I OSK 3008/14

Naczelny Sąd Administracyjny w składzie: Przewodniczący: sędzia NSA Elżbieta Kremer sędzia NSA Jolanta Rudnicka (spr.) sędzia del. WSA Magdalena Józefczyk Protokolant starszy asystent sędziego Maciej Kozłowski po rozpoznaniu w dniu 5 października 2016 r. na rozprawie w Izbie Ogólnoadministracyjnej skargi kasacyjnej Miasta W. od wyroku Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie z dnia 5 sierpnia 2014 r. sygn. akt I SA/Wa 1031/14 w sprawie ze skargi Miasta W. na decyzję Wojewody [...] z dnia [...] stycznia 2014 r. nr [...] w przedmiocie ustalenia odszkodowania postanawia: 1. uchylić zaskarżony wyrok i odrzucić skargę; 2. zwrócić Miastu W. ze środków budżetowych Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie kwotę 200 (dwieście) złotych tytułem wpisu od skargi. Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie wyrokiem z dnia 5 sierpnia 2014 r., sygn. akt I SA/Wa 1031/14 oddalił skargę Miasta W. na decyzję Wojewody [...] z dnia [...] stycznia 2014 r. nr [...] w przedmiocie ustalenia odszkodowania. Przedstawiając w uzasadnieniu stan faktyczny i prawny sprawy Sąd wskazał, że K. W. i H. W. wnioskiem z dnia 16 stycznia 2011 r. wystąpiły do Burmistrza Dzielnicy [...] Urzędu W. o przystąpienie do negocjacji i zawarcia umowy w sprawie ustalenia odszkodowania w trybie przepisów art. 122a ustawy z dnia 21 sierpnia 1997 r. o gospodarce nieruchomościami (Dz. U. 2014, poz. 518 ze zm.), dalej jako: "u.g.n." za grunty zajęte pod drogi. Wyjaśniły jednocześnie, że są świadome, iż nie mogą ubiegać się o odszkodowanie w trybie art. 73 ust. 4 ustawy z dnia 13 października 1998 r. – Przepisy wprowadzające ustawy reformujące administrację publiczną (Dz. U. Nr 133, poz. 872 ze zm.), ponieważ nie złożyły wniosku o ustalenie odszkodowania w terminie wymaganym tym przepisem. Pismem z dnia 6 kwietnia 2011 r. organ prowadzący postępowanie wystąpił do wnioskodawczyń na podstawie art. 64 § 2 k.p.a., pod rygorem pozostawienia wniosku bez rozpatrzenia, o jego uzupełnienie i dołączenie do akt sprawy oryginału dokumentu potwierdzającego własność nieruchomości oraz o oznaczenie geodezyjne nieruchomości, których dotyczy wniosek. Przy piśmie z dnia 30 maja 2014 r. wnioskodawczynie złożyły do akt sprawy dokumenty własnościowe, a także mapę geodezyjną i wypisy z ewidencji gruntów. W treści ww. pisma zaznaczyły, iż: "pisma i dokumenty składamy do ustawy 122a". Następnie pismem z dnia 17 stycznia 2012 r. K. W. i H. W. wystąpiły do Urzędu W. Biura Gospodarki Nieruchomościami o: "przywrócenie terminu art. 73 lub art. 98 lub art. 122a". Wskazały, iż "jest nam obojętne z jakiej ustawy, czy kodeksu otrzymamy zapłatę za nasze ziemie (...) Zarzucane jesteśmy mnóstwem pism, z których nic dla nas nie wynika, już nie wiemy gdzie mamy się zwrócić aby otrzymać zapłatę". Kolejnymi pismami z dnia 12 listopada 2012 r. i 14 stycznia 2013 r. wnosiły o ustalenie i wypłatę odszkodowania za przejęte pod ulice grunty. Podniosły, iż "nie musimy operować kodeksami, czy artykułami, nie jesteśmy prawnikami (...) Prosimy o rozpatrzenie z innych przepisów, czy artykułów które nam przysługują i wypłacenie nam za przejęcie naszej własności". Organ prowadzący sprawę pismem z dnia 7 marca 2013 r. udzielił wnioskodawczyniom odpowiedzi na powyższe pisma o braku możliwości przywrócenia terminu z art. 73 ustawy Przepisy wprowadzające ustawy reformujące administrację publiczną, informując, że termin ten jest terminem zawitym, a przekroczenie terminu na złożenie wniosku (1.01.2001 r.- 31.12.2005 r.) powoduje wygaśnięcie roszczenia. W trybie zaś art. 98 u.g.n. odszkodowanie przysługuje tylko za grunty wydzielone pod drogi publiczne z nieruchomości, której podział został dokonany na wniosek właściciela. Wydanie decyzji odszkodowawczej jest możliwe dopiero po tym, jak uzgodnienia między właścicielem gruntu, a właściwym organem zakończą się wynikiem negatywnym. Natomiast art. 122a u.g.n. stosuje się tylko wtedy, gdy postępowanie wywłaszczeniowe zostało wszczęte, jednak nie zakończyło się wydaniem ostatecznej decyzji. Nie można stosować tego przepisu w przypadku, gdy postępowanie wywłaszczeniowe w ogóle nie zostało wszczęte, a mimo to zrealizowano cel publiczny. Zawiadomieniem z dnia 7 marca 2013 r. organ I instancji stosownie do art. 10 k.p.a. poinformował strony, że w terminie 7 dni mogą składać pisemne wyjaśnienia i wnioski, a także zapoznać się ze zgromadzonym materiałem dowodowym w sprawie ustalenia odszkodowania w trybie art. 122a u.g.n. Decyzją z dnia [...] kwietnia 2013 r. nr [...] Prezydent W. odmówił ustalenia odszkodowania za nieruchomość położoną w W. w dzielnicy [...] oznaczoną jako działki nr nr: [...] z obrębu [...] i działki nr: [...] z obrębu [...], zajętą pod drogi publiczne. Organ wskazał, iż przepis art. 122a u.g.n. stosuje się tylko wtedy, gdy postępowanie wywłaszczeniowe zostało wszczęte, jednak nie zakończyło się wydaniem ostatecznej decyzji. Nie można stosować tego przepisu w przypadku, gdy postępowanie wywłaszczeniowe w ogóle nie zostało wszczęte, a mimo to zrealizowano cel publiczny, która to sytuacja miała miejsce w niniejszej sprawie. Od powyższej decyzji odwołanie złożyły K. W. i H.W. zarzucając organowi naruszenie art. 7-12, art. 76, art. 77 § 1, art. 78, art. 80, art. 107 § 3 oraz art. 156 § 1 pkt 2 w zw. z art. 158 k.p.a. Decyzją z dnia [...] stycznia 2014 r. Wojewoda [...] uchylił w całości powyższą decyzję Prezydenta W. i przekazał sprawę do ponownego rozpatrzenia przez organ I instancji. W uzasadnieniu decyzji organ II instancji wskazał, iż z treści wniosku K. W. i H. W. wynika, za jakie konkretnie nieruchomości domagają się odszkodowania, ale nie wynika kiedy i na jakiej zasadzie nastąpiło ich zajęcie pod drogi. Z uwagi na fakt, iż takich okoliczności nie można również jednoznacznie stwierdzić na podstawie analizy dokumentów znajdujących się w aktach administracyjnych sprawy możliwe jest, że skarżące swoje roszczenia odszkodowawcze wywodzą z przepisów ustawy o gospodarce nieruchomościami, czy też Kodeksu cywilnego, nie zaś – jak przyjął to organ orzekający w sprawie – z przepisu art. 122 a u.g.n., co skutkowałoby – bez względu na zasadność czy też niezasadność wniosku – zastosowaniem odmiennego trybu. W ocenie Wojewody Prezydent W. sam nie wyjaśnił czy nieruchomość była wydzielona pod drogi na wniosek właściciela nieruchomości w trybie przepisów ustawy o gospodarce nieruchomościami, jak również nie wyjaśnił czy była przedmiotem wywłaszczenia. Wobec powyższego, zdaniem organu II instancji automatyczne zakwalifikowanie pisma skarżących, jako wniosku o przyznanie odszkodowania w trybie art. 122a u.g.n., bez dokładnego zbadania w jakim istotnie trybie skarżące dochodzą roszczeń odszkodowawczych za nieruchomość, narusza art. 7 k.p.a., art. 9 k.p.a., art. 77 § 1 k.p.a. i art. 80 k.p.a. w stopniu mogącym mieć istotny wpływ na wynik sprawy, co uzasadnia uchylenie decyzji organu pierwszej instancji. Skargę do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego na powyższą decyzję wniosło Miasto W.. Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie uznał, że skarga nie jest zasadna, bowiem zaskarżona decyzja odpowiada bowiem prawu. Sąd podzielił stanowisko Wojewody [...], że postępowanie przeprowadzone przez organ I instancji nie wyjaśniło, w sposób nie budzący wątpliwości, najistotniejszych dla prawidłowego rozstrzygnięcia okoliczności sprawy, w tym przede wszystkim treści żądania strony, co uzasadniało wydanie rozstrzygnięcia w oparciu o art. 138 § 2 k.p.a. Odwołując się do podstawowych zasad postępowania administracyjnego określonych w art. 7 i art. 77 § 1 k.p.a., Sąd podniósł, że wydanie każdego prawidłowego rozstrzygnięcia powinno poprzedzać dokładne ustalenie stanu faktycznego istotnego w sprawie. W przypadku zaś wszczęcia postępowania na wniosek, organ administracji publicznej zobowiązany jest dokładnie ustalić treść oraz zakres wniosku, który strona kieruje do organu, tak też w niniejszej sprawie organ prowadzący postępowanie wystąpił do wnioskodawczyń o doprecyzowanie wniosku. Zdaniem Sądu, nie sposób jednak z treści wniosku skarżących uzupełnionego późniejszymi ich wyjaśnieniami wywieść jednoznacznie, iż domagają się one przyznania odszkodowania w trybie art. 122a u.g.n. Sąd podzielił stanowisko organu II instancji, że Prezydent W. nie wyjaśnił, czy nieruchomość była wydzielona pod drogi na wniosek właściciela nieruchomości w trybie przepisów ustawy o gospodarce nieruchomościami, jak również nie wyjaśnił, czy była ona przedmiotem wywłaszczenia. Organ I instancji w toku prowadzonego postępowania administracyjnego nie zgromadził materiału dowodowego, który pozwalałby na rozstrzygnięcie kwestii terminu i trybu zajęcia przedmiotowej nieruchomości pod drogi, a tym samym rozstrzygnięcie na jakiej podstawie skarżące wywodziły swe roszczenia odszkodowawcze. Automatyczne zakwalifikowanie pisma wnioskodawczyń, jako wniosku o przyznanie odszkodowania w trybie art. 122a u.g.n., bez dokładnego zbadania w jakim istotnie trybie skarżące dochodzą roszczeń odszkodowawczych za nieruchomość, narusza zatem art. 7 k.p.a., art. 9 k.p.a., art. 77 § 1 k.p.a. i art. 80 k.p.a. w stopniu mogącym mieć istotny wpływ na wynik sprawy, co uzasadniało uchylenie decyzji organu I instancji. W związku z powyższym Sąd podzielił stanowisko organu II instancji, że zaistniały przesłanki do zastosowania art. 138 § 2 k.p.a. i dlatego zaskarżona decyzja nie narusza prawa. Wskazał przy tym, że zasada szybkości postępowania nie może mieć pierwszeństwa przed zasadą prawdy obiektywnej, zwłaszcza gdy w postępowaniu występują strony o rozbieżnych interesach. Miasto W. wniosło skargę kasacyjną od powyższego wyroku, wskazując na naruszenie: 1. przepisów postępowania w stopniu mającym istotny wpływ na wynik sprawy tj. : a) art. 145 § 1 pkt. 1 lit. a i c p.p.s.a. w zw. z art. 7, 9, 77 § 1 i art. 80 k.p.a. w zw. z art. 122a u.g.n. polegające na nieuwzględnieniu skargi na decyzję Wojewody [...], pomimo tego, że Sąd w toku kontroli winien dostrzec, iż organ II instancji w sposób błędny przyjął, że w rozpatrywanej sprawie konieczne jest prowadzenia postępowania mającego na celu zbadanie w jakim trybie wnioskodawczynie dochodzą roszczeń odszkodowawczych, w sytuacji gdy wnioskodawczynie w sposób wyraźny określiły podstawę prawną swego żądania; b) art. 145 § 1 pkt 1 lit. a i c p.p.s.a. w zw. z art. 138 § 2 k.p.a., art. 136 k.p.a., art. 12 k.p.a. i art. 15 k.p.a. w zw. z art. 122a u.g.n. polegające na nieuwzględnieniu skargi na decyzję Wojewody [...], pomimo tego, że organ II instancji wydał decyzję kasacyjną w sytuacji, gdy konieczny do wyjaśnienia zakres sprawy mógł nastąpić na etapie postępowania przed tym organem, co stanowiło konsekwencję błędnego przyjęcia, że konieczne jest zbadanie kwestii terminu i trybu zajęcia nieruchomości pod drogi, a tym samym rozstrzygnięcie w jakim trybie wnioskodawczynie dochodzą roszczeń odszkodowawczych, podczas gdy tryb ten został określony przez wnioskodawczynie; c) art. 133 § 1 p.p.s.a. polegające na zaniechaniu przez Sąd I instancji orzekania na podstawie akt sprawy i podjęcie zaskarżonego rozstrzygnięcia z pominięciem całokształtu okoliczności sprawy i zgromadzonego materiału dowodowego, w szczególności pominięcie dowodów i okoliczności pozwalających na jednoznaczne określenie treści żądania; 2. przepisów prawa materialnego tj.: a) art. 122a u.g.n. poprzez jego niezastosowanie w sytuacji, gdy przepis ten stanowił podstawę prawną ubiegania się przez wnioskodawczynie o odszkodowanie, a w konsekwencji błędne przyjęcie, że w postępowaniu zainicjowanym wnioskiem opartym na przepisie art. 122a u.g.n. należy ustalić przesłanki nie wymienione w tym przepisie, podczas gdy wszystkie przesłanki, o których mowa w powołanym przepisie zostały wyjaśnione w sposób pozwalający na wydanie merytorycznego rozstrzygnięcia. Wskazując na powyższe, skarżący kasacyjnie wniósł o uchylenie zaskarżonego wyroku w całości i przekazanie sprawy Wojewódzkiemu Sądowi Administracyjnemu w Warszawie do ponownego rozpoznania oraz zasądzenie kosztów postępowania według norm przepisanych. W uzasadnieniu skargi kasacyjnej wskazano, że wniosek z dnia 17 stycznia 2011 r. zawierał konkretne żądanie wywodzone z art. 122a u.g.n. W piśmie z dnia 30 maja 2011 r. wnioskodawczynie potwierdziły wskazaną we wniosku inicjującym postępowanie podstawę prawną swojego żądania, a w toku prowadzonego postępowania strony nie cofnęły swojego żądania wywodzonego z art. 122a u.g.n. Nie można zatem zgodzić się z wyrażonym w uzasadnieniu zaskarżonego wyroku stanowiskiem Sądu pierwszej instancji, iż w przedmiotowym postępowaniu nie sposób wywieść jednoznacznie, że wnioskodawczynie domagają się przyznania odszkodowania w trybie art. 122a u.g.n. W sytuacji zaś, gdy strona w sposób wyraźny określa podstawę prawną swego żądania organ administracji jest zobligowany do przeanalizowania przesłanek, o których mowa w przepisie z którego strona wywodzi swoje roszczenia, czyli w niniejszej sprawie przesłanek z art. 122a u.g.n. Takie ustalenia zostały poczynione w sprawie. Zdaniem skarżącego kasacyjnie, wszelkie okoliczności istotne dla rozstrzygnięcia o zasadności żądania wywodzonego z art. 122a u.g.n. zostały w niniejszej sprawie wyjaśnione. Błędne jest stanowisko, że w sprawie zachodzi konieczność uzupełnienia materiału dowodowego i czynienia ustaleń, co do okoliczności nieistotnych dla zastosowania tego przepisu. Takimi okolicznościami jest kwestia terminu i trybu zajęcia nieruchomości pod drogi, w szczególności kwestia ewentualnego wydzielenia pod drogi na podstawie przepisów u.g.n. Naczelny Sąd Administracyjny zważył, co następuje. W ustawie z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi ( Dz.U. tj. 2016, poz. 718 ze zm.), zwanej daje "p.p.s.a.", ustawodawca przewidział zakres badania sprawy przez Naczelny Sąd Administracyjny w trzech aspektach. Pierwszym z nich jest badanie sprawy w granicach związania skargą kasacyjną, w której strona określa podstawy i zarzuty wiążące Naczelny Sąd Administracyjny. Drugim jest badanie z urzędu, czy nie występują podstawy nieważności określone w art. 183 § 2 wskazanej ustawy. Trzeci aspekt, to wynikająca z normy prawnej zawartej w art. 189 p.p.s.a., konieczność oceny, czy skarga do sądu administracyjnego podlega odrzuceniu. Badanie dopuszczalności skargi jest obowiązkiem sądu administracyjnego na każdym etapie postępowania, niezależnie od tego, czy w skardze kasacyjnej zawarto wniosek o zastosowanie art. 189 p.p.s.a. (por. J. P. Tarno. "Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi. Komentarz", Warszawa 2008 r., str. 487 – 488). Z tego względu w niniejszej sprawie, niezależnie od granic skargi kasacyjnej, obowiązkiem Naczelnego Sądu Administracyjnego była ocena, czy skarga nie ulegała odrzuceniu przez Sąd I instancji. W rozpoznawanej sprawie rozważyć należy zagadnienie, czy Miasto W. może występować w charakterze strony w sprawie, której przedmiotem jest żądanie odszkodowania od Miasta W. za nieruchomości zajęte pod drogi publiczne, w sytuacji gdy decyzję o odmowie wypłaty odszkodowania za te nieruchomości wydał Prezydent Miasta W. i w związku z tym, czy Miasto W. miało legitymację do wniesienia skargi na decyzję Wojewody [...] orzekającego w przedmiocie odszkodowania jako organ drugiej instancji. Przypomnieć należy, że w uchwale siedmiu sędziów Naczelnego Sądu Administracyjnego z dnia 19 maja 2003 r., sygn. akt OPS 1/03 ( pub. ONSA 2003/4/115) przyjęto, że rola jednostki samorządu terytorialnego w postępowaniu administracyjnym jest wyznaczona przepisami prawa materialnego. Jednostka samorządu terytorialnego jako osoba prawna może być stroną postępowania administracyjnego i wówczas organy ją reprezentujące będą broniły jej interesu prawnego, korzystając z gwarancji procesowych, jakie przepisy k.p.a. przyznają stronom postępowania administracyjnego. Ustawa może jednak organowi jednostki samorządu terytorialnego wyznaczyć rolę organu administracji publicznej w rozumieniu art. 5 § 2 pkt 3 k.p.a. Wtedy organ taki będzie niejako bronił interesu jednostki samorządu terytorialnego w formach właściwych dla organu prowadzącego postępowanie. Z tego względu powierzenie organowi jednostki samorządu terytorialnego właściwości do orzekania w sprawie indywidualnej w formie decyzji administracyjnej, niezależnie od tego, czy nastąpiło to na mocy ustawy, czy też w drodze porozumienia, wyłącza możliwość dochodzenia przez tę jednostkę jej interesu prawnego w trybie postępowania administracyjnego, czy też sądowoadministracyjnego. Naczelny Sąd Administracyjny orzekający w niniejszej sprawie w pełni podziela pogląd wyrażony we wskazanej uchwale. W następstwie podjęcia powyższej uchwały ustawodawca wprowadził zmiany w ustawie o gospodarce gruntami ( ustawa nowelizująca z dnia 24 sierpnia 2007 r.), wprowadzając przepis - art.142 ust.2 u.g.n., zgodnie z którym w przypadku spraw dotyczących zwrotu wywłaszczonych nieruchomości, w których stroną postępowania jest gmina lub powiat, prezydent miasta na prawach powiatu sprawujący funkcję starosty podlega wyłączeniu na zasadach określonych w rozdziale 5 działu I k.p.a. ( por. także art.124 ust.8 u.g.n.). W sprawie o ustalenie odszkodowania organ administracji publicznej wykonujący zadania z zakresu administracji rządowej właściwy do wydania decyzji nie ma legitymacji procesowej do późniejszego kwestionowania tej decyzji, jako organ jednostki samorządu terytorialnego. W ocenie Naczelnego Sądu Administracyjnego rozpoznającego niniejszą sprawę, ma do niej odpowiednie zastosowanie również stanowisko wyrażone w uchwale NSA z dnia 16 lutego 2016 r., sygn. akt I OPS 2/15, w której Naczelny Sąd Administracyjny uznał, że "Powiat nie ma legitymacji procesowej strony w sprawie o ustalenie wysokości odszkodowania od powiatu za nieruchomość przejętą pod drogę publiczną, która stała się własnością powiatu, jeżeli decyzję wydaje starosta na podstawie art. 12 ust. 4a w związku z art. 11a ust. 1 ustawy z dnia 10 kwietnia 2003 r. o szczególnych zasadach przygotowania i realizacji inwestycji w zakresie dróg publicznych (Dz. U. z 2013 r., poz. 687 ze zm.) oraz art. 38 ust. 1 ustawy z dnia 5 czerwca 1998 r. o samorządzie powiatowym (Dz. U. z 2015 r., poz. 1445)". Naczelny Sąd Administracyjny rozpoznający niniejszą sprawę, podziela stanowisko NSA zajęte w przedmiotowej uchwale i przedstawioną na jego poparcie argumentację zawartą w jej uzasadnieniu. Należy zatem stwierdzić, że także na gruncie niniejszej sprawy aktualna jest teza, że powierzenie organowi jednostki samorządu terytorialnego właściwości do orzekania w sprawie indywidualnej w formie decyzji wyłącza możliwość dochodzenia przez tę jednostkę jej interesu prawnego w trybie postępowania administracyjnego i sądowoadministracyjnego. Miasto W. stanowi jednolity podmiot, niezależnie od tego jak wskazuje się jego sposób reprezentacji, nie zmienia to faktu, że decyzja wydana została w pierwszej instancji przez organ tego miasta. W demokratycznym państwie prawnym niedopuszczalna jest wykładnia przepisów prawa, zgodnie z którą jednostka samorządu terytorialnego realizując poprzez swoje organy powierzone jej zadania z zakresu administracji publicznej, najpierw jest władna w sposób władczy i jednostronny kształtować sytuację prawną podmiotów od niej niezależnych, a następnie jest uprawniona do wnoszenia środków zaskarżenia od podejmowanych przez te organy decyzji. Powyższa wykładnia, zwłaszcza w sprawach tego typu jak rozpoznawana, znajduje również potwierdzenie na gruncie reguł wykładni celowościowej. Gdyby przyjąć odmienne rozumienie przepisów normujących legitymację procesową Miasta W. w sprawach, w których decyzje w pierwszej instancji podejmuje jego organ, to z jednej strony mielibyśmy do czynienia z właścicielem, który został pozbawiony własności nieruchomości z mocy prawa, z drugiej zaś z Miastem na rzecz którego przeszła własność tej nieruchomości, którego organ (Prezydent) jest właściwy do wydania decyzji w przedmiocie odszkodowania za tę nieruchomość i który jednocześnie miałby uprawnienie do zaskarżania kolejnych rozstrzygnięć zapadających w sprawie odszkodowania. Stosownie do treści art. 50 § 1 p.p.s.a. uprawnionym do wniesienia skargi jest każdy, kto ma w tym interes prawny. Jak wyżej wykazano Miasto W. tej przesłanki w niniejszej sprawie nie spełnia. W konsekwencji należy uznać, że Sąd pierwszej instancji nietrafnie rozpoznał i oddalił skargę Miasta W., reprezentowanego przez jego Prezydenta, pomimo niedopuszczalności tej skargi. Sąd ten stosownie do przepisu art. 58 § 1 pkt 6 p.p.s.a. powinien skargę tą odrzucić. Z uregulowania zawartego w art. 189 p.p.s.a. wynika, że jeżeli skarga ulegała odrzuceniu przed wojewódzkim sądem administracyjnym, Naczelny Sąd Administracyjny postanowieniem uchyla wydane w sprawie orzeczenie oraz odrzuca skargę. Taka sytuacja ma miejsce w niniejszej sprawie, dlatego zaskarżony wyrok uchylono i skargę Miasta W. odrzucono. O zwrocie wpisu sądowego orzeczono na podstawie art.232§1 pkt 1 p.p.s.a.