I GZ 419/14

Naczelny Sąd Administracyjny w składzie: Przewodniczący: sędzia NSA Magdalena Bosakirska po rozpoznaniu w dniu 7 października 2014 r. na posiedzeniu niejawnym w Izbie Gospodarczej zażalenia A. N. na postanowienie Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w G. z dnia 30 lipca 2014 r., sygn. akt I SA/Gd 423/14 o odmowie przyznania prawa pomocy w zakresie częściowym obejmującym zwolnienie od kosztów sądowych w sprawie ze skargi A. N. na decyzję Dyrektora Izby Celnej w G. z dnia [...] lutego 2014 r. Nr [...] w przedmiocie podatku akcyzowego postanawia: oddalić zażalenie Wojewódzki Sąd Administracyjny w G. postanowieniem z dnia 30 lipca 2014 r., sygn. akt I SA/Gd 423/14, odmówił A. N. przyznania prawa pomocy w zakresie częściowym obejmującym zwolnienie od kosztów sądowych w sprawie z jej skargi na decyzję Dyrektora Izby Celnej w G. z dnia [...] lutego 2014 r., w przedmiocie podatku akcyzowego z tytułu wewnątrzwspólnotowego nabycia samochodu osobowego. I W uzasadnieniu postanowienia Sąd I instancji podniósł, że A. N. zwróciła się z wnioskiem o przyznanie prawa pomocy w zakresie częściowym obejmującym zwolnienie od kosztów sądowych. W oświadczeniu o stanie rodzinnym, majątku i dochodach wnioskodawczyni podała, że jest z mężem w separacji, pozostaje we wspólnym gospodarstwie domowym z dwiema małoletnimi córkami, na rzecz których otrzymuje alimenty w łącznej kwocie 3.000 zł. Z prowadzonej działalności gospodarczej nie osiąga dochodów, ponosząc jedynie stratę, a nadto nie posiada żadnego majątku, zaś jej rachunki bankowe podlegają zajęciu egzekucyjnemu. Zarządzeniem z dnia 8 maja 2014 r. referendarz sądowy, uznając złożone oświadczenie za niewystarczające do oceny rzeczywistego stanu majątkowego i możliwości płatniczych skarżącej, zobowiązał stronę do przedłożenia szeregu szczegółowo wskazanych dokumentów. W odpowiedzi na powyższe wezwanie wnioskodawczyni przedłożyła: - odpis zeznania podatkowego za rok 2013 (PIT-36) wraz z informacją PIT/B, w którym zadeklarowała stratę z wykonywanej działalności gospodarczej w wysokości 29.332,22 zł (wykazując przychód w kwocie 2.252.338,26 zł i koszty jego uzyskania w wysokości 2.281.670,48 zł); - wydruk z podatkowej księgi przychodów i rozchodów obrazujący wysokość osiągniętych przychodów i poniesionych wydatków (w tym na zakup towarów handlowych i materiałów) w okresie od stycznia do marca 2014 r., obliczenie zaliczki na podatek dochodowy za marzec 2014 r. oraz obliczenie dochodu za rok 2014, z których wynika, że poniosła stratę w wysokości 13.563,26 zł, osiągając przychód w łącznej kwocie 289.714,68 zł i wykazując koszty jego uzyskania w wysokości 303.277,94 zł; - wyciąg z rachunku bankowego prowadzonego dla potrzeb działalności gospodarczej wnioskodawczyni przez [...] za luty 2014 r., którego saldo końcowe wynosiło 264 zł; - kopię faktury z dnia [...] kwietnia 2014 r. za energię elektryczną na kwotę 849,61 zł oraz potwierdzenia opłat za wodę (za marzec i kwiecień 2014 r.) w łącznej kwocie 118,76 zł i za gaz w kwocie 1.113,91 zł, które uiścił za wnioskodawczynię jej mąż M. N.; - odpis wyroku sądu rodzinnego z dnia [...] kwietnia 2013 r. orzekającego separację małżonków oraz zasądzającego alimenty; - odpisy zawiadomień z dnia [...] marca 2014 r. o zajęciu rachunków bankowych wnioskodawczyni prowadzonych przez Bank [...] S.A. i Bank [...] S.A. do kwoty 53.705 zł wraz z tytułem wykonawczym wystawionym w dniu [...] lutego 2014 r. przez Dyrektora Izby Celnej. W oświadczeniu z dnia [...] maja 2014 r. skarżąca wskazała ponadto, że nie posiada żadnych środków trwałych, wartości niematerialnych i prawnych, wyposażenia, a także lokat (złotówkowych i dewizowych). Posiada zaś dwa samochody osobowe marki [...] z 2007 r. i 2013 r. o wartości odpowiednio 10.000 zł i 30.000 zł. Wyjaśniła także, iż kwotę alimentów małżonek przekazuje jej osobiście, a nadto otrzymuje ona pomoc od teściowej. Małżonkowie zamieszkują osobno, a mąż wnioskodawczyni nie partycypuje w kosztach utrzymania. A. N. stwierdziła również, że jej małżonek nie prowadzi działalności gospodarczej w miejscu jej zamieszkania, w związku z czym nie partycypuje w kosztach utrzymania tej nieruchomości. Postanowieniem z dnia 27 czerwca 2014 r. referendarz sądowy Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w G. odmówił skarżącej przyznania prawa pomocy. Od powyższego orzeczenia skarżąca wniosła sprzeciw, podnosząc, że w sposób dostateczny wykazała brak możliwości poniesienia jakichkolwiek kosztów postępowania. W jej ocenie, z przedłożonych dokumentów wynika bowiem brak środków na pokrycie codziennych wydatków. W związku powyższym stwierdziła, że kwestionowanie jej sytuacji majątkowej z uwagi na nieprzedstawienie dalszych dokumentów, pomimo udowodnienia w dostatecznym stopniu danej okoliczności, jest nieuzasadnione. Postanowieniem z dnia 30 lipca 2014 r. Wojewódzki Sąd Administracyjny w G. odmówił skarżącej przyznania prawa pomocy we wnioskowanym zakresie. W uzasadnieniu Sąd I instancji podniósł, że sytuacja finansowa skarżącej pozostaje niejasna. Wnioskodawczyni nie wykonała nałożonego na nią obowiązku, nadsyłając jedynie część wskazanych w wezwaniu dokumentów. Pomimo, że strona złożyła dodatkowe oświadczenie, dokonanie pełnej oceny jej sytuacji finansowej wciąż pozostawało niemożliwe z uwagi na niewyjaśnienie wszystkich istotnych okoliczności, jak również z uwagi na zawarte w nim sprzeczności. W szczególności Sąd I instancji wskazał, że wnioskodawczyni nie przedłożyła wyciągów ze wszystkich posiadanych rachunków bankowych, przesyłając jedynie zestawienie operacji dokonanych na rachunku w Banku [...] za luty 2014 r. W tym miejscu Sąd podkreślił, że w wezwaniu z dnia 8 maja 2014 r. wyraźnie wskazano, iż wymagane wyciągi mają obrazować historię i salda kont w okresie ostatnich trzech miesięcy. Z przesłanego wyciągu wynika zaś, że skarżąca w tym samym banku posiada jeszcze inny rachunek ([...]), którego jednak nie ujawniła. Ponadto posiada również rachunek bankowy w Banku [...] S.A., jednakże nie przedłożyła wyciągu z tego rachunku. W ocenie WSA, przedstawione okoliczności w sposób zasadniczy uniemożliwiają dokonanie pełnej oceny sytuacji finansowej skarżącej. Nieprzedstawienie wyciągów ze wszystkich posiadanych rachunków bankowych uniemożliwia bowiem przyjęcie, że skarżąca nie posiada środków na uiszczenie należności z tytułu kosztów sądowych. Sąd stwierdził, że w sprawie nieznana jest wysokość środków pieniężnych, jakimi strona aktualnie dysponuje. Z tego też względu okoliczność prowadzenia egzekucji względem majątku skarżącej nie przesądza, zdaniem Sądu, o niemożności poniesienia przez nią kosztów sądowych. Nie zostało wykazane jaki wpływ dla płynności finansowej na posiadanych rachunkach ma fakt zajęć egzekucyjnych. Samo zaś wskazanie, że rachunki bankowe zostały zajęte przez organ egzekucyjny do kwoty 53.705 zł, nie jest wystarczające do dokonania oceny wpływu egzekucji dla sytuacji finansowej wnioskodawczyni. Sąd I instancji podkreślił, że w składanych przez skarżącą oświadczeniach jest wiele sprzeczności. Strona stwierdziła bowiem, że jej mąż nie partycypuje w kosztach utrzymania zajmowanej przez nią wraz z dziećmi nieruchomości, małżonkowie nie zamieszkują wspólnie, a zasądzona kwota alimentów przekazywana jest wnioskodawczyni osobiście. Sąd wskazał, że pomimo powyższego oświadczenia, skarżąca przedłożyła dwa potwierdzenia wykonania operacji w dniu [...] kwietnia 2014 r., które przeczą podnoszonej przez nią okoliczności o niepartycypowaniu męża w kosztach związanych z eksploatacją zamieszkiwanej nieruchomości. Z dokumentów tych wynika bowiem, że mąż A. N. uiścił opłaty za wodę i gaz w łącznej kwocie 1.232,67 zł. WSA zauważył ponadto, że adres zamieszkania wskazywany przez skarżącą jest tożsamy z adresem podanym jako miejsce wykonywania działalności gospodarczej męża wnioskodawczyni oraz jako jego adres do doręczeń. W ocenie Sądu I instancji, sprzeczne podawanie informacji przez stroną wnioskującą o przyznanie prawa pomocy oraz uchylenie się od przedłożenia wyciągów ze wszystkich posiadanych rachunków bankowych, skutkuje niewyjaśnieniem istotnych wątpliwości dotyczących jej rzeczywistych możliwości płatniczych, przesądzając tym samym o niemożności uwzględnienia złożonego wniosku. Odnosząc się zaś do okoliczności nieuzyskiwania dochodów z działalności gospodarczej w zakresie sprzedaży samochodów osobowych i furgonetek, Sąd wskazał, że strata w zakresie prowadzonej działalności jest wynikiem bilansowym nadwyżek kosztów nad przychodami i nie oznacza braku środków finansowych. Z przedłożonych dokumentów wynika, że za rok ubiegły wnioskodawczyni zadeklarowała przychód z tytułu prowadzonej działalności gospodarczej w wysokości 2.252.338,26 zł i stratę w kwocie 29.332,22 zł. Natomiast w roku bieżącym w okresie od stycznia do marca wnioskodawczyni z ww. tytułu uzyskała przychód w łącznej kwocie 289.714,68 zł, ponosząc stratę w wysokości 13.563,26 zł. WSA wziął pod uwagę wysokość osiąganych przez skarżącą przychodów i stwierdził, że miała ona możliwość zabezpieczenia środków nie tylko na zaspokojenie potrzeb własnych, ale również na koszty związane z prowadzeniem sporu z organem podatkowym. W ocenie Sądu I instancji, dzięki uzyskiwanym przychodom strona posiada realną możliwość wygospodarowania dodatkowych środków na pokrycie kosztów sądowych w rozpoznawanej sprawie. Subiektywne przekonanie skarżącej o braku możliwości poniesienia kosztów postępowania sądowego jest zatem niewystarczające. II Zażalenie na powyższe postanowienie złożyła A. N. Orzeczenie zaskarżyła w całości i wniosła o jego uchylenie w całości i przekazanie sprawy do ponownego rozpoznania Sądowi I instancji. Zaskarżonemu postanowieniu zarzuciła naruszenie przepisów postępowania, tj.: - art. 246 § 1 pkt 2 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. – Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (t.j. Dz. U. z 2012 r. poz. 270 ze zm.; powoływanej dalej jako: p.p.s.a.), poprzez uznanie, iż skarżąca nie udowodniła w stopniu wystarczającym, iż nie jest w stanie ponieść kosztów postępowania bez uszczerbku utrzymania koniecznego dla siebie i rodziny. W uzasadnieniu wnioskodawczyni podniosła, że pomimo bezsporności okoliczności faktycznych, przedstawionych przez nią za pomocą przedłożonych dokumentów i oświadczeń, Sąd I instancji uznał, że jest ona w stanie ponieść koszty sądowe. Zdaniem skarżącej, powyższe stanowisko Sądu jest sprzeczne z zasadami logiki oraz doświadczeniem życiowym. W jej ocenie, nie istnieje żadna podstawa do twierdzenia, że przedstawiona przez nią sytuacja finansowa jest niejasna, bowiem z przedłożonych dokumentów wynika wprost brak środków na pokrycie codziennych kosztów utrzymania skarżącej. Za nieprawidłowy skarżąca uznała wniosek Sądu I instancji o niewystarczającym udowodnieniu niemożności poniesienia przez nią kosztów procesu. W tym zakresie podkreśliła, iż przedstawiła oświadczenie oraz wszelkie dokumenty w celu wykazania swojej rzeczywistej sytuacji finansowej. Podniosła również ponownie, że ma na utrzymaniu dwie małoletnie córki, otrzymuje jedynie alimenty oraz pomoc od teściowej. Brak dochodów z działalności gospodarczej i zajęcia egzekucyjne uniemożliwiają jej poniesienie kosztów postępowania, tym bardziej, że wobec niej toczy się obecnie wiele postępowań. III Naczelny Sąd Administracyjny zważył, co następuje. Zażalenie nie zasługuje na uwzględnienie. Zgodnie z treścią art. 199 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. – Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (t.j. Dz. U. z 2012 r. poz. 270 ze zm.; powoływanej dalej jako: p.p.s.a.), strony ponoszą koszty postępowania związane ze swym udziałem w sprawie, chyba że przepis szczególny stanowi inaczej. Instytucja prawa pomocy w postępowaniu sądowoadministracyjnym, która ma gwarantować możliwość realizacji konstytucyjnego prawa do sądu, wyrażonego w art. 45 ust. 1 Konstytucji RP, stanowi odstępstwo od zasady ponoszenia kosztów postępowania przez strony. W związku z tym, że w przypadku przyznania prawa pomocy koszty postępowania sądowego pokrywane są z budżetu państwa, korzystanie z tej instytucji powinno mieć miejsce jedynie w wypadkach uzasadnionych szczególnymi okolicznościami, gdy wnioskodawca rzeczywiście nie posiada żadnych lub wystarczających możliwości sfinansowania kosztów postępowania, a przez to nie może zrealizować przysługującego mu prawa do sądu. W myśl przepisu art. 246 § 1 pkt 2 p.p.s.a. przyznanie prawa pomocy osobie fizycznej następuje w zakresie częściowym – gdy wykaże, że nie jest w stanie ponieść pełnych kosztów postępowania, bez uszczerbku utrzymania koniecznego dla siebie i rodziny. Z treści tego przepisu wynika wprost, że ciężar dowodu co do wykazania okoliczności uzasadniających przyznanie prawa pomocy spoczywa na stronie składającej wniosek o przyznanie tego prawa. Powyższy wniosek znajduje dodatkowe potwierdzenie w treści przepisu art. 252 § 1 p.p.s.a., zgodnie z którym wniosek o przyznanie prawa pomocy powinien zawierać oświadczenie strony obejmujące dokładne dane o stanie majątkowym i dochodach. Właściwe przedstawienie przez stronę przyczyn uzasadniających przyznanie prawa pomocy we wnioskowanym zakresie oraz dowodów na ich poparcie umożliwia sądowi rozpoznającemu wniosek dokonanie prawidłowej oceny sytuacji majątkowej wnioskodawcy. Strona ma w tym zakresie inicjatywę dowodową, a sąd na podstawie przedstawionych przez nią dowodów dokonuje oceny, czy wystąpiły ustawowe przesłanki przemawiające za uwzględnieniem złożonego wniosku. Wymaga podkreślenia, że zgodnie z art. 243 p.p.s.a. sąd administracyjny orzeka o przyznaniu prawa pomocy jedynie na wniosek strony. Zatem to w jej interesie jest przedstawienie i uwiarygodnienie okoliczności uzasadniających ten wniosek. Wnioskujący ma zatem przekonać sąd o tym, że jego sytuacja materialna nie pozwala na pokrycie kosztów toczącego się postępowania. Ponadto zauważyć należy, że podmiot występujący na drogę postępowania sądowego winien mieć świadomość obowiązku ponoszenia kosztów tego postępowania i wnosząc o zwolnienie z tego obowiązku uprawdopodobnić w sposób wiarygodny i rzetelny, że zachodzą przesłanki do uwzględnienia wniosku. Jedynym kryterium oceny wniosku o przyznanie prawa pomocy jest bowiem kryterium finansowe. W ocenie Naczelnego Sądu Administracyjnego, w świetle przedstawionych okoliczności należy podzielić stanowisko Sądu I instancji, że skarżąca nie wykazała w sposób przekonujący, iż znajduje się w sytuacji uzasadniającej przyznanie jej prawa pomocy we wnioskowanym zakresie. Z uzasadnienia zaskarżonego postanowienia wynika, że Sąd, na podstawie nadesłanych przez stronę dokumentów źródłowych i oświadczeń, bardzo szczegółowo przeanalizował jej sytuację materialną. Słusznie stwierdził, iż zgromadzony w sprawie materiał dowodowy nie jest wystarczający dla dokonania pełnej oceny zdolności finansowych wnioskodawczyni. Zauważyć w szczególności należy, że z uwagi na niekompletny materiał dowodowy, referendarz sądowy zobowiązał skarżącą do przedstawienia szeregu dokumentów źródłowych, mających na celu przedstawienie pełnego obrazu sytuacji materialnej skarżącej. Między innymi strona wnioskująca została wezwana do przedłożenia wyciągów i wykazów ze wszystkich posiadanych przez nią rachunków bankowych, w tym; rachunków związanych z prowadzoną działalnością gospodarczą, rachunków osobistych, rachunków lokat oraz kont i lokat dewizowych, w tym również tych podlegających zajęciu egzekucyjnemu, obrazujących historię i salda tych rachunków w okresie ostatnich trzech miesięcy. W odpowiedzi na wezwanie w tym zakresie skarżąca przedstawiła jedynie szczątkowe dane, zawierające wyłącznie historię rachunku w Banku [...] za okres od 7 lutego 2014 r. do dnia 27 lutego 2014 r. Zauważyć zatem należy, że posiadany rachunek bankowy został zobrazowany w sposób niepełny i niejako wybiórczy, nie przedstawiając w szczególności wymaganego trzymiesięcznego okresu dokonywanych na nim transakcji. Przedstawia mianowicie operacje obejmujące jedynie niepełny miesięczny okres rozliczeniowy. Nadto, jak wysnuł Sąd I instancji na podstawie dokonanych na tym rachunku operacji, nie jest jedynym rachunkiem bankowym posiadanym przez skarżącą w Banku [...]. Szerszych informacji w tym zakresie wnioskodawczyni nie złożyła, nie przedstawiając też stosownych oświadczeń, wyjaśniających dlaczego przedłożony na wezwanie Sądu wyciąg z rachunku jest tak szczątkowy. Nie wyjaśniła również nieścisłości związanych z posiadaniem innych rachunków bankowych, w tym rachunku w Banku [...] S.A. Zdaniem Naczelnego Sądu Administracyjnego, nienadesłanie wydruków historii posiadanych rachunków bankowych - mimo że w niniejszej sprawie strona była do tego wzywana – jest okolicznością działającą na niekorzyść podmiotu wnioskującego o przyznanie prawa pomocy, na którym to spoczywa ciężar wykazania pełnego obrazu możliwości finansowych. Przedłożenie pełnej wymaganej historii wszystkich posiadanych rachunków bankowych mogłoby bowiem bądź potwierdzić bądź zaprzeczyć oświadczeniu strony, że w toku rozpoznawania jej wniosku o prawo pomocy, nie dysponuje ona dostatecznymi środkami finansowymi na pokrycie kosztów postępowania. Naczelny Sąd Administracyjny za prawidłowe uznaje również stanowisko Sądu I instancji odnośnie sygnalizowanej przez skarżącą straty z prowadzonej przez nią działalności gospodarczej. Jak słusznie bowiem podniósł WSA i zgodnie z ugruntowanym już w tym zakresie orzecznictwem sądów administracyjnych, strata powstaje wskutek uzyskania nadwyżki kosztów nad przychodem, co zaś skutkuje jedynie brakiem dochodu do opodatkowania. Sytuacja taka nie stanowi zatem automatycznie o braku środków finansowych, a co za tym idzie nie stanowi przesłanki przemawiającej za uznaniem, że w sposób niebudzący wątpliwości został wykazany brak możliwości płatniczych strony. Dokumenty i oświadczenia przedłożone przez wnioskodawczynię, zdaniem NSA, nie pozwalają na ocenę jej rzeczywistej sytuacji materialnej, pozostawiając wiele niewyjaśnionych sprzeczności – w tym również kwestię partycypowania przez małżonka skarżącej w utrzymaniu zamieszkiwanej przez A. N. nieruchomości. Powyższa nieścisłość oraz braki w zakresie uwidocznienia operacji i zgromadzonych zasobów na posiadanych rachunkach bankowych podważają wiarygodność przedstawionych informacji. Wobec powyższego wniosek skarżącej może budzić uzasadnione wątpliwości, co do wiarygodności zawartych w nim oświadczeń. Jak wskazał Naczelny Sąd Administracyjny w postanowieniu z dnia 17 maja 2006 r., sygn. akt II OZ 522/08, Sąd odmawia przyznania prawa pomocy, jeżeli podane we wniosku o przyznanie tego prawa fakty nie znajdują pokrycia w aktach sprawy lub pozostają w sprzeczności z przedstawionymi informacjami dotyczącymi majątku i dochodów. Z treści wniosku A. N. oraz złożonych przez nią materiałów dowodowych wynika, że ustalenie rzeczywistej sytuacji finansowej skarżącej było niemożliwe. Przede wszystkim istotne w sprawie jest, że przedstawione przez stronę informacje nie dawały pełnego obrazu jej kondycji finansowej. Skarżąca nie wykonała w sposób rzetelny wezwania referendarza sądowego w zakresie udokumentowania i zobrazowania swojej aktualnej sytuacji materialnej. Zapewnienia strony o trudnej sytuacji majątkowej, ogólnikowe i nieudokumentowane nie mogą stanowić podstawy oceny rzeczywistej sytuacji finansowej. Podkreślenia wymaga, że w judykaturze prezentowany jest – podzielany przez Sąd w niniejszej sprawie – pogląd, iż podmiot ubiegający się o przyznanie prawa pomocy, który nie przedstawia żądanych wyjaśnień, musi liczyć się z negatywnymi konsekwencjami wynikającymi z jego bierności (por. m. in. postanowienie NSA z dnia 5 czerwca 2008 r., sygn. akt I FZ 236/08, LEX nr 479142). W tego typu sytuacjach sąd jest bowiem zmuszony do rozstrzygnięcia sprawy w oparciu o niekompletny materiał dowodowy przedłożony przez stronę, który może - tak jak w niniejszej sprawie - okazać się niewystarczający dla wykazania istnienia przesłanek przyznania prawa pomocy. Podnieść również należy, że występując na drogę postępowania sądowoadministracyjnego, skarżąca powinna liczyć się z koniecznością przeznaczenia środków finansowych na koszty postępowania w zainicjowanej przez siebie sprawie i traktować je na równi z innymi należnościami prywatnoprawnymi. Konkludując Naczelny Sąd Administracyjny za prawidłową uznaje ocenę Sądu I instancji, iż w niniejszym postępowaniu skarżąca nie wykazała, że znajduje się w sytuacji finansowej uzasadniającej przyznanie jej prawa pomocy w zakresie zwolnienia od kosztów sądowych. Mając powyższe na uwadze Naczelny Sąd Administracyjny, działając na podstawie art. 184 w związku z art. 197 § 2 p.p.s.a., orzekł jak w sentencji postanowienia.