I OZ 805/14

Naczelny Sąd Administracyjny w składzie: Przewodniczący Sędzia NSA Małgorzata Borowiec po rozpoznaniu w dniu 26 września 2014 r. na posiedzeniu niejawnym w Izbie Ogólnoadministracyjnej zażalenia M.M. na postanowienie Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Gliwicach z dnia 4 sierpnia 2014 r. sygn. akt II SA/GL 371/14 o oddaleniu wniosku o przyznanie prawa pomocy w zakresie całkowitym obejmującym zwolnienie od kosztów sądowych i ustanowienie adwokata w sprawie ze skargi M.M. na decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego [...] z dnia [...] stycznia 2014 r. nr [...] w przedmiocie skierowania na badania lekarskie postanawia oddalić zażalenie. W dniu 22 kwietnia 2014 r. M.M. wniósł do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Gliwicach wniosek o przyznanie prawa pomocy w zakresie całkowitym, obejmującym zwolnienie od kosztów sądowych i ustanowienie adwokata, w sprawie z jego skargi na decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego [...] z dnia [...] stycznia 2014 r. nr [...] w przedmiocie skierowania na badania lekarskie. Z treści formularza wynika, że skarżący utrzymuje się ze świadczenia rentowego oraz wynagrodzenia za pracę w łącznej wysokości 1900 zł. Jest osobą niepełnosprawną, mieszka wraz z rodzicami. Oświadczył, że partycypuje w kosztach utrzymania należącego do jego rodziców budynku w około 30%. Resztę dochodów przeznacza na zaspokojenie własnych potrzeb, w tym wizyt lekarskich oraz wydatków na jedzenie (około 300 zł). Dodatkowo skarżący spłaca zaciągnięte zobowiązania finansowe, tj. pożyczkę remontową, której miesięczna rata wynosi 300 zł oraz kredyt, którego miesięczna rata wynosi 673,98 zł. Na podstawie nadesłanych kopii zeznań podatkowych ustalono, że miesięczne dochody rodziców skarżącego kształtują się na poziomie 2505 zł ([...] zł – matka skarżącego i [...] zł ojciec skarżącego). Referendarz sądowy Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Gliwicach postanowieniem z dnia 27 czerwca 2014 r. sygn. akt II SA/Gl 371/14 oddalił wniosek skarżącego o przyznanie prawa pomocy, wskazując na brak ustawowych przesłanek, które uzasadniałyby jego przyznanie. Na skutek sprzeciwu skarżącego, w/w postanowienie utraciło moc, zaś sprawę rozpoznawał Wojewódzki Sąd Administracyjny w Gliwicach, który postanowieniem z dnia 4 sierpnia 2014 r. sygn. akt II SA/Gl 371/14 wniosek o przyznanie prawa pomocy oddalił. W uzasadnieniu postanowienia podał, że brak jest podstaw do przyjęcia, że skarżący nie jest w stanie ponieść kosztów postępowania sądowego i kosztów ustanowienia profesjonalnego pełnomocnika. Sąd dokonał oceny stanu majątkowego skarżącego, jego dochodu i sytuacji życiowej w oparciu o treść złożonego formularza, z którego wynika, że prowadzi gospodarstwo domowe wspólnie z rodzicami. Skarżący otrzymuje dochód w łącznej wysokości 1900 zł, a jego rodzice w kwocie 2505 zł, co stanowi w sumie kwotę 4405 zł. Udokumentowane koszty utrzymania oscylują wokół kwoty 618 zł. Z tych wszystkich względów Sąd pierwszej instancji wskazał, że skarżący nie spełnia określonych w art. 245 i art. 246 § 1 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. – Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (t.j. Dz. U. z 2012 r., poz. 270 ze zm., dalej w skrócie p.p.s.a.) przesłanek przyznania mu prawa pomocy. Z osiąganych dochodów skarżący ma bowiem możliwość zgromadzenia odpowiednich środków finansowych na potrzeby związane z toczącym się postępowaniem. W ocenie Sądu, skarżącego nie można uznać za osobę rzeczywiście ubogą, która nie byłaby w stanie partycypować w kosztach postępowania sądowego. Jego dochód, wraz z dochodem jaki osiągają jego rodzice, nie jest na tyle niski, aby przy uwzględnieniu kosztów utrzymania, nie był w stanie odłożyć wystarczających środków na poniesienie kosztów postępowania i to biorąc nawet pod uwagę, że ponosi on pewne wydatki na swoje leczenie. Nie można natomiast uznać, że skarżący nie prowadzi wspólnego gospodarstwa domowego wraz z rodzicami. Nadesłane kserokopie rachunków za media prowadzą wręcz do odmiennego wniosku. O trudnej sytuacji materialnej skarżącego nie może z kolei przesądzać okoliczność, że spłaca zaciągnięte kredyty, bowiem przedkładanie należności o charakterze prywatnoprawnym nad publicznoprawnymi nie może skutkować przerzuceniem ciężaru finansowania postępowań sądowoadministracyjnych strony na Skarb Państwa. Powyższe postanowienie z dnia 4 sierpnia 2014 r. stało się przedmiotem zażalenia M.M. do Naczelnego Sądu Administracyjnego, w którym wyraził niezadowolenie z podjętego przez Sąd pierwszej instancji rozstrzygnięcia. Naczelny Sąd Administracyjny zważył, co następuje: Zgodnie z art. 246 § 1 pkt 1 p.p.s.a., przyznanie prawa pomocy osobie fizycznej następuje w zakresie całkowitym – gdy osoba ta wykaże, że nie jest w stanie ponieść jakichkolwiek kosztów postępowania. Instytucja prawa pomocy stanowi realizację konstytucyjnej zasady prawa do sądu i stanowi wyjątek od zasady odpłatności postępowania sądowego. Prawo pomocy służy realizacji dostępu do sądu osób, które ze względu na wyjątkowo ciężką sytuację materialną i rodzinną nie są w stanie ponieść kosztów tego postępowania, a często nie mają zaspokojonych nawet podstawowych potrzeb życiowych. W konsekwencji, dopiero gdy posiadane przez nich środki okażą się niewystarczające do obrony swoich praw przed sądem, może być im przyznane prawo pomocy. Ocena, czy spełniona została przesłanka warunkująca przyznanie prawa pomocy, następuje na podstawie informacji przedstawionych przez stronę. Podkreślenia wymaga, iż generalną zasadą postępowania sądowego jest ponoszenie przez stronę kosztów związanych z jej udziałem w tym postępowaniu. Każda osoba wszczynająca postępowanie powinna się zatem liczyć z wydatkami na ten cel. Należy podzielić pogląd zaprezentowany przez Sąd Najwyższy w postanowieniu z dnia 24 lipca 1980 r. o sygn. akt I CZ 99/1980 (publ. LEX nr 8257), że dla wydatków związanych z prowadzeniem procesu strona powinna znaleźć pokrycie w swych dochodach przez odpowiednie ograniczenie innych wydatków, niebędących niezbędnymi dla utrzymania. Przyznanie przez sąd prawa pomocy w zakresie całkowitym powinno mieć zatem charakter wyjątkowy i być stosowane w stosunku do osób żyjących w ubóstwie. Udzielenie bowiem prawa pomocy jest formą dofinansowania jej z budżetu państwa i powinno sprowadzać się jedynie do przypadków, w których strona nie posiada rzeczywiście środków na sfinansowanie udziału w postępowaniu sądowym i wykaże to w sposób przekonywujący (por. postanowienie Naczelnego Sądu Administracyjnego z dnia 4 kwietnia 2011 r. o sygn. akt II FZ 103/11, postanowienie Naczelnego Sądu Administracyjnego z dnia 25 lutego 2011 r. o sygn. akt I FZ 26/11, publ. https://cbois.nsa.gov.pl). Instytucja prawa pomocy jest zatem wyjątkiem od generalnej zasady ponoszenia kosztów postępowania przez stronę i ma zastosowanie w szczególnie uzasadnionych przypadkach. Obowiązek zagwarantowania skutecznego dostępu do sądu nie oznacza jednocześnie konieczności zagwarantowania stronom bezwarunkowego prawa do uzyskania bezpłatnej pomocy prawnej, ani do zwolnienia od kosztów sądowych. Wymóg ponoszenia kosztów postępowania nie stanowi ograniczenia prawa do sądu i jest usprawiedliwiony koniecznością zapewnienia właściwego funkcjonowania wymiaru sprawiedliwości. W doktrynie oraz orzecznictwie sądów administracyjnych przyjmuje się, że prawo pomocy powinno być udzielane przede wszystkim osobom bezrobotnym, samotnym, bez źródeł stałego dochodu i bez majątku. Jego celem jest bowiem zapewnienie dostępu do sądu osobom, którym brak środków finansowych ten dostęp uniemożliwia. W ocenie Naczelnego Sądu Administracyjnego, po przeanalizowaniu argumentów skarżącego oraz załączonych przez niego dokumentów, należy stwierdzić, iż nie wykazał on, że spełnia przesłankę warunkującą przyznanie mu prawa pomocy we wnioskowanym zakresie. Miesięczne dochody gospodarstwa domowego prowadzonego przez skarżącego i jego rodziców nie dają bowiem podstaw do uznania, iż skarżący nie jest w stanie ponieść jakichkolwiek kosztów postępowania. Uwzględniając zatem nawet wskazane przez niego bieżące wydatki nie można przyjąć, iż prawo pomocy powinno zostać mu przyznane. Kwota zgromadzonych przez niego i jego rodziców środków pieniężnych jest na tyle wysoka, że pozwala na poniesienie kosztów postępowania. Podkreślić również należy, iż podniesiona przez skarżącego okoliczność spłacania wielu zobowiązań kredytowych, nie może być uznana za mającą priorytet względem należnych Skarbowi Państwa kosztów sądowych. Naczelny Sąd Administracyjny podziela wyrażany w judykaturze pogląd, że przedkładanie przez stronę należności o charakterze prywatnoprawnym nad publicznoprawnymi, nie może skutkować przerzuceniem ciężaru finansowania postępowania sądowoadministracyjnego na Skarb Państwa (por. np. postanowienie Naczelnego Sądu Administracyjnego z dnia 24 lutego 2010 r. sygn. akt II FZ 55/10, publ. www.cbois.nsa.gov.pl). W związku z powyższym, Sąd pierwszej instancji trafnie wywiódł, iż złożony w tej sprawie wniosek o przyznanie prawa pomocy nie zasługiwał na uwzględnienie. Mając powyższe na uwadze, Naczelny Sąd Administracyjny, na podstawie art. 184 z związku z art. 197 § 2 p.p.s.a., orzekł jak w postanowieniu.