo, a więc finansowania działania podmiotów prywatnych ze środków publicznych. Zasadą pozostaje bowiem prowadzenie działalności osób prawnych, jak i jednostek organizacyjnych nieposiadających osobowości prawnej, którym ustawa przyznaje zdolność prawną, na bazie ich majątku własnego, co również słusznie eksponował Sąd pierwszej instancji. Okolicznością przemawiającą za uwzględnieniem zażalenia nie może być również podnoszony przez Stowarzyszenie argument, że część członków zrezygnowała z angażowania się w sprawy Stowarzyszenia oraz iż część skarg w 2014 r. została odrzucona właśnie z powodu ich nieopłacenia (tak NSA w postanowieniach: z dn. 13.01.2015 r. II OZ 1400/14; z dn. 7.11.2014 r., II OZ 1172/14). Mając na uwadze powyższe stwierdzić należy, że zaskarżone postanowienie odpowiada prawu. Ocena ta nie została podważona w rozpoznawanym zażaleniu. Prawidłowo bowiem Sąd pierwszej instancji przyjął, że Stowarzyszenie w tym konkretnym postępowaniu nie wykazało, by przesłanka z art. 246 § 2 pkt 2 P.p.s.a. została spełniona. Dlatego, na podstawie art. 184 w zw. z art. 197 § 1 i 2 P.p.s.a., orzeczono jak w sentencji.